LỜI NÓI ĐẦU
Trong giảng dạy Địa Lý , ngoài việc hướng dẫn và rèn luyện cho học sinh kỹ
năng về vẽ biểu đồ, lược đồ , sơ đồ , kỹ năng tính toán và xử lý số liệu, kỹ năng
viết báo cáo về một vấn đề đã được lựa chọn qua sưu tầm tài liệu, thông tin … việc
rèn luyện kỹ năng vẽ và phân tích đặc điểm tự nhiên qua lát cắt địa hình cho học
sinh , đặc biệt là học sinh khối 12 còn rất hạn chế và hầu như chưa được thực hiện
trong quá trình truyền thụ kiến thức địa lý cho các em.
Trong phân phối chương trình môn Địa Lý Trung Học Phổ Thông không có
tiết dạy về thực hành vẽ lát cắt địa hình và phân tích lát cắt địa hình . Vì vậy cả
giáo viên và học sinh đều bỏ qua khâu hướng dẫn vẽ và làm các bài tập về lát cắt
địa hình trên lớp và ở nhà. Phải chăng việc xác định các đặc điểm tự nhiên và phác
họa lại sự phân bố địa hình theo lát cắt là không cần thiết và không có giá trị thực
tiễn ?
Mối liên quan mật thiết giữa bản đồ và lát cắt địa hình là có thực và không
thể tách rời, đặc biệt là rất cần thiết đối với các bản đồ địa lý tự nhiên. Hiện nay
chương trình môn học địa lý ở THPT đã được giảm tải một số tiết, tạo điều kiện
thuận lợi cho giáo viên và học sinh đề cập đến khâu vẽ và làm các bài tập ở nhà về
lát cắt địa hình. Vì trong các kỳ thi hoặc kiểm tra chất lượng vẫn có những câu hỏi
yêu cầu học sinh làm bài với nội dung trình bày liên quan đến vẽ và phân tích đặc
điểm tự nhiên qua lát cắt địa hình.
Với mong muốn sẽ được học hỏi , tiếp thu được nhiều kinh nghiệm của Quý
thầy cô và các bạn đồng nghiệp về lát cắt địa hình để truyền thụ kiến thức và kỹ
năng về đề tài này cho học sinh ngày một đầy đủ và mang tính khoa học hơn, nên
tôi mạnh dạn đề xuất một vài ý kiến nhỏ với nội dung bài viết ngắn gọn theo một
bố cục tương đối rõ ràng có kèm theo hình ảnh minh họa (các bản đồ và lát cắt địa
hình liên quan). Do sự hiểu biết còn hạn chế nên chắc chắn sẽ có nhiều thiếu xót,
rất mong nhận được những lời góp ý chân thành của Quý thầy cô và các bạn đồng
nghiệp.

1


2


hình, nơi có độ cao nhất và thấp nhất, hướng của dòng chảy, độ dốc của từng đoạn
…
Lát cắt địa hình được xem là những bản thuyết minh kèm theo bản vẽ thiết
kế của các công trình khảo sát, nghiên cứu để xây dựng các tuyến giao thông, nhà
máy thủy điện … qua vùng núi.
Trong chiến đấu, lát cắt địa hình giúp cho việc bố trí trận địa, đặt trạm quan
sát được hợp lý và có lợi nhất.

3


VẼ LÁT CẮT ĐỊA HÌNH
Vẽ lát cắt địa hình là một kỹ năng phức tạp và khó đối với học sinh. Ở các
lớp dưới hầu như học sinh chỉ quan sát lát cắt khi bài học có yêu cầu, còn khâu vẽ
thì ít được thực hành trên lớp cũng như ở nhà.
Muốn vẽ lát cắt địa hình , trước tiên phải chọn lát cắt sao cho nêu được đặc
điểm địa hình của khu vực được học, có thể cắt ngang , cắt dọc, cắt chéo, cũng có
thể dựa vào đường vĩ tuyến, kinh tuyến có sẵn trên bản đồ. Đối với địa hình Việt
Nam , hướng cắt có ý nghĩa nhất là hướng Tây Bắc-Đông Nam đối với miền Bắc
và Đông Bắc hoặc miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ, hướng Bắc Nam và Đông BắcTây Nam đối với miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ
Đường cắt gặp các đường bình độ trên bản đồ ở nhiều địa điểm, ghi lại các
điểm gặp đó với độ cao tương ứng theo một tỉ lệ nhất định và nối các điểm với
nhau, ta sẽ được lát cắt.
Trong bài viết này chỉ xin đề cập đến cách vẽ lát cắt địa hình đơn giản , dễ
vẽ và dành cho học sinh khối lớp 12 (dựa vào Át Lát Địa Lý Việt Nam)
Tiến hành vẽ lát cắt có thể theo 3 bước:
- Chọn tỉ lệ

bên
3. Tiến hành vẽ:
Đặt băng giấy rìa sát vào đường AB trên bản vẽ, đánh dấu vào bản vẽ các
đường bình độ đã ghi trên rìa băng giấy. Từ các chấm đánh dấu đó, kẻ các đường
thẳng góc với AB có độ cao như đã ghi dưới các chấm đánh dấu trên băng giấy.
Nối các độ cao lại với nhau, ta sẽ được lát cắt địa hình định vẽ. Khi nối không kẻ
đường thẳng mà nên vẽ hơi lượn cong cho phù hợp với địa hình thực tế, vì nếu kẻ
thành những đường thẳng thì lát cắt địa hình sẽ có những góc sắc cạnh mà trong
thực tế không bao giờ có.
Lát cắt địa hình định vẽ đã hoàn thành, lúc này ta nên dùng tẩy để xóa bớt
những đường song song với AB
Đường cắt AB trên bản đồ có thể đi qua nhiều đối tượng địa lý khác nhau,
ví dụ như nhiều núi , cao nguyên, nhiều sông hồ … nhưng ta không nên đánh dấu
tất cả để đưa vào hình vẽ mà phải chọn lọc những đối tượng điển hình để đưa vào
hình vẽ , vì như vậy lát cắt sẽ dễ đọc hơn và các đối tượng quan trọng có tác dụng
như những cái mốc, giúp học sinh định hướng được khi phân tích lát cắt.
5


Công việc cuối cùng là ghi chữ để chỉ các đối tượng địa lý được biểu hiện
trên lát cắt như các dạng địa hình : dãy núi hoặc đỉnh núi quan trọng, các cao
nguyên, sơn nguyên, các sông hồ lớn…
Cách ghi chữ trên lát cắt địa hình cần phải gọn đẹp và được thống nhất cho
tất cả các lát cắt cần vẽ theo yêu cầu của môn học. Không thể tùy tiện sử dụng các
kiểu chữ và màu sắc khác nhau cho cùng một đối tượng cần biểu hiện.
Ví dụ: Để lát cắt địa hình được chính xác , gọn đẹp và dễ quan sát , ta cần
thống nhất cách ghi chữ như sau:
- Tên các dãy núi và cao nguyên: sử dụng nét chữ in hoa nghiêng màu
đen
- Tên các địa danh là thành phố lớn: sử dụng chữ in hoa thẳng kích

sự sắp xếp và tuổi của các lớp đá trầm tích, đá xâm nhập, các đứt gãy…
3. Địa hình:
- Kể các dạng địa hình mà lát cắt chạy qua như núi, cao cao nguyên, đồng
bằng, vịnh biển, bán đảo …
- Dựa vào thang màu sắc và đường bình độ trên bản đồ kết hợp với kiến
thức đã học trình bày sự phân bố các dạng địa hình, đọ cao, độ dốc và hướng
nghiêng của địa hình…
4. Đất đai: sử dụng bản đồ “Các nhóm và các loại đất chính” tr.11 Át Lát
Địa Lý Việt Nam 2010 đến nay, trình bày sự phân bố các loại đất của khu vực mà
lát cắt chạy qua, cần nhấn mạnh loại đất nào chiếm diện tích lớn nhất khu vực ?
5. Khí hậu: Dựa vào Trang khí hậu trong Át Lát Địa Lý Việt Nam nêu đủ
các yếu tố sau:
a. Nhiệt độ: cho biết nhiệt độ trung bình năm của khu vực? Biên độ
nhiệt độ giữa hai mùa?

7


b. Lượng mưa: lượng mưa trung bình năm của khu vực ? Vùng núi
cao có lượng mưa > 2000m ? Mưa nhiều tập trung vào các tháng nào?
Lượng mưa ở 2 bên sườn núi khác nhau ra sao ?
c. Gió: trong năm loại gió nào hoạt động mạnh ở khu vực ?
6. Sông ngòi:
Dựa vào trang “Các hệ thống sông” kể tên các con sông chạy qua lát cắt
7. Thực, động vật: Dựa vào trang 12 Át Lát Địa Lý Việt Nam nêu tên và
sự phân bố các thảm thực vật , các loài động vật khác nhau của khu vực mà lát cắt
chạy qua.
8. Vùng biển: kể tên vịnh biển mà lát cắt chạy qua
…
Phần phân tích đặc điểm tự nhiên qua lát cắt địa hình đòi hỏi học sinh phải

như chiều cao , độ dốc , hướng sườn… sẽ rất khó. Vì vậy ta phải chọn tỉ lệ khác
với tỉ lệ trên bản đồ , trường hợp ở ví dụ này là phải tăng lên 2 lần để đạt được yêu
cầu vẽ rõ ràng, đẹp và chính xác.
Muốn giảm hay tăng tỉ lệ của lát cắt ta dựa vào nguyên tắc tam giác đồng
dạng .
Kẻ đường AB với tất cả các điểm chấm đường bình độ đã ghi lại được. Vẽ
đường A’B’ (14cm) ở bên trên sao cho A’ có vị trí thẳng hàng với A trên một
đường thẳng.
9


Nối AA’ và BB’ kéo dài AA’ và BB’ , hai đường đó sẽ gặp nhau tại điểm
0. Như vậy ta đã được 2 tam giác đồng dạng A’0B’ và A0B. Nối đỉnh 0 với các
điểm CDEFGHIKLM, các đường OB, OC, OD… sẽ cắt đường A’B’ tại các điểm
C’, D’, E’ … ta sẽ có :
A’B’

A’C’
=

C’D’
=

…=2

AB
AC
CD
Như vậy ta đã được A’B’, B’C’, C’D’ … vẽ theo tỉ lệ mới, lớn hơn tỉ lệ cũ
gấp đôi

Vọng Phu.
11


- Khí hậu : nhiệt độ trung bình năm trên 20 oC. Ở trên núi, nhiệt độ thấp
hơn do độ cao. Biên độ nhiệt giữa hai mùa không lớn. Lượng mưa trung bình năm
1600-2000mm, riêng núi Vọng Phu (trên 2000m) đồng bằng ven biển và bán đảo
Hòn Gốm từ 1200-1600mm. Phía Tây núi Vọng Phu mưa nhiều vào các tháng VX; Phía Đông Vọng Phu mưa nhiều vào các tháng IX-XI. Trong năm, có hai loại
gió chủ yếu gió Đông bắc vào mùa đông và gió Tây nam vào mùa hạ.
- Sông ngòi: có sông ĐakKrông, sông Hinh
- Thực, động vật: có rừng lá rụng ở phía Tây Vọng Phu và rừng thường
xanh ở phía Đông . Có nhiều loài động vật khác nhau thuộc khu hệ địa lý động vật
Trung Trung Bộ Và Nam Trung Bộ : voi, hươu, nai, bò tót, cá sấu …
- Biển: có vịnh Vân Phong

KẾT LUẬN
Lát cắt địa hình là công cụ trực quan hỗ trợ và bổ sung cho phần minh họa
tổng thể điều kiện tự nhiên của một khu vực nào đó. Rèn luyện kỹ năng vẽ và phân
tích lát cắt giúp học sinh củng cố kiến thức đã học và nâng cao kỹ năng thực hành
đặc trưng của môn học
Qua nội dung trình bày về đề tài trên tôi nhận thấy còn nhiều thiếu sót nên
rất mong Ban Lãnh Đạo nhà trường, Quý thầy cô, các bạn đồng nghiệp …trao đổi
và góp ý cho tôi. Xin chân thành cảm ơn.
Trấn Biên, ngày 24 tháng 5 năm 2013
Người Viết

VY THỊ DUNG

12