BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Phạm Vũ Nhật Uyên

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Phạm Vũ Nhật Uyên

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hoá học
Mã số

: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

MỤC LỤC

Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ...........................5
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ..............................................................................5
1.1.1. Lịch sử nghiên cứu tình huống trên thế giới .................................................5
1.1.2. Lịch sử nghiên cứu tình huống ở Việt Nam ..................................................8
1.2. Đổi mới phương pháp dạy và học ở trường THPT ............................................12
1.2.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học.................................................12
1.2.2. Những nét đặc trưng của đổi mới phương pháp dạy học ...........................12
1.2.3. Quan điểm đổi mới dạy học hóa học ở trường THPT .................................13
1.2.4. Giáo dục kĩ thuật tổng hợp ..........................................................................13
1.3. Lý thuyết tình huống ..........................................................................................14
1.4. Phương pháp dạy học tình huống .......................................................................17
1.4.1. Các khái niệm ..............................................................................................17
1.4.2. Cấu trúc của tình huống dạy học .................................................................18
1.4.3. Phân loại tình huống dạy học ......................................................................20
1.4.4. Tác dụng của dạy học tình huống ...............................................................22
1.4.5 Những khó khăn khi dạy học tình huống .....................................................23
1.5. Thực trạng sử dụng LTTH trong dạy học hóa học ở trường THPT...................25
1.5.1. Mục đích điều tra .........................................................................................25
1.5.2. Đối tượng và phương pháp điều tra .............................................................25
1.5.3. Nội dung điều tra .........................................................................................26
1.5.4. Kết quả điều tra ...........................................................................................27


2.4.7. Khai thác có hiệu quả các thủ pháp về tâm lý ...........................................96
2.4.8. Phát huy tối đa hiệu quả của các phương tiện dạy học ..............................96
2.5. Thiết kế một số bài giảng có sử dụng tình huống ..............................................97


2.5.1. Giáo án bài 1 – Lớp 11: SỰ ĐIỆN LI .........................................................97
2.5.2. Giáo án bài 2 – Lớp 12: LIPIT ..................................................................101
Tóm tắt chương 2 ..................................................................................................105
Chương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ...........................................................106
3.1. Mục đích thực nghiệm .....................................................................................106
3.1.1. Tính khả thi................................................................................................106
3.1.2. Tính hiệu quả .............................................................................................106
3.2. Đối tượng thực nghiệm ....................................................................................106
3.3. Nội dung thực nghiệm ......................................................................................108
3.4. Tiến hành thực nghiệm.....................................................................................108
3.5. Kết quả thực nghiệm .......................................................................................111
3.5.1. Kết quả thực nghiệm về mặt định lượng ...................................................111
3.5.2. Kết quả về mặt định tính ...........................................................................123
Tóm tắt chương 3 ..................................................................................................128
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ..............................................................................130
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................135


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CD

: compact disc đĩa quang được sử dụng để lưu trữ dữ liệu số

ĐC



LTTH

: lý thuyết tình huống

Nxb

: nhà xuất bản

PGS

: phó giáo sư

PPDH

: phương pháp dạy học

PPTH

: phương pháp tình huống

SGK

: sách giáo khoa

STT

: số thứ tự

TB


Mức độ cần thiết của việc sử dụng tình huống trong dạy và học .......... 27

Bảng 1.3.

Mức độ sử dụng tình huống trong dạy và học ....................................... 27

Bảng 1.4.

Những khó khăn khi sử dụng tình huống trong giảng dạy .................... 28

Bảng 1.5.

Ý kiến của GV về tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất .................. 30

Bảng 2.1.

Danh mục các tình huống ...................................................................... 40

Bảng 3.1.

Các lớp thực nghiệm và đối chứng ...................................................... 107

Bảng 3.2.

Bảng điểm bài kiểm tra lần 1 – khối 11 .............................................. 111

Bảng 3.3.

Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm x i bài

Bảng 3.12. Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm x i bài
kiểm tra lần 1 – khối 12 ....................................................................... 117
Bảng 3.13. Các tham số thống kê của bài kiểm tra lần 1 – khối 12....................... 118
Bảng 3.14. Bảng điểm bài kiểm tra lần 2 – khối 12 .............................................. 119
Bảng 3.15. Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm x i bài kiểm
tra lần 2 – khối 12 ................................................................................ 119
Bảng 3.16. Các tham số thống kê của bài kiểm tra lần 2 – khối 12....................... 120


Bảng 3.17. Bảng điểm tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 .................................. 121
Bảng 3.18. Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm x i tổng
hợp hai bài kiểm tra – khối 12 ............................................................ 121
Bảng 3.19. Các tham số thống kê của tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 ......... 122
Bảng 3.20. Nhận xét của giáo viên về tình huống đã thiết kế ............................... 124
Bảng 3.21. Nhận xét của học sinh về tình huống đã thiết kế ................................. 126


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1.

Yêu cầu đối với thầy và trò trong dạy học ............................................19

Hình 2.1.

Công viên nước ..................................................................................... 42

Hình 2.2.

Trứng luộc ............................................................................................. 44


Hình 2.12. Bắp cải tím ............................................................................................. 55
Hình 2.13. Tinh thể muối amoni clorua .................................................................. 57
Hình 2.14. Que diêm đang cháy .............................................................................. 58
Hình 2.15. Phenol rắn .............................................................................................. 60
Hình 2.16. Dung dịch iot ......................................................................................... 61
Hình 2.17. Anilin ..................................................................................................... 62
Hình 2.18. Trứng gà bị đập vỡ ................................................................................ 63
Hình 2.19. Trứng gà ngâm trong giấm .................................................................... 64
Hình 2.20. Máy photocopy ..................................................................................... 65
Hình 2.21. Vận chuyển axit sunfuric ....................................................................... 66
Hình 2.22. Tường mới xây ...................................................................................... 68
Hình 2.23. Thực phẩm giàu vitamin A .................................................................... 69
Hình 2. 24. Rửa tay thế nào là an toàn?.................................................................... 70
Hình 2.25. Dầu ăn chiên nhiều lần .......................................................................... 72
Hình 2.26. Thuốc lá ................................................................................................. 73
Hình 2.27. Lạp xưởng luôn có màu hồng đỏ ........................................................... 74


Hình 2.28. Vật liệu nano.......................................................................................... 76
Hình 2.29. Đất hiếm ................................................................................................ 77
Hình 2.30. Mỏ đất hiếm tại Giang Tây – Trung Quốc ............................................ 77
Hình 2.31. Kính đổi màu ......................................................................................... 79
Hình 2.32. Sấm sét................................................................................................... 80
Hình 2.33. Bút chì ................................................................................................... 81
Hình 2.34. Gương soi .............................................................................................. 83
Hình 2.35. Cửa đập Trị An ...................................................................................... 84
Hình 2.36. Hồ nước đóng băng ............................................................................... 85
Hình 2.37. Nghĩa trang ............................................................................................ 86
Hình 2.38. Liệu có còn bầu không khí trong lành? ................................................. 88
Hình 2.39. Trồng cây gây rừng ............................................................................... 89


Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 – khối 12 ..........................118

Hình 3.9.

Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 – khối 12 .............................120

Hình 3.10. Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 2 – khối 12 ..........................120
Hình 3.11. Đồ thị đường lũy tích tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 ................122
Hình 3.12. Biểu đồ kết quả học tập tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 .............122


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mọi thành tựu khoa học và công
nghệ đều xuất hiện một cách hết sức mau lẹ và cũng được đổi mới một cách cực kỳ
nhanh chóng. Khoa học công nghệ đã làm đảo lộn nhiều quan niệm truyền thống,
nó làm cho sản xuất xã hội tăng lên vài trăm lần so với vài thập niên gần đây. Trong
bối cảnh này, nhân tố quyết định cho mọi thành công chính là nguồn lực con người.
Con người trong thời đại mới phải năng động, sáng tạo, tích cực chiếm lĩnh tri thức,
có khả năng hội nhập và hợp tác… Do đó, việc đổi mới nội dung và phương pháp
giáo dục đã và đang là vấn đề thách thức của toàn cầu hiện nay.
Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 (Ban hành kèm theo quyết định số
201/2001/QĐ-TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ), mục 5.2
nêu rõ “Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục. Chuyển từ truyền thụ tri
thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong
quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận
thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp; phát triển năng

xảy ra trong tự nhiên và càng có thêm niềm tin vào khoa học, thêm yêu thích bộ
môn hóa học.
Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH
HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG”.

2. Mục đích nghiên cứu
Vận dụng lý thuyết tình huống để thiết kế và sử dụng các tình huống nhằm
nâng cao hiệu quả dạy và học môn hóa học ở trường THPT.

3. Nhiệm vụ của đề tài
-

Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài.

-

Tìm hiểu, hệ thống các kiến thức về cơ sở lý luận của đề tài.

-

Điều tra thực trạng sử dụng lý thuyết tình huống trong dạy học hóa học ở

trường THPT.
-

Nghiên cứu các nguyên tắc thiết kế và qui trình dạy học môn hóa học bằng


3


5. Phạm vi nghiên cứu
-

Nội dung: kiến thức môn hóa học khối 10, 11, 12.

-

Địa bàn nghiên cứu: một số trường THPT ở tỉnh Tây Ninh, Bến Tre, Đồng Nai

và Tp. HCM.
-

Thời gian nghiên cứu: từ tháng 10/2011 đến 8/2012.

6. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế và sử dụng các tình huống có tính khoa học và phù hợp thực tế thì
sẽ góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học ở các trường THPT.

7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Các phương pháp nghiên cứu lý luận
-

Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài.

-

Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống

hóa, khái quát hóa.

Phương pháp thống kê toán học.

8. Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu
-

Nghiên cứu làm rõ hơn cơ sở lý luận của phương pháp dạy học tình huống.

-

Đề xuất 13 nguyên tắc thiết kế tình huống dạy học.

-

Xây dựng qui trình dạy học môn hóa học bằng phương pháp tình huống.

-

Thiết kế các tình huống thuộc nội dung chương trình hóa học THPT (theo một

số dạng).
-

Đề xuất một số biện pháp sử dụng tình huống có hiệu quả trong dạy học hóa

học ở trường THPT.
-

Thiết kế một số bài giảng có sử dụng tình huống nhằm hỗ trợ cho việc dạy và

học, gây hứng thú, tăng cường hoạt động nhận thức của học sinh trong học tập, giúp

giáo dục – đào tạo. Năm 1870, giáo sư Christopher Columbus Langdell đã khởi
xướng phương pháp dạy học tình huống cho khoa Luật của trường Đại học Kinh
doanh Havard và đã được chấp nhận một vài năm sau đó. Năm 1919, trường Đại
học Western Ontario của Canada cũng đã bắt đầu áp dụng phương pháp tình huống


6

(PPTH) trong dạy học kinh doanh nhờ sự dũng cảm tiên phong của W. Sherwood
Fox - Trưởng khoa Cơ bản, và K.P.R Neville - Trưởng phòng Giáo dục. Đến nay,
trường Kinh doanh Richard Ille của Đại học Western Ontarino đã trở thành cơ sở có
uy tín số một ở Canada trong áp dụng PPTH vào giảng dạy.
Tại Pháp, ngay đầu thế kỉ XX, PPTH cũng đã được áp dụng rộng rãi nhưng
tình huống đưa ra bấy giờ phần nhiều là giả định nên ít có sức thuyết phục. Từ
những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình luân lý mà nội dung
là những tình huống có thật, trong đó thầy giáo xác định một số vấn đề lý thuyết
ngắn gọn, nêu tình huống cụ thể cho học sinh tranh luận với nhau, cuối cùng thầy là
người đưa ra kết luận. Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toàn nước
Pháp và sau đó được nghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau.
Dạy học tình huống cũng rất được các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và Ba Lan
quan tâm. Tài liệu lý luận về dạy học của họ đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam
từ cuối những năm 60 của thế kỉ XX, điển hình như: T.V. Cuđriaxep (1967); A.M.
Machiuskin (1972); ngoài ra còn có I.F. Khalarmôp, M.I. Kluglac, V.N.
Nhikitrencô, E.N. Orlôva, O.A. Abbunhinna, N.V. Cudơmina,… đặc biệt không thể
không nhắc đến hai nhà nghiên cứu là V. Okôn (Ba Lan) (1976) và I.Ia. Lecne
(1977). Nhìn chung, kiểu dạy học sử dụng tình huống được các tác giả đề cập đến là
dạy học nêu vấn đề - dạy học giải quyết vấn đề. Những kinh nghiệm sử dụng tình
huống được nhấn mạnh vào mối quan hệ tương tác giữa giáo viên (GV) và học sinh
(HS), trong đó hoạt động của GV được chú ý. Tình huống có vấn đề trong dạng dạy
học này không chỉ đơn thuần là những tình huống có thật trong thực tế cuộc sống

mạnh, đề cao hoạt động của người học trong quá trình dạy học tích cực. Những
hướng dẫn cách thức thực hiện được thiết kế chủ yếu đề cập đến hoạt động của
người học. Trong những năm đầu của thế kỉ XXI, ở Mỹ và Hà Lan đã liên tiếp diễn
ra những Hội thảo Quốc tế về dạy học tích cực nói chung và học tập dựa trên vấn đề
nói riêng, đánh dấu một bước tiến mới của PPTH trong dạy học.
Ngoài 2 kiểu dạy học giải quyết vấn đề và học tập dựa trên vấn đề nêu trên,
các nhà nghiên cứu Pháp còn đưa ra lý thuyết tình huống (LTTH) và vận dụng nó
vào quá trình dạy học. Tháng 3 năm 1990, trong phần trình bày tại Hội nghị chuyên
đề Didactic toán do trường ĐHSP Huế tổ chức, Anne Bessot và Francoise Richard
[3] đã mở đầu lý thuyết các tình huống bằng việc đặt ra nhiệm vụ phải “lý thuyết


8

hóa hoạt động dạy học”, đặt tình huống giảng dạy trong một hệ thống những tác
động qua lại giữa HS – GV – môi trường – kiến thức. Trong đó, vai trò của GV
được đặc trưng bởi 2 thao tác là quá trình ủy thác và quá trình thể chế hóa. Người
HS được coi là chủ thể duy lý. HS được đặt trong mối quan hệ tác động qua lại với
môi trường. Tháng 4 năm 1991, Claude Comiti [16] cho rằng GV phải tìm ra những
tình huống có thể đem lại cho HS một cái nghĩa của kiến thức được đưa ra giảng
dạy. Như vậy, ta có thể hiểu rõ hơn về LTTH: việc học là một sự chỉnh lý kiến thức
mà HS tự mình sản sinh ra, còn GV chỉ gợi ra sự chỉnh lý đó bằng cách lựa chọn giá
trị của các biến tình huống.
Hiện nay, phương pháp dạy học tình huống đang ngày càng được các nhà
nghiên cứu, giáo dục đào tạo trên thế giới quan tâm và phát triển thành một trong
những phương pháp dạy học hiện đại mang lại hiệu quả giáo dục cao.
1.1.2. Lịch sử nghiên cứu tình huống ở Việt Nam
Phương pháp xử lý tình huống cũng đã được hình thành lâu đời trong lịch sử
dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Trong đó, Hồ Chí Minh – Vị anh
hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất của thế giới, được coi là

- Nguyễn Thị Doan (1994), Vận dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy
đại học, Nxb ĐH&GDCN [18].
-

Trần Văn Hà (1996), “Lý thuyết tình huống và phương pháp xử lý tình huống

hành động”, Tạp chí ĐH&GDCN [36].
-

Phan Thị Nhiệm (1998), “Bàn thêm về bài tập tình huống – một phương pháp

giảng dạy mới”, Tạp chí ĐH&GDCN [57].
-

Nguyễn Chí Dũng (1999), “Phương pháp giảng dạy bài tập tình huống”, Kỷ

yếu Hội thảo khoa học đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá, Khoa
Luật, ĐHQG Hà Nội [19].
-

Bùi Văn Ngà (2000), “Dạy học tình huống và phương pháp dạy học trong môn

học Giáo dục học”, Kỷ yếu Hội nghị cải tiến phương pháp dạy học ở đại học, Khoa
Sư phạm Đại học Cần Thơ [58].
-

Nguyễn Phú Lộc (2001), Dạy học tình huống, Tài liệu bồi dưỡng phương pháp

giảng dạy cho cán bộ giảng dạy trường Đại học Cần Thơ [47].
-