ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

PHAN VĂN KIÊN

ĐÁNH GIÁ RỦI RO THIÊN TAI CÓ SỰ THAM
GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH
BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI XÃ QUẢNG NHAM,
HUYỆN QUẢNG XƯƠNG, TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

HÀ NỘI - Năm 2015
i


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

PHAN VĂN KIÊN

ĐÁNH GIÁ RỦI RO THIÊN TAI CÓ SỰ
THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI
CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI XÃ QUẢNG
NHAM, HUYỆN QUẢNG XƯƠNG, TỈNH
THANH HÓA

Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Phan Văn Kiên

iii


LỜI CAM ĐOAN
Tác giả làm luận văn cam đoan công trình nghiên cứu là của riêng cá
nhân tác giả, các số liệu là trung thực, không sử dụng số liệu của các tác giả
khác chưa được công bố, các kết quả nghiên cứu của tác giả chưa từng được
công bố. Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2014
Tác giả

Phan Văn Kiên

iv


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................ iv
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ........................................................................... viii
DANH MỤC CÁC BẢNG ............................................................................................ viii
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ ......................................................................... ix
MỞ ĐẦU ........................................................................................................................... 1
CHƯƠNG I. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ................................................. 5
1.1. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Việt Nam ...................................... 5
1.2. Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại tỉnh Thanh Hoá ............................ 7
1.3. Công tác phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai tại Việt Nam và Thanh Hóa ........ 10

3.1.2. Phân tích các loại hiểm họa tại vùng nghiên cứu .......................................................41
3.1.3. Xếp hạng mức độ nguy hiểm của hiểm họa...............................................................43
3.1.4. Lịch thiên tai - mùa vụ ...................................................................................................44
3.1.5. Sơ đồ Rủi ro thiên tai xã Quảng Nham .......................................................................46
3.2. Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương.....................................................................................47
3.2.1. Về sinh kế ........................................................................................................................48
3.2.2. Các điều kiện sống cơ bản.............................................................................................50
3.2.3. Sự tự bảo vệ của cá nhân, gia đình...............................................................................51
3.2.4. Sự bảo vệ của cộng đồng...............................................................................................56
3.2.5. Tổ chức xã hội, chính quyền.........................................................................................59
3.3. Đánh giá năng lực phòng tránh giảm nhẹ rủi ro thiên tai ...................................................61
3.3.1. Chuẩn bị về vật tư, phương tiện tại chỗ.......................................................................61
3.3.2. Chuẩn bị về hậu cần tại chỗ ..........................................................................................62
3.3.3. Chuẩn bị về lực lượng tại chỗ .......................................................................................63
3.3.4. Chuẩn bị về chỉ huy tại chỗ ...........................................................................................65
3.4. Tóm tắt kết quả và thảo luận ........................................................................64
vi


KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ........................................................................................ 72
Kết luận ................................................................................................................69
Kiến nghị .............................................................................................................69
TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................................. 74
PHỤ LỤC ........................................................................................................................ 79
Phụ lục 1. Phân tích đặc điểm của các đối tượng dễ bị tổn thương ..................... 79
Phụ lục 2: Bảng câu hỏi phỏng vấn hộ gia đình ...................................................... 83
Phụ lục 3: Bảng kiểm tra kiến thức về khả năng ứng cứu của đội PCLB cấp
xã/thôn ........................................................................................................................ 89
Phụ lục 4: Bảng kiểm dành cho Ban giám hiệu nhà trường ................................. 91
Phụ lục 5: Bảng câu hỏi phỏng vấn học sinh tiểu học và trung học cơ sở ............. 93

Ngân hàng Phát triển Châu Á
Ban chỉ huy Phòng chống lụt bão
Biến đổi khí hậu
Quản lý Rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng
Sở Tài nguyên và Môi trường
Đánh giá hiểm họa, tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
phòng tránh giảm nhẹ thiên tai (còn gọi là Đánh giá rủi ro thiên
tai)
Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu
Tổ chức Phi chính phủ Quốc tế
Khí tượng thủy văn
Nông nghiệp - Phát triển nông thôn
Phòng chống lụt bão
Phát triển bền vững
Quyết định Thủ tướng
Tìm kiếm cứu nạn
Chương trình Phát triển Liên hợp Quốc
Ủy ban nhân dân
Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
Ngân hàng Thế giới

DANH MỤC CÁC BẢNG
TÊN BẢNG

TRANG

Bảng 2.1

Các bước tiến hành HVCA dựa trên PRA


40

Bảng 3.4

Thông kê sản lượng khai thác hai sản xã Quảng Nham

47

viii


Bảng 3.5

Mức độ nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu

51

Bảng 3.6

Thang điểm đánh giá kết quả phỏng vấn học sinh

52

Bảng 3.7

Hiện trạng chuẩn bị về vật tư, phương tiện tại chỗ

59

Bảng 3.8


Hình 1.2

Thống kê thiệt hại về người do thiên tai gây ra tại Thanh
Hóa (1996 – 2009)

9

Hình 1.3

Biểu đô theo dõi nhiệt độ trung bình năm qua các năm
(1980 – 2010)

15

Hình 1.4

Biểu đô theo dõi lượng mưa trung bình năm qua các
năm (1980 – 2010)

16

Hình 1.5

Kết quả quan trắc biến thiên độ mặn trên sông Yên
(1980 – 2010)

17

Hình 2.1


Biểu đồ mức độ hiểu biết của hộ gia đình về phương
châm bốn tại chỗ

51

Hình 3.5

Biểu đồ mức độ hiểu biết của hộ gia đình về nguyên
nhân biến đổi khí hậu

51

Hình 3.6

Mức độ hiểu biết về các loại hình thiên tai của học sinh

53

ix


x


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1. Ban PCLB Quảng Nham (2005), Báo cáo PCLB xã Quảng Nham năm 2005,
Quảng Nham, 9tr.
2. Ban PCLB Quảng Nham (2007), Báo cáo PCLB xã Quảng Nham năm 2007,


74


10. Trần Hữu Hào (2012), Nghiên cứu tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng xã Tây Phong, huyện Cao
Phong, tỉnh Hòa Bình, Luận văn Thạc sỹ Môi trường trong Phát triển bền
vững, Trung tâm NC TNMT– Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 30 tr.
11. Trương Quang Học và Trần Hồng Thái (2008), “Tác động của biến đổi khí
hậu tới tự nhiên và đời sống xã hội”, Hội thảo tham vấn quốc gia về Chương
trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu, tr. 22-35.
12. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam (2010), Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương
VCA, tập 1, Hà Nội, 44 tr.
13. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam (2010), Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương
VCA, tập 2, Hà Nội, 50 tr.
14. Hội LHPN Việt Nam (2013), Vai trò và sự đóng góp của phụ nữ trong
phòng tránh giảm nhẹ thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu, truy cập ngày
28/12/2013,
http://www.dmc.gov.vn/tabid/91/language/viVN/item/1595/Default.aspx.
15. IUCN (2012a), Báo cáo tóm tắt tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với
tác động của biến đổi khí hậu tại Ấp Mỏ Ó và Ấp Chợ, xã Trung Bình, huyện
Trần Đề và Ấp Vàm hồ và Ấp Võ Thành Văn, xã An Thạnh Nam, huyện Cù
Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng, 8 tr.
16. IUCN (2012b), Báo cáo kết quả đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực
thích ứng tại Ấp 8, xã Thạnh Hải, Ấp 6 và Ấp 7 xã Thạnh Phong, huyện
Thạnh Phú tỉnh Bến Tre, 8 tr.
17. IUCN (2012c), Báo cáo tóm tắt kết quả đánh giá tính dễ tổn thương và năng
lực thích ứng với tác động của biến đổi khí hậu (VCA) tại: Ấp Bình Điền và
Ấp Vòm Rầy, xã Bình Sơn, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang, 8 tr.
18. Lê Văn Gia Nhỏ và Huỳnh Trấn Quốc (2012), Bộ công cụ đánh giá nông

phòng chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020, 37tr.
27. Thủ tướng Chính phủ (2009), Quyết định phê duyệt Đề án nâng cao nhận
thức cộng đồng và phòng tránh, giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng,
37tr.
28. Thủ tướng Chính phủ (2011), Quyết định phê duyệt Chiên lược quốc gia về
biến đổi khí hậu, 18tr.
29. Thủ tướng Chính phủ (2012), Quyết định phê duyệt Chương trình mục tiêu
quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2012 - 2015, 16tr.
30. Trường Đại học Thủy lợi (2012), Phụ lục 4 – Tình hinh thiên tai các lưu vực
sông - Báo cáo đánh giá môi trường, Dự án Quản lý thiên tai WB5, tr.109122.
31. Trung tâm Live&Learn (2012), Tài liệu hướng dẫn dạy và học về giảm nhẹ
rủi ro thiên tai, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hà Nội, 125 tr.
32. Trần Văn Tuấn (2008), Báo cáo đánh giá cuối kỳ Dự án DIPECHO, Tầm
nhìn Thế giới Việt Nam, Hà Nội, tr.
33. Lê Anh Tuấn và Trần Thị Kim Hồng (2012), “Đánh giá trình trạng dễ bị tổn
thương và khả năng thích nghi ở hộ gia đình trước thiên tai và biến đổi khí
hậu trong khu vực thuộc quận Bình Thủy và huyện Vĩnh Thạnh, Thành phố
Cần Thơ”, Tạp chí Khoa học – Đại học Cần Thơ 2012, (Số 22), tr. 221-230.
34. Nghiêm Thị Phương Tuyến và Lê Thị Vân Huệ (2011), Bài giảng Phương
pháp nghiên cứu khoa học, Trung tâm nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường
- ĐHQGHN, CRES.K15SĐH, Hà Nội, 125 tr.
35. UBND xã Quảng Nham (2012), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế, xã hội
xã Quảng Nham năm 2012, 10tr.
76


36. UBND xã Quảng Nham (2013), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế, xã hội
xã Quảng Nham 6 tháng đầu năm 2013, 9tr.
37. UBND tỉnh Thanh Hóa (2008), Quyết định về việc phê duyệt Chương trình,
kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quốc gia phòng tránh giảm nhẹ

(2006). What is VCA? An introduction to vulnerability and capacity
assessment, 47p.
77


7. IFRC - International federation of Red cross and red Crescent societies
(2003), Using vulnerability and capacity assessment tool in Rwanda, IFRC,
16p.
8. MWBP and ADPC (2005), Vulnerability assessment of climate risks in
Attapeu province, Lao PDR, MRC, 22p.
9. Mihir R. Bhatt (2011), “HVCA: Thinking Beyond Projects”, Concern
Worldwide, (79), pp. 6-7.
10. Manuela Erazo Bobenrieth, Sun Kong, Kong Kim Sreng and Robert Mather
(2012). Vulnerability and Capacity Assessment of Koh Kong and Kampot
provinces, Cambodia, Gland, Switzerland: IUCN. 36 p.
11. Oxfam GB (2002), Participatory Capacities and Vulnerabilities Assessment:
Finding the Link Between Disasters and Development, Oxfam GB –
Philippines programme, 78 p.
12. UNISDR (2009), UNISDR terminology on Disaster risk reduction (2009),
United Nations, 13 p.

78