Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

ĐỀ TÀI: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÁT HIỆN CÁC
MỐI LIÊN HỆ ĐỊA LÍ TRÊN BẢN ĐỒ CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
**********
I . LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
1. Tính cấp thiết của đề tài:
Kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ là một kĩ năng rất quan
trọng, vì bản chất của khoa học địa lí là gắn với bản đồ và gắn với các mối liên hệ giữa
các hiện tượng địa lí. Kỹ năng này không phải chỉ dựa vào sự hiểu biết về bản đồ học,
mà còn phải dựa vào kiến thức địa lí. Chính vì vậy, kỹ năng phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ cần được rèn luyện dần dần, từ đơn giản đến phức tạp.
Nhưng trong thực tế hiện nay, đa số học sinh chưa biết phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ trong quá trình học và kiểm tra môn địa lí. Phần lớn các em cho đây
là môn học thuộc lòng, do đó việc học và nhớ kiến thức của các em gặp rất nhiều khó
khăn. Chủ yếu các em “ học vẹt” để đối phó với các bài kiểm tra, bài thi.
Là một giáo viên giảng dạy môn địa lí, tôi luôn suy nghĩ làm sao để các em học
tập môn địa lí dễ dàng hơn, nhớ lâu hơn và làm bài thi, bài kiểm tra đạt kết quả cao
hơn. Các em không chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu biết về các kiến thức địa lí để giải
thích các hiện tượng địa lí khác nhau. Chính vì vậy tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện kỹ
năng phát hiện các mối liên hệ đỊa lí trên bản đồ”.
* Mục đích của đề tài: Giúp cho học sinh tự rèn luyện kĩ năng phát hiện các
mối liên hệ địa lí trên bản đồ, trong các giờ học trên lớp, học tập ở nhà và làm bài thi,
bài kiểm tra môn địa lí.
* Đối tượng và phạm vi áp dụng: Đề tài này được thực hiện cho đối tượng là
học sinh trong học tập môn địa lí và có thể áp dụng cho hầu hết các bài học địa lí thuộc
chương trình địa lí trung học phổ thông.
Với đề tài này tôi hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích và thiết thực cho các
em học sinh trong học tập môn địa lí. Bản thân tôi rất mong được sự góp ý chân thành
của quý thấy cô và đồng nghiệp để đề tài này được hoàn thiện hơn.

sinh.
3. Số liệu thống kê:
Số liệu thống kê ở một số lớp: 11a3, 11a7, 11a13, 12a5, 12a6…trước khi
hướng dẫn học sinh “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
“ như sau :

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 2


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Lớp

Sĩ số (HS)

11a3
11a7
11a13
12a5
12a6

43
42
43
45
45

Chưa biết (%)

các vấn đề, các hiện tượng địa lí, kể cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội.
Chính vì vậy phải rèn luyện cho học sinh khả năng tư duy.
- Để rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì bản đồ địa lí là một phương tiện thiết
thực nhất, không chỉ đối với học sinh mà còn rất cần thiết đối với việc giảng dạy bộ
môn địa lí của giáo viên.
- Để góp phần vào việc rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì việc “ rèn luyện
kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ “ là một kỹ năng không thể
thiếu đối với việc học tập môn địa lí ở trường THPT.

2.NỘI DUNG :
2.1.Khái quát về bản đồ :
Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 3


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

- Bản đồ là hình ảnh thu nhỏ một phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng
trên cơ sở toán học nhất định, nhằm thể hiện các hiện tượng địa lí tự nhiên, kinh
tế-xã hội và mối quan hệ giữa chúng. Thông qua khái quát hóa nội dung và được
trình bày bằng hệ thống kí hiệu bản đồ.
- Bản đồ là một phương tiện để học sinh học tập và rèn luyện các kỹ năng địa lí ở
lớp, về nhà và trả lời phần lớn các câu hỏi kiểm tra về địa lí .
2.2.Một số kinh nghiệm trong quá trình rèn luyện kỹ năng phát hiện các mối
liên hệ địa lí trên bản đồ :
- Rèn luyện kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ, là một phương tiện
đặc biệt quan trọng để phát triển năng lực tư duy nói chung và năng lực tư duy địa
lí nói riêng.Trong khi khai thác các nội dung, kiến thức trên bản đồ, học sinh phải
luôn luôn quan sát, tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, khái quát

khí hậu, thủy văn, động thực vật, dân cư, kinh tế...
VD : Dựa vào bản đồ kinh tế của một số nước ( khu vực ) đánh giá trình độ phát
triển kinh tế của các nước ( hoặc khu vực ) đó.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 4


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

2.2.2.Đối với giáo viên :
- Giáo viên hướng dẫn học sinh cách phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp. Giáo viên nên cung cấp cho các em một
số kiến thức địa lí cơ bản, mang tính quy luật, để các em dễ nhận biết trong quá
trình khai thác bản đồ.
- Tạo hứng thú học tập môn địa lí cho học sinh, đặt những câu hỏi liên quan đến
bản đồ và các câu hỏi mang tính chất khám phá để kích thích khả năng tư duy
của học sinh.
- Trong những giờ học, giáo viên nên chuẩn bị một số bản đồ treo tường phù hợp
với nội dung bài học, yêu cầu một số học sinh lên bảng quan sát và chỉ trên bản
đồ các đối tượng địa lí liên quan đến nội dung bài học, đồng thời hướng dẫn các
em phát hiện và phân tích các mối liên hệ địa lí trên bản đồ .
- Đối với việc kiểm tra, đánh giá, giáo viên cũng nên sử dụng hệ thống câu hỏi
liên quan đến bản đồ, kể cả kiểm tra bài cũ. giúp các em khai thác bản đồ, Atlat
được tốt hơn đồng thời giúp các em dễ dàng vượt qua các kì kiểm tra, kì thi tốt
nghiệp, cao đẳng, đại học ... Các em không bị lúng túng khi gặp phải các câu hỏi
liên quan đến bản đồ, Atlat.
2.3.Cách thức tiến hành:
Trước hết,cần làm cho học sinh phân biệt rõ các loại liên hệ sau đây :

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 6


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiên theo các bước ở trên các em sẽ nêu được như sau:
Sông Nin dài nhất thế giới (chiều dài: 6685km ), phân bố ở lục địa châu Phi,
chảy theo hướng từ Nam lên Bắc qua 3 miền khí hậu khác nhau. Sông bắt nguồn từ
hồ Vic-to-ri-a ở khu vực xích đạo có mưa quanh năm nên lưu lượngnước khá lớn.
Chảy giữa miền hoang mạc Xahara và không được nhận thêm phụ lưu nào, nước
sông vừa ngấm xuống đất, vừa bốc hơi mạnh do nhiệt độ cao, nhưng lưu lượng
nước vẫn rất lớn, về mùa cạn ở Ai Cập vẫn đạt 700 m 3/ s, cuối cùng sông đổ ra Địa
Trung Hải.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 7


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

2.3.2. Những mối liên hệ địa lí không thể hiện trực tiếp, rõ ràng trên bản đồ. Để
phát hiện ra chúng, học sinh phải dựa vào vốn kiến thức địa lí đã tích lũy được,
nhất là những hiểu biết về các quy luật địa lí. Những mối liên hệ địa lí này có thể
phân thành 3 loại:
a. Những mối liên hệ giữa các hiện tượng tự nhiên với tự nhiên :
VD: Khí hậu một nơi nào đó phụ thuộc vào :
- Vĩ độ địa lí: càng xa xích đạo, càng ở vĩ độ cao khí hậu càng lạnh ( như ở

Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiện theo các bước trên
các em sẽ tìm ra các kiến thức
sau:
Vùng Tây Bắc của
Châu Phi, mặc dù nằm ở
ven bờ đại dương nhưng
vẫn hình thành hoang
mạc lớn nhất thế giới hiện
nay

là

hoang

mạc

Xahara. Nguyên nhân chủ
yếu là do có dòng biển
lạnh chảy ở vùng ven bờ,
ngoài ra còn do diện tích
lục địa của Châu Phi quá
lớn nên ảnh hưởng của
biển càng vào sâu trong

Hình 1: BẢN ĐỒ TỰ NHIÊN CHÂU PHI

nội địa càng giảm, hơn
thế nữa càng gần chí

thuật lành nghề, các thành phố lớn.
- Công nghiệp hóa chất: gắn liền với vùng nguyên liệu như than, dầu mỏ, khí tự nhiên
- Nhà máy đường: phân bố ở vùng trồng mía.
- Nhà máy chè: phân bố ở vùng trồng chè.
- Các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu nhập từ nước ngoài vào
thường được phân bố ở các hải cảng hoặc ở giáp biên giới các nước cung cấp nguyên
liệu hoặc ven đường giao thông chính để giảm chi phí vận chuyển.
VD: Nhà máy chế biến gỗ, bột giấy... xây dựng ở cửa sông có liên quan đến việc khai
thác gỗ ở vùng đầu nguồn, vận chuyển bằng đường sông và xuất khẩu qua đường
biển.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 10


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

c.Những mối liên hệ giữa tự nhiên và kinh tế :
* Địa hình và kinh tế :
Địa hình đồng bằng thuận lợi xây dựng các công trình giao thông vận tải, tốn ít
kinh phí, là vùng trồng cây lương thực thưc phẩm, chăn nuôi trù phú và là nơi dân cư
tập trung đông đúc .
Địa hình núi non hiểm trở gây trở ngại cho việc đi lại, xây dựng các công trình
giao thông, công trình kinh tế gặp rất nhiều khó khăn, tốn kém, trồng trọt, chăn nuôi
cũng không thuận lợi.
Áp dụng vào bài 28: “ Vấn đề tổ chức lãnh thổ công nghiệp” SGK địa lí lớp 12.
Giải thích tại sao các khu công nghiệp tập trung lại phân bố chủ yếu ở Đông Nam
Bộ và Đồng bằng sông Hồng ?
-Bước 1:Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ công nghiệp chung Việt Nam.

- Cây trồng của miền ôn đới: lúa mì, lúa mạch, củ cải đường, khoai tây ... phân bố chủ yếu
ở Hoa Kì, Canada, các nước Tây Âu…( do ở đây có nhiệt độ thấp )
- Cây trồng của miền nhiệt đới: lúa gạo, ngô, chè, cà phê, mía, cao su, dừa... phân bố
chủ yếu ở Đông Nam Á, Nam Mỹ, Châu Phi…( do ở những vùng này quanh năm có
nhiệt độ cao )
* Rừng và kinh tế: nhiều rừng thì ngành khai thác gỗ và lâm sản phát triển, thúc đẩy
công nghiệp sản xuất giấy phát triển.
+ Đồng cỏ và kinh tế: chăn nuôi bò ở những đồng cỏ tươi tốt, chăn nuôi dê, cừu, lạc
đà, ngựa,...ở những vùng đồng cỏ khô cằn.
+ Biển và kinh tế: gần biển phát triển ngành đánh bắt cá, hàng hải, khai thác muối, dầu
mỏ ...
+ Sông ngòi và kinh tế: nhiều sông lớn phát triển thủy lợi, thủy điện, giao thông vận
tải ..

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 12


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

VD :
+ Sử dụng thác nước làm thủy
điện
+ Rừng: phát triển công nghiệp
khai thác gỗ , sản xuất giấy

Hình 3 : BẢN ĐỒ CÔNG NGHIỆP
NHẬT BẢN




Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Do đó giáo viên luôn phải đặt câu hỏi để học sinh suy nghĩ, phân tích, trả lời
Có phải cứ ở gần biển thì
bao giờ khí hậu cũng ôn hòa
không ?
Có phải cứ ở gần biển là
ngành hàng hải và đánh bắt cá
phát triển không ?
Trên thực tế không phải cứ
có cái này thì tất yếu phải có cái
kia (vì đây không phải là mối
liên hệ nhân - quả )

Hình 4: BẢN ĐỒ TỰ NHIÊN CHÂU PHI

* Vận dụng :
Có thể Áp dụng vào các bài cụ thể trong sách giáo khoa địa lí lớp 10 như:
bài 11 ”khí quyển, sự phân bố nhiệt độ không khí trên trái đất”; bài 12 “sự phân bố
khí áp, một số loại gió chính”; bài 13 “ngưng đọng hơi nước trong khí quyển,
mưa”; bài 15 “thủy quyển, một số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông, một số
sông lớn trên Trái Đất”; bài 16 ”sóng, thủy triều, dòng biển”; bài 18 “ sinh quyển,
các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố của sinh vật”; bài 19 “sự phân
bố sinh vật và đất trên Trái Đất”; bài 28 “địa lí ngành trồng trọt”; bài 29 “ địa lí
ngành chăn nuôi”; bài 32 “địa lí các ngành công nghiệp”…
Áp dụng cho một số bài trong sách giáo khoa địa lí lớp 11 như: bài 5 , tiết 1
“ một số vấn đề của Châu Phi”; bài 5 tiết 2 “một số vấn đề của Mĩ La Tinh “; bài 5
tiết 3 “một số vấn đề của khu vực Tây Nam Á và khu vực Trung Á” bài 6 “ Hoa

-Bước 5: Tìm ra mối liên hệ địa lí của của các ngành công nghiêp với địa
hình, sự phân bố tài nguyên khoáng sản, dân cư, nguồn lao động, thị trường,
cơ sở hạ tầng, lịch sử khai thác lãnh thổ,…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về sự phân bố
của các trung tâm công nghiệp trên lãnh thổ Hoa Kì.
Kết quả các em sẽ tìm ra được các nôi dung sau:
Các trung tâm công nghiệp của Hoa Kì tập trung chủ yếu ở vùng Đông Bắc do ở
đây có điều kiên thuận lợi như: giàu tài nguyên khoáng sản, địa hình thấp, vị trí địa lí
thuận lợi để giao lưu kinh tế với nhiều nước trên thế giới, có cơ sở hạ tầng phát triển
hiện đại, dân cư tập trung đông, với nguồn lao động đông đảo, thị trường tiệu thụ
lớn,có lịch sử khai thác lâu đời nhất…

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 15


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Dựa vào các mối liên hệ địa lí và bản đồ kinh tế của một nước có thể đánh
giá trình độ phát triển kinh tế của nước đó .
Ngành điện lực cung cấp năng lượng và ngành cơ khí chế tạo trang bị
máy móc đối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Vì vậy chỉ cần xem xét tình hình
phát triển của hai ngành này của một nước cũng đã có thể đánh giá được trình độ
phát triển kinh tế của nước đó.

Hình 13: BẢN ĐỒ CÔNG NGHIỆP HOA KÌ
Dựa vào bản đồ công nghiệp Hoa Kì ta thấy có nhiều trung tâm thủy điện,
nhiệt điện, điện nguyên tử, trung tâm cơ khí chế tạo... phân bố hầu như trên toàn
lãnh thổ. Ngoài ra còn có nhiều ngành công nghiệp khác như: luyện kim đen, luyên

VD3: Áp dụng cho bài 5 “ một số vấn đề của châu lục và khu vực”
(tiết 1: một số vấn đề của khu vực Tây Nam Á và Trung Á ) SGK địa lí
lớp 11.
Những nước có nền kinh tế phát triển mạnh, nhu cầu sử dụng năng
lượng cao nên thúc đẩy ngành công nghiệp năng lượng phát triển. Còn
những nước có tiềm năng lớn về nguồn dầu mỏ nhưng nền kinh tế chưa
phát triển mạnh, nhu cầu về năng lượng thấp nên chủ yếu khai thác
nguồn dầu thô để xuất khẩu như các nước ở khu vực Trung Đông( Ả Rập
Xê –ut, Iran, Irac...) nhưng lại có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới đạt
92.5 tỉ tấn.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 18


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Nhìn vào bản đồ phân bố sản lượng điện năng trên thế giới (2000-2003)
chúng ta có thể thấy được trình độ phát triển kinh tế của các khu vực trên thế
giới. Nhìn chung sản lượng điện lớn tập trung chủ yếu ở các khu vực như: Bắc
Mỹ, Tây Âu, Liên Bang Nga, các nước như :Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ…
Giáo
Thị Thoa
rang 19
Đây viên:
chínhHoàng
là những
nước có nền kinh tế phát triển mạnh trên thế giới,T khoa


42
43
45
45

biết Biết

(%)
3
1
2
1
3

(%)
52
54
53
67
64

Thành thạo
(%)
45
45
45
32
33

Bảng số liệu thống kê ở các lớp khi chưa triển khai hướng dẫn áp dụng:

61
25
45
66
30
trên, nhìn chung đa số các em đã biết cách

10
5
10
14
4
phát hiện các mối

liên hệ địa lí trên bản đồ, chiếm khoảng 98 % so với trước đây, chỉ có khoảng 36 % kể
cả các em biết và thành thạo. Hiện nay số còn lại chỉ khoảng 2 % chưa biết cách khai
thác bản đồ trong quá trình học tập môn địa lí.
V. BÀI HỌC KINH NGHIỆM :
Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 20


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Qua chuyên đề này tôi rút ra được một số kinh nghiệm khi rèn luyện kỹ
năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ thì học sinh cần phải thực hiện
như sau:
-


đã giúp các em đạt được kết quả cao hơn trong học tâp môn địa lí.

VI. KẾT LUẬN :
Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 21


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Bản đồ là một thiết bị không thể thiếu trong việc dạy và học địa lí ở trường
THPT. Bản đồ không chỉ giúp chúng ta xác định được vị trí của các đối tượng
mà còn giúp ta thấy được mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí trên bản đồ.
Đây là một chuyên đề rất thiết thực trong việc dạy và học địa lí ở trường
THPT. Tuy đề tài này chỉ mới đề cập đến một khía cạnh nhỏ trong nhiều kỹ
năng đọc và khai thác bản đồ địa lí, nhưng tôi mong rằng đây là tài liệu tham
khảo bổ ích và thiết thực cho các em học sinh trong việc học tập môn địa lí.
Qua đề tài này tôi xin có một số đề xuất nhỏ như sau: đối với nhà trường
cần cung cấp thêm một số bản đồ cần thiết để việc dạy và học đạt kết quả cao
hơn như: bản đồ hành chính thế giới và các châu lục, bản đồ tự nhiên các châu
lục, bản đồ tự nhiên Việt Nam…Đối với bộ phận thiết bị cần đóng lại những
bản đồ đã bị hư hỏng ( nhiều bản đồ không có dây treo hoặc bị rách nát …). Đối
với học sinh nên trang bị cho mình một tập bản đồ địa lí để thuận tiện cho việc
học tập hơn. Đối với việc kiểm tra đánh giá, giáo viên nên đưa ra hệ thống câu
hỏi liên quan đến bản đồ cho học sinh làm quen với các dang câu hỏi này, nhằm
đáp ứng yêu cầu kiểm tra đánh giá chung hiện nay, đồng thời nhằm đạt kết quả
cao trong các kì thi tốt nghiệp, cao đẳng và đại học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Atlat địa lí Việt Nam, PGS.TS Ngô Đạt tam –TS Nguyễn Quý Thao,

Phạm Thu Phương, NXB giáo dục 2006.
16. Bản đồ học, PGS. PTS Lê Huỳnh, NXB giáo dục 1998.
Trảng Bom, ngày 19 tháng 05 năm 2012
Người thực hiện:

HOÀNG THỊ THOA

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 23