SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

---------------------------------------------------------------------------------------------------KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH
CẢM THỤ CÁI HAY, CÁI ĐẸP CỦA NGHỆ THUẬT “THƠ MỚI” QUA BÀI
“ QUÊ HƯƠNG” CỦA TẾ HANH.
A. ĐẶT VẤN ĐỀ:
1, Cơ sở lí luận:
Trong những năm đầu của thế kỷ XX, phong trào “Thơ mới” là “ Cuộc cách mạng
về thơ ca” chưa từng có trong lịch sử văn học dân tộc ta. Nó chẳng những đem lại
nhiều tác phẩm hay, độc đáo mà còn đem lại một phạm trù văn thơ hiện đại, một thi
pháp mới thay cho thơ trữ tình truyền thống. Thơ trữ tình Việt Nam kể từ thơ mới là
sự phát triển sâu hơn, nhiều vẻ hơn những khả năng nghệ thuật mới của thơ ca đã được
mở đầu và định hình.Ở thơ mới phải thừa nhận rằng, thơ mới có một giá trị thẩm mĩ,
giá trị nhân văn rất lớn. Nó có sức lay động đến tâm hồn con người, như bàn tay của
người nhạc sỹ chạm vào những dây đàn làm rung lên những cảm xúc khác nhau trong
con người. Khai sinh và mở rộng vào những năm ba mươi, “ Phong trào thơ mới” đã
gây nên những va động trong đời sống văn học. Từ đấy cho đến nay không ít nhà khoa
học dày công nghiên cứu tìm tòi những giá trị của nghệ thuật thơ mới.
Một thời kì dài, do những quan niệm lệch lạc của người ta đã coi thơ lãng mạn
Việt Nam, trong đó có “Thơ mới” như dòng chảy bên ngoài cuộc sống, không phải là
ngọn nguồn của thành tựu văn học Việt Nam, như thơ ca cổ điển của Nguyễn Trãi,
Nguyễn Du, thơ ca cách mạng của Tố Hữu.
Vì vậy thơ mới được đưa vào giảng dạy hết sức hạn chế, ít ỏi. Cuộc cải cách mở
cửa về kinh tế đã kéo dài những quan niệm mới về văn học nghệ thuật “ Thơ mới”
được nhận lại những giá trị đích thực và được đưa vào nội dung chính để giảng dạy
trong nhà trường.
2. Cơ sở thực tiễn:
Trong nền văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng Tháng Tám năm
1945, ở chương trình Ngữ văn lớp 8, thơ lãng mạn, trong đó thơ mới được đưa vào
giảng dạy khá nhiều, trong đó có bài thơ: “ Quê hương” của nhà thơ Tế Hanh.

học sinh đều chưa tập trung vào học môn này mà nếu có học chỉ là đối phó để thi tốt
nghiệp lớp 12 hoặc thi vào PTTH mà thôi. Chính vì thế mà việc học môn Ngữ văn
trong trường THCS nói riêng và các cấp học Phổ thông nói chung đang gặp khó khăn
về chất lượng.
Hiểu được vấn đề đó, là một giáo viên dạy Văn, tôi luôn trăn trở làm sao giúp học
sinh chuyển hướng suy nghĩ của mình để có sự hứng thú trong học văn, để giúp các
em hiểu được học Văn là hướng con người tới cái chân, thiện, mĩ, hướng tới cái đẹp
của cuộc sống. Vì thế tôi mạnh dạn nêu ra suy nghĩ của mình về một vài kinh nghiệm
nhỏ trong dạy Văn nói chung và dạy thơ ở lớp 8 nói riêng thông qua một tiết học cụ
thể.
Trước khi tiến hành áp dụng đề tài này, tôi đã khảo sát tình hình học sinh hiểu bài
môn Ngữ văn khối 8, kết quả như sau:
Khối
8

Sĩ
số
40

Giỏi
Khá
SL %
SL %
1
2,5
5
12,5

TB
SL

viết như thế nào đi chăng nữa thì họ đều hướng tới cai chuẩn mực của thiên nhiên, vũ
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Giáo viên: Cao Thị Hòa. Trường THCS Hoằng Lý – Thành phố Thanh Hóa

2


SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

---------------------------------------------------------------------------------------------------trụ bao la ấy. Dù sáng tác về lĩnh vực gì thì cũng hướng tới niêm luật chặt chẽ của nó
(hướng tới cái chung, cái quy củ) mà cái tôi trữ tình chưa bộ lộ rõ). Nhưng đến năm
đầu thế kỷ XX, thơ mới đã xuất hiện. Do sự xuất hiện của hoàn cảnh Xã hội, do sự
thay đổi trong nhận thức của các nhà cầm bút nên trong các sáng tác ở thời kỳ này
xuất hiện cảm xúc mới- cảm xúc trữ tình- cái tôi trữ tình. Nên thời gian trong thơ mới
là thời gian được cảm nhận như một thế giới khách thể có chiều sâu của tâm trạng rõ
rệt. Nó thường hướng tới quá khứ nhiều hơn là hiện tại và mặc dầu là thời gian quá
khứ, là hồi tưởng của Tế Hanh về quá khứ lại gắn với “ Màu nước xanh, cá bạc, chiếc
buồm voi, con thuyền.” và bằng cái cảm nhận rất trực giác.
“ Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá.”
Thơ mới hay nói về người xưa, cảnh xưa, mơ xưa của “ Người xưa”. Hình như đó
là nguồn sống của cảm xúc, là cái đẹp mà thi sỹ lãng mạn đương thời hướng tới. Khi
giảng dạy nếu ta bỏ qua mất đặc trưng này của thơ mới thì e rằng học sinh khó mà
hiểu được tâm hồn của các nhà thơ.
I.1.2. Không gian nghệ thuật:
Không gian trong thơ cổ điển là không gian định hình hầu như nhất thành, nhất biến
của phong hoa, Tuyết nguyệt, Thiên địa, Sơn hà, Tùng, Cúc, Trúc, Mai. Đó là cái
không gian mẫu mực bộc lộ chí khí của kẻ sỹ, hiền nhân, quân tử mang hơi hướng
chung.


SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

---------------------------------------------------------------------------------------------------( Chinh Phụ Ngâm)
“ Ngàn mai góp cuốn chim bay mỏi
Dặm liễu sương sa khách bước dồn.”
( Bà Huyện Thanh Quan)
Các nhà thơ lãng mạn biến nội tâm hoá ngoại cảnh và ngoại cảnh hoá nội tâm,
nhìn cảnh vật bằng đôi mắt của chính mình. họ mang một nhãn quan mới về con người
và thế giới.
Tóm lại: Không gian cuộc sống trong thơ mới là cái không gian được tái hiện bằng
cảm giác, bằng tâm trạng. Nếu bỏ qua điều này, người giáo viên không thể bình giảng
được những câu thơ hay nhất trong bài “Quê hương”.
I.2. Những đặc trưng về nhạc điệu, hình ảnh, lời thơ và cấu tứ nghệ thuật “ Thơ
mới”:
I.2.1. Nhạc điệu:
Nhạc điệu của thơ được tạo nên bằng nhịp thơ và âm điệu/ trầm/bổng,êm dịu,
mạnh mẽ. Nhạc của thơ cổ điển thường theo mô típ cố định do thể thơ Đường luật
( thất ngôn, ngũ ngôn) và cách đối ý, đối lời, đối thanh tạo nên.
“ Năm canh máu chảy đêm hè vắng
Sâu sắc hồn tan bóng nguyệt mờ.”
( Nguyễn Khuyến)
Thơ mới lại rất giàu nhạc điệu, đa dạng, phong phú về nhạc điệu. Đó là tiếng
người, ngữ điệu người, giọng điệu người. Thi sĩ lãng mạn thích tiếng nhạc có lẽ vì âm
nhạc là nghệ thuật mơ hồ, khó nắm bắt nhất trong các nghệ thuật mà lại có sức lay
động, cuốn hút con người. Họ rất chú trọng tạo âm hưởng, nhạc điệu cho bài thơ bằng
cách sử dụng một loạt các điệp từ, điệp ngữ, một loạt các từ ngữ cùng âm thanh, làm
cho câu thơ khi dài, tuy ngắn tuỳ theo mạch cảm xúc: Âm hưởng và nhạc điệu của bài
thơ: “ Quê hương” của nhà thơ Tế Hanh có chất lượng trong trẻo, tươi sáng, lúc sôi

thán, ngữ điệu thay đổi theo cảm xúc chủ đạo, hướng tới chính người đọc, theo kiểu
bộc bạch tâm sự bạn bè.
“ Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá.”
I.2.4. Cấu tứ:
Thơ Đường luật thường làm theo thể thất ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt hoặc ngũ
ngôn và kết cấu quy định: Đề - Thực - Luận - Kết.
Cấu tứ của một bài thơ mới đa dạng, mới mẻ tuỳ thuộc vào cách cảm nhận và biểu
hiện vào chủ thể trữ tình. Có bài cấu tạo theo lối đối đáp, có bài cấu tạo theo lối hành
khúc, có bài theo lối kể lể, giãi bày. Cảnh và người không được sắp xếp theo kiểu tức
cảnh sinh tình hoặc dựng cảnh, hoạ cảnh mà đen xen lẫn lộn mạch cảm xúc, tuỳ cách
tạo hình của câu chữ. Tôn trọng xúc cảm, tôn trọng cảm giác. Thơ mới được cấu tứ
theo diễn biến tâm trạng.
Cấu tứ của bài thơ: “ Quê hương” không rập khuôn một kiểu mà có một cách sắp
xếp riêng, tuỳ thuộc vào cái nhìn của nhà thơ với khách thể và cảm xúc của chủ thể trữ
tình.
Nắm vững cấu tứ của bài thơ tức là đã định hình được coi đường khai phá vào thế
giới bên trong của bài thơ ấy.
Thơ mới đúng là cuộc cách mạng về thơ ca, đúng như Hoài Thanh đã nói: “ Cái
khát vọng được nói rõ những điều kín niềm u uất, cái khát vọng được thành thực”.
Chính cái khát vọng này đã tạo nên thi pháp mới cho thơ và được thành công bất ngờ
về nghệ thuật. Nếu không nắm vững được đặc trưng nghệ thuật do thi pháp mới tạo
nên, chúng ta không thể có được cái tài sản quí giá nhất để sử dụng trong quá trình tạo
dựng một tiết dạy thật hiệu quả.
II, Hướng dẫn học sinh cảm thụ, phân tích cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ
mơi” qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.
Như trên đã nói, nắm được đặc trưng nghệ thuật của thơ mới tức là ta đã có tài
sản quí trong tay. Vấn đề là sử dụng của quí ấy như thế nào để nó được nhân lên và
chia năm sẻ bảy thành tài sản của mỗi học sinh trong quá trình tiếp thu bài giảng. Điều
cần có của giáo viên là phải thực sự yêu thích, say mê với bài thơ ấy. Có như vậy thì
mới cảm nhận và truyền thụ được, tiếp theo là một loạt “ Quy trình công nghệ” của

thơ: “ Quê hương” của Tế Hanh âm điệu trong sáng, vui tươi, đằm thắm như một hồn
thơ trẻ trung, của một cái nhìn ấm áp về làng quê trong kỷ niệm. Bài được mở đầu
bằng giọng điệu êm ả, dịu ngọt, không khí sôi nỏi, chan chứa cảm xúc.
“ Khi trời trong gió nhẹ khóm mai hồng
Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá
Chiếc thuyền hẹ hang như con tuấn mã
Thăng mái chèo mạnh mẽ vượt trường giang.”
Đã qua khúc dạo đầu, đi vào cảm xúc chủ đạo. Bài thơ chuyển thành giọng điệu
mạnh mẽ, khoẻ khoắn và khoáng đạt.
“ Cánh buồm gương to như mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió.”
Khoẻ khoắn, khoáng đạt mà lại rất đằm, rất sâu thẳm, ý vị bởi những cụm từ “ im
đến mỏi”, “ thấm vào thớ vỏ”.
“ Chiếc thuyền im bến mỏi trở về nằm
Nghe chất muối thấm dần trong thơ vỏ.”
Cuối bài thơ lại rất chân thực, rất thiết tha bởi lời nói được thốt lên thành lời thơ:
“ Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá.”
Nếu phân tích nghệ thuật, thơ mới mà bỏ qua giọng điệu âm hưởng của bài thơ
( tức là phần nhạc) cũng là chính ta đã rút bỏ cái phần nhựa sống của bài thơ đó. Tất
nhiên để định hình được cách khai thác nhạc điệu không phải một hai giờ dạy là có thể
làm được, mà phải là cả một quá trình cảm thấy và nhận thấy của cả giáo viên và học
sinh. Tài năng của người giáo viên là ở chỗ làm sao làm rõ được cái riêng của cảm xúc
cá nhân nhà thơ trong bài.
Muốn vậy chỉ có thể sau khi học sinh nhận xét về âm điệu của từng câu thơ, từng
đoạn, từng bài, giáo viên gợi mở và liên hệ với giọng điệu chung của thơ mới. Cũng
có thể kết hợp được với lời bình năng cao.
II.2.Khai thác thời gian, không gian nghệ thuật của bài thơ:
“ Quê hương”:
Thời gian và không gian nghệ thuật là phạm trù của thi pháp thơ mới. Vì vậy, khi
giảng dạy, giáo viên cần khai thác phạm trù này làm cho học sinh thấy được đó là thời

* Quê hương trong hồi tưởng
Cảnh thuyền về.
*Quê hương trong nỗi nhớ hiện tại ( Khổ cuối), tuy nhiên hướng khai thác này
không bất di bất dịch cho ai trong quá trình tiếp cận, vì thơ mới đa dạng về cấu tứ nên
cũng có thể đa dạng trong tìm hiểu.
II.3.2. Hình ảnh:
Để có thể làm một giờ giảng dạy thay mới hay có sức lay động lớn. mỗi bài thơ,
giáo viên chỉ cần dừng lại ở phân tích, giảng bài, bình luận một số hình ảnh thơ đặc
sắc. Từ đó làm điểm sáng toả đi trong các bài thơ và gợi mở những giá trị về nội dung.
Hình ảnh cuộc sống
tâm tưởng
Hình ảnh văn bản
người đọc.
Điều này rất quan trọng của người giáo viên là phải làm sao đi ngược lại quy trình
này để đưa người đọc ( học sinh) đến với được hình ảnh cuộc sống qua tâm tưởng nhà
thơ.
Bài thơ: “ Quê hương” có những hình ảnh hay, độc đáo mà giáo viên cần dừng lại,
xoáy sâu, phân tích để làm nổi lên cái hay,, cái đẹp của nó. Có thể nói toàn bài thơ đã
được viết lên bằng ba hình ảnh và đó chính là quê hương.
- Cảnh buồm - mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió.
- Dân chài lưới làn da ngăm rám năng
Quê hương.
Thân hình nồng thổ vị xa xăm
- Chiếc thuyền in - bến mỏi - về nằm
Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỏ.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Giáo viên: Cao Thị Hòa. Trường THCS Hoằng Lý – Thành phố Thanh Hóa


giáo viên có thể kết hợp trong đó lời nhận xét, gợi mở hoặc giả định của mình, nhằm
tạo điệu kiện cho học sinh phát huy được trí tuệ, hướng dẫn học sinh vào trọng tâm
vấn đề cần giải đáp. Một điều quan trọng là nội dung câu hỏi phải là sự khám phá về
nghệ thuật của tác giả, của tác phẩm. Để hiểu sâu hơn nội dung, câu hỏi phải đi vào
trọng tâm, không vụn vặt, hơi ít, mà gợi cho học sinh phát biểu nhiều và có nhiều ý
kiến khác nhau trả lời cho câu hỏi đó.
Sau đây là hệ thống câu hỏi của bài giảng “ Quê hương:
H? Tóm tắt những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà thơ?
H?. Bài thơ được mở ra với âm điệu hết sức tự nhiên, nhẹ nhàng, tác giả đã giới thiệu
cho ta về làng quê của ông như thế nào qua những câu thơ mở đầu đó?
H? Hãy đọc những câu thơ tiếp theo, những câu thơ này đã gợi cho ta một bức tranh
phong cảnh rất đẹp, rất sống động, trong bức tranh đó đã làm nổi bật nên cảnh chính
gì?
H? Không gian của bức tranh được in đậm bởi những nét phác thảo gì? Em có thể hình
dung được đây là một bầu không gian như thế nào?
H? Hình ảnh “ Dân trai tráng” với “chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã” gợi nên
cho em điều gì? ( Người ra khơi mang tâm trạng gì?)

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Giáo viên: Cao Thị Hòa. Trường THCS Hoằng Lý – Thành phố Thanh Hóa

8


SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

---------------------------------------------------------------------------------------------------H? Trong đoạn thơ này, có một hình ảnh rất đẹp, rất gợi cảm. Em hãy nói rõ vẻ đẹp
của hình ảnh đó và cho một vài lời bình về vẻ đẹp của nó ( Cánh buồm trương to,

đặc sắc. Giảng dạy tốt các bài thơ này là một điều quan trọng, cần thiết. Vì vậy sau khi
tìm hiểu, nghiên cứu đề tài này, tôi xin được mạnh dạn rút ra một số điểm sau:
1. Điều kiện để truyền thụ tốt là người giáo viên cần phải cảm và hiểu một cách
sâu sắc, bằng tất cả tâm hồn bài thơ ấy.
2. Phải nhận ra được đặc trưng nghệ thuật của thơ mới nói chung trong từng bài và
cái hay riêng của bài thơ.
3. Khai thác các yếu tố nghệ thuật để làm nổi bật nội dung. Không tham lam ôm
đồm mà phải đi vào chiều sâu của nghệ thuật ấy.
4. Huy động mọi giác quan và trí tuệ của học sinh trong quá trình tiếp thu bài
giảng và trả lời câu hỏi của giáo viên.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Giáo viên: Cao Thị Hòa. Trường THCS Hoằng Lý – Thành phố Thanh Hóa

9


SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

---------------------------------------------------------------------------------------------------5. Tạo không khí vui tươi, hồ hởi, trang nghiêm trong giờ dạy. Điều này rất quan
trọng trong giờ dạy thơ.
6. Cuối cùng là luôn tạo ra một khoảng tự do trong suy nghĩ của mỗi học sinh,
không gò ép, áp đặt, tạo điều kiện phát huy những cảm nhận và cảm thụ riêng.
Kết quả khảo sát sau khi áp dụng kinh nghiệm trên vào giảng dạy môn Ngữ văn
nói chung và dạy thơ nói riêng của khối 8 ở trường tôi như sau:
Khối

Sĩ số


ĐƠN VỊ
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình
viết, không sao chép nội dung của người
khác.
Người viết

Cao Thị Hòa

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Giáo viên: Cao Thị Hòa. Trường THCS Hoằng Lý – Thành phố Thanh Hóa

10


SKKN
Tên đề tài:Hướng dẫn học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của nghệ thuật “ Thơ mới”qua bài “ Quê hương” của Tế Hanh.

----------------------------------------------------------------------------------------------------

PHỤ LỤC.
A. ĐẶT VẤN ĐỀ:
1. Cơ sở lí luận.
2. Cơ sở thực tiễn.
3. Thực trạng vấn đề.
B.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I. Đặc trưng nghệ thuật của “ Thơ mới” trong nền thơ Việt Nam hiện đại.
I.1.Thi pháp thời gian, không gian nghệ thuật trong “ Thơ mới”
I.1.1.Thời gian nghệ thuật.
I.1.2. Không gian nghệ thuật.