I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lý do chọn đề tài:
Bàn về lời ăn tiếng nói, phải khẳng định rằng ông bà ta sâu sắc biết chừng nào
khi đúc kết:
"Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người ngoan ăn nói dịu dàng dễ nghe"
Lời nhắc nhở trên đã phần nào cho ta thấy được vai trò của lời nói trong hoạt
động giao tiếp. Bởi quá trình này không chỉ giúp chúng ta trao đổi thông tin, tư
tưởng, tình cảm mà nó còn là một trong những yếu tố, phương tiện hữu hiệu giúp ta
tồn tại, thành công trong cuộc sống. Dù rằng ai cũng biết, con người khi sinh ra nếu
không mắc phải khiếm khuyết về khả năng phát âm thì ai cũng có thể nói được tiếng
mẹ đẻ của mình (chưa kể có những người có thể sử dụng nhiều ngôn ngữ trên thế
giới). Nhưng có khi nào chúng ta tự hỏi tại sao trong "túi khôn" của ông cha ta ngày
trước lại căn dặn rằng: "Học ăn, học nói, học gói, học mở". Chuyện "ăn, nói, gói,
mở" đâu phải là một việc làm gì khó khăn đối với một người bình thường, thậm chí
nó còn rất dễ dàng dù là với một đứa trẻ lên năm, lên mười. Nhưng có lẽ sự kết luận
nào ở đây đi nữa cũng là quá vội vàng. Bởi đúng là đứa trẻ lên năm, lên mười nào
cũng có thể "ăn, nói, gói, mở" nhưng "ăn, nói, gói, mở" theo đúng nghĩa (thể hiện
được sự hiểu biết và cả sự khéo léo) của người nói thì tôi có thể khẳng định đó hoàn
toàn không phải chuyện dễ. Vì để nói cho được hay không phải là một phản ứng vô
điều kiện. Mà để có được khả năng đó, để có thể nói "Cho vừa lòng nhau" thì nó đòi
hỏi cả một quá trình học tập, rèn luyện rất nghiêm túc và lâu dài. Một ví dụ rất rõ là
chỉ riêng về lời nói, cách nói thôi, thì ông cha ta cũng đã cho cho con cháu đời sau
như chúng ta biết bao bài học:
"Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau"
Kinh nghiệm đó cũng đủ cho ta hiểu thấu vai trò của cách nói, cách giao tiếp của
chúng ta hằng ngày. Trong khi đó lại có những người (thậm chí là rất nhiều) khi nói
năng, giao tiếp bị nhận xét là: Nói như đấm vào lỗ tai hay nói như dùi đục chấm
mắm cáy. Từ đó, chúng ta càng có đủ cơ sở để khẳng định: Nói thì ai cũng nói được
nhưng để làm sao nói cho đúng, rồi từ đó nói cho hay thì quá trình này đòi hỏi bản

ở tất cả các bậc học là trong thời gian ngồi trên ghế nhà trường, các em không chỉ
phải tiếp thu lượng kiến thức khổng lồ mà các em còn phải học và được trang bị các
kĩ năng sống cơ bản. Đó có thể là kĩ năng phòng tránh tai nạn thương tích, giữ gìn
vệ sinh, bảo vệ môi trường, giao tiếp,...để các em có thể tự tin đối mặt với muôn vàn
vấn đề khó khăn trong cuộc sống thực tại.
Với lòng mong mỏi của bản thân có thể góp phần nhỏ bé trang bị cho các em
khả năng tự tin trong giao tiếp với thầy cô, bạn bè và rộng ra là trong tất cả các mối
quan hệ trong xã hội, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài: "RÈN LUYỆN KĨ NĂNG GIAO
TIẾP CHO HỌC SINH THCS". Với mục tiêu giúp các em rèn giũa khả năng giao
tiếp để có thể tự tin, tự nhiên trong giao tiếp với mọi người xung quanh. Và đây
cũng chính là nền tảng vững chắc nhất cho các em khi bước vào đời.
I.2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài:
Tôi thiết nghĩ, để thực hiện mong muốn rèn luyện cho các em khả năng giao tiếp
thì đây là một việc làm lâu dài và phụ thuộc vào nhiều yếu tố (môi trường sống, môi
trường học tập, sự giáo dục của gia đình, cách thức giao tiếp giữa thầy cô và học
sinh,..). Bản thân là giáo viên Ngữ văn (vừa trực tiếp đứng lớp, vừa làm công tác
chủ nhiệm) nên tôi tập trung vào việc giáo dục, rèn luyện kĩ năng giao tiếp cho các
em trong phạm vi nhà trường, tức là qua những giờ lên lớp, các tiết sinh hoạt lớp,
các tiết hoạt động ngoại khóa, các trò chơi, hoạt động tập thể,...Tôi đã tìm hiểu kĩ
những mặt mạnh, mặt yếu của từng em, những khó khăn các em thường gặp phải
trong vấn đề giao tiếp để có thể tư vấn, hướng dẫn các em những cách khắc phục
hiệu quả nhất. Từ đó, giúp các em dần hình thành khả năng giao tiếp một cách tự tin
trong môi trường học tập cũng như trong đời sống thường nhật.
2


Bên cạnh đó, qua đề tài tôi còn nêu ra các biện pháp, giải pháp thực hiện công
việc cụ thể. Đồng thời, cũng làm rõ kĩ năng nào được tập trung, ưu tiên rèn luyện,
đối tượng cần rèn luyện là ai, đặc điểm nào cần chú ý, nhiệm vụ nào cần hoàn thành
và kết quả nào cần hướng đến và đạt được sau khi thực nghiệm. Và cuối cùng, đề tài

Thiết nghĩ, chúng ta phải khẳng định với nhau rằng con người được xem là tiến
hóa hơn các loài động vật khác bởi chúng ta có ngôn ngữ, chữ viết để trao đổi thông
tin, tâm tư tình cảm với nhau. Vì thế hoạt động giao tiếp bên cạnh hoạt động lao
động sản xuất là hoạt động quan trọng nhất của loài người. Có lẽ, sẽ chẳng có ai có
thể sống một cách đúng nghĩa nếu không giao tiếp với đồng loại:
"Một người đâu phải nhân gian
Sống chăng chỉ đốm lửa tàn mà thôi"
3


Cho nên, chúng ta đều thấy ngay đến những người bị khiếm khuyết về ngôn
ngữ, họ cũng không ngừng giao tiếp với những người xung quanh, thế giới xung
quanh. Từ đó, ta dễ dàng lí giải tại sao hoạt động giao tiếp lại được đề cập, bàn luận
trong hầu hết các lĩnh vực của cuộc sống: Kinh tế học, Ngôn ngữ học, Chính trị học,
Triết học, Văn học,...Trong mỗi lĩnh vực ngôn ngữ giao tiếp đều được nghiên cứu
một cách rất nhiêm túc, bài bản để nâng hoạt động nói năng của con người trở thành
một nghệ thuật. Đặc biệt, trong cuộc sống hiện đại ngày nay khi mà nghệ thuật giao
tiếp có thể được xem là một yếu tố vô cùng quan trọng, có thể quyết định sự thành
bại trong sự nghiệp của một con người, vận mệnh của một dân tộc.
Ví dụ: - Vào những giờ phút căng thẳng trên bàn đàm phán tại Giơ - ne - ver
chẳng phải là nhờ sự khôn khéo của các nhà ngoại giao (cộng thêm chiến thắng lừng
lẫy Điện Biên Phủ) mà chúng ta đã buộc kẻ thù phải kí kết vào bản hiệp định để
miền Bắc nước ta được bước sang một trang sử mới.
- Nhờ chiến lược ngoại giao khôn khéo mà chúng ta đã buộc Trung Quốc
rút giàn khoan Hải Dương 981 ra khỏi vùng đặc quyền kinh tế trên biển Đông, tránh
đụng độ về quân sự và làm thất bại phần nào dã tâm của chúng.
Xin nói thêm là cũng chẳng cần phải bàn đến những vấn đề đao to búa lớn đó
mà chỉ cần đơn cử đến vấn đề hết sức nhỏ nhặt, thường nhật diễn ra hằng ngày
quanh chúng ta như khi ta muốn một ai đó thuận theo yêu cầu của ta, chẳng phải ta
phải nói năng cho thật khéo léo, thật vừa lòng người đó sao?

- Việc áp dụng đề tài còn hạn hẹp trong môi trường học tập;
- Việc kết hợp rèn luyện kĩ năng giao tiếp và các kĩ năng khác còn nhiều khó khăn;
- Thời gian áp dụng đề tài chỉ mới bắt đầu được một thời gian ngắn;
- Sự kết hợp giữa nhà trường, các giáo viên bộ môn, gia đình, cộng đồng để rèn
luyện kĩ năng giao tiếp còn chưa thật nhuần nhuyễn,...
c) Mặt mạnh, mặt yếu:
* Mặt mạnh:
- Đề tài đã đề cập đến vấn đề vô cùng quan trọng và cần thiết đối với học sinh
THCS nói riêng và con người nói chung;
- Đề tài đem lại nhiều lợi ích thiết thực, nhiều mặt cho cá nhân mỗi học sinh để tăng
khả năng biểu lộ tâm tư, tình cảm, nhận thức, tư duy, học hỏi cho các em học sinh;
- Đề tài đã áp dụng những tình huống cụ thể, gần gũi thường gặp để các em có cơ
hội thực hành, vận dụng hiệu quả những phần lí thuyết được học vào đời sống riêng
của mình;
* Mặt yếu:
- Đối với một số em khả năng làm việc nhóm, sự tự tin, kĩ năng ứng phó với căng
thẳng còn hạn chế thì sự tiến bộ của các em là chưa thật rõ rệt.
d) Các nguyên nhân, yếu tố tác động:
- Giao tiếp là hoạt động vô cùng cần thiết trong cuộc sống, chúng ta không thể sống
mà không có sự giao tiếp với mọi người và thế giới xung quanh.
- Sự trăn trở của một người dạy về ngôn ngữ, nghệ thuật sử dụng ngôn từ mà đôi khi
phải chứng kiến cảnh học sinh ăn nói một cách vụng về hoặc không biết làm thế nào
để diễn tả suy nghĩ của bản thân.
- Bản thân tôi nhận thức được vai trò to lớn của giao tiếp.
e) Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra.
Đất nước ta sau 40 năm độc lập đã đem đến cho mỗi người dân Việt Nam được
quyền tự do, mưu cầu hạnh phúc như Bác Hồ kính yêu hằng mong muốn. Nhưng có
lẽ, điều hạnh phúc hơn cả là sự thống nhất này tạo điều kiện thuận lợi để cho bao
thế hệ con em của chúng ta được sống trong một thế giới thật sự an toàn. Hòa cùng
với sự phát triển hằng ngày, hằng giờ của đất nước, các em cũng có nhiều hơn các

toàn diện cho con em mình. Ngoài đầu tư cho việc học các em còn có cơ hội đi tham
quan, tìm hiểu về đất nước, tham gia các lớp học năng khiếu, có cơ hội tự trải
6


nghiệm các hoạt động từ thiện,...Từ đó, chính bản thân các em cũng đã thu nhận
được nhiều bài học, phát triển tư duy của bản thân và đặc biệt qua đó vốn sống, vốn
hiểu biết, vốn ngôn ngữ của các em cũng được tăng lên.

Tuy nhiên, một thực trạng mà ta cũng dễ thấy đó là dù điều kiện để chăm lo và
đầu tư cho con cái đã có nhiều thuận lợi nhưng kĩ năng của của các bậc phụ huynh
trong quá trình uốn nắn, điều chỉnh hành vi giao tiếp phải nói còn có nhiều vấn đề
cần bàn. Nếu các bậc cha mẹ của chúng ta đều biết phải chăm sóc con cái cẩn thận
về nhu cầu dinh dưỡng để con có một cơ thể khỏe mạnh thì việc chú ý đến hành vi
giao tiếp của các em chưa được quan tâm đúng mức. Những cách nói năng chưa đẹp
hằng ngày của chúng ta ảnh hưởng không tốt đến các em.
Ví dụ: - Các bà mẹ thường hay la mắng con gay gắt khi chúng mắc lỗi.
- Hành vi nói tục bừa bãi trong gia đình hay nơi công cộng.
Những cách giao tiếp tiêu cực này cũng sẽ được hình thành trong vốn sống của
trẻ và chúng cũng sẽ có xu hướng lặp lại như người lớn đã làm vì gia đình chính là
nơi hình thành nhân cách cho trẻ.
Trong khi đó các em lại ít được rèn giũa, uốn nắn từ những hành vi giao tiếp
đơn giản nhất như gặp người lớn mà không chào; khi ăn phải biết mời người lớn,
nói năng với người vai trên mà thiếu lễ phép,...Thêm vào đó, môi trường xã hội
ngày càng phức tạp, các nét đẹp về truyền thống văn hóa, thuần phong mĩ tục của
dân tộc cũng đang bị bào mòn, lối nói kiểu dân "anh chị" trên các trang mạng xã hội
làm mất đi vẻ đẹp trong giao tiếp của người Việt chúng ta. Rồi sự giao lưu văn hóa
một cách không chọn lọc cũng đã và đang khiến cho hành vi ngôn ngữ của các em
có nhiều sự thay đổi theo hướng tiêu cực. Có em thì khả năng giao tiếp phát triển
nhanh nhưng đó lại là "lợi thế" để các em xảo biện; Có em tư duy ngôn ngữ giao

Nam: Đi đâu thế?
Khoa: Đi chơi.
+ Quan hệ sơ (chưa thân thiết):
Nam: Xin lỗi, cho mình mượn cây thước được không?
Khoa: Ồ được, bạn lấy đi.
Nam: Cám ơn bạn nhé!
- Ở vai trên hoặc dưới:
Bác Ba: Cháu ơi, cho bác hỏi ai chủ nhiệm lớp 9C vậy cháu?
Lan: Dạ thưa bác! Giáo viên chủ nhiệm lớp 9C là cô Từ ạ.
Như vậy qua các nguyên tắc giao tiếp cụ thể sẽ giúp các em có thể điều chỉnh,
điều khiển hành vi ngôn ngữ của mình cho thật phù hợp với các chuẩn mực của xã
hội, quan hệ xã hội. Từ đó, giúp các em tự tin hơn trong việc tham gia một cuộc
thoại, kinh nghiệm của bản thân cũng được nâng lên và từ đó đời sống tâm lý cũng
được phát triển phong phú hơn.
8


Rõ ràng, đề tài đã tạo ra nhiều sự chuyển biến trong lối nói, lối giao tiếp của học
sinh. Tuy vậy, bản thân cũng nhận thấy một số hạn chế nhất định bộc lộ trong quá
trình áp dụng đề tài trong cuộc sống. Trước hết, mong muốn của tôi là tập trung vào
các đối tượng học sinh mà tôi trực tiếp giảng dạy và phụ trách. Cho nên, đối tượng
của đề tài bị thu hẹp trong môi trường học tập, qua các mối quan hệ giao tiếp giữa
thầy với trò; trò với trò. Mà đây lại là một môi trường khá chuẩn mực và lành mạnh.
Vì thế nó chưa thể tạo ra được các tình huống phức tạp để đòi hỏi các em bộc lộ các
cách thức giao tiếp, ứng xử của mình. Cho nên, việc dự báo cũng như đưa các ví dụ
cụ thể về những vấn đề trong cuộc sống chưa được thường xuyên mà chủ yếu là qua
các tiết luyện nói, hoạt động ngoài giờ lên lớp,...
Thêm vào đó, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh THCS tuy đã được coi
trọng nhưng hiệu quả mang lại vẫn chưa như mong muốn. Minh chứng là vẫn có rất
nhiều em chưa có kĩ năng tự bảo vệ mình.


với học sinh THCS nói riêng và con người nói chung. Qua giao tiếp, các em có thể
tham gia vào các mối quan hệ đa chiều, phức tạp của xã hội. Từ đó, giúp các em
lĩnh hội các nét đẹp văn hóa, chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực xã hội và thông qua
giao tiếp để các em hình thành năng lực tư duy, năng lực tự ý thức. Xuất phát từ
điều đó, tôi đã xây dựng các qui tắc rõ ràng, dễ áp dụng, xây dựng các tình huống cụ
thể, gần gũi thường gặp để các em có cơ hội thực hành, vận dụng hiệu quả những
phần lí thuyết được học vào đời sống riêng của mình. Biến những kinh nghiệm của
mọi người thành cái của riêng mình, vận dụng theo quan điểm và lối suy nghĩ của
bản thân chứ không phải vận dụng một cách máy móc.
Tuy vậy, trong quá trình thực nghiệm tôi cũng nhận thấy rằng, đối với những
học sinh còn yếu về kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng ứng phó với căng thẳng thì sự
tiến bộ của các em chưa được như ý muốn của bản thân.
Ví dụ: Em Nguyễn Văn Lâm lớp 9A từ một học sinh hết sức nhút nhát, rụt rè.
Trong bài luyện nói môn Ngữ văn năm em học lớp 6, khi tôi gọi lên bảng, em không
thể tự giới thiệu bất cứ một điều gì về bản thân và gia đình của mình thì hiện tại em
đã tự tin hơn khi giao tiếp với thầy cô. Tuy nhiên, sự linh hoạt, sức biểu lộ tình cảm,
cảm xúc của em vẫn chưa bằng các bạn cùng lớp.
Tuy nhiên, sự tiến bộ của học sinh (dù là rất nhỏ) cũng chính là động lực cho tôi
trong nghiên cứu. Bởi tôi nhận thức rất rõ con người không thể sống nếu không có
sự giao tiếp với mọi người và thế giới xung quanh. Giao tiếp là nhu cầu lâu bền nhất
của chúng ta từ khi sinh ra đến khi nhắm mắt xuôi tay. Có thể nói, ở đâu có con
người ở đó có giao tiếp. Bên cạnh đó là sự thôi thúc của nghề, tôi - một người dạy
về ngôn ngữ, nghệ thuật sử dụng ngôn từ mà đôi khi phải chứng kiến cảnh học sinh
ăn nói một cách vụng về hoặc không biết làm thế nào để diễn tả suy nghĩ của bản
thân thì làm sao không khỏi lo lắng cho các em. Rồi sau này khi các em trưởng
thành có nghề nghiệp, lao động để kiếm sống các em cũng phải giao tiếp; muốn
hành nghề được cũng phải có nghệ thuật giao tiếp. Từ đó các em mới có cơ hội tồn
tại và thành công trong cuộc sống.
* Kết quả khảo sát trước khi áp dụng chuyên đề:


TSHS
được
sát
160

khảo Nội dung khảo sát

Tốt
TS

Vai trò của kĩ năng
125
giao tiếp

Chưa tốt
%

TS

%

78.1

35

21.9

II.3. Các giải pháp, biện pháp:
3.a. Mục tiêu của giải pháp:

hoặc không hứng thú với vấn đề mà giữa thầy trò đang đề cập.
* Thầy/cô nên thường xuyên động viên, khích lệ các em:
Chêm xen vào các lời thoại của học sinh chúng ta có thể dùng các từ ngữ biểu
thị sự đồng ý như "đúng rồi, cô/thầy hiểu, phải,..." hoặc các cử chỉ như "gật đầu,
mỉm cười,..." những từ ngữ hay cử chỉ này sẽ giúp học sinh có thể cảm nhận, đoán
biết thái độ của chúng ta. Từ đó, các em có thể tự tin trình bày điều mình đang có ý
định nói hoặc điều chỉnh nội dung cho phù hợp.
Ví dụ: Khi chúng ta gọi học sinh lên bảng (đứng dậy trả bài) trong khi học sinh
trả lời yêu cầu chúng ta, hãy khuyến khích các em bằng nụ cười, cái nhìn thân thiện
để các em bình tĩnh và tự tin. Với cử chỉ đó, chắc chắn chúng ta có thể giúp các em
bớt run sợ để hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình.
* Thầy/cô cần chắc chắn rằng học sinh hiểu được nội dung mà thầy/cô đang
nói:
Chúng ta đều biết, quá trình giao tiếp không đơn thuần là một hệ thống phát và
thu, truyền và nhận thông tin một cách máy móc. Mà là sự trao đổi công việc giữa
hai chủ thể tích cực, hai con người, hai nhân cách. Do vậy, muốn giao tiếp thành
công, muốn thực hiện được quá trình trao đổi thông tin giữa hai chủ thể thì phải sử
dụng chung một hệ thống tín hiệu, được mã hóa bởi người gửi và giải mã bởi người
nhận. Tính chất của thông tin không chỉ là thông báo thuần túy, mà trong giao tiếp
thông tin đó phải tác động đến tâm lí người nhận. Để từ đó, thay đổi hành vi, suy
nghĩ của đối tượng giao tiếp. Điều đó mới nói lên hiệu quả của giao tiếp. Vì thế, khi
phát đi thông tin, chúng ta phải đảm bảo được học sinh tiếp nhận và giải mã được
thông tin đó và đây mới chính là mục đích cuối cùng và quan trọng nhất mà ta cần
đạt được.
Ví dụ: Trong một tiết học, bạn nên đặt ra các câu hỏi lật ngược vấn đề kiểu như:
ý kiến của em thế nào? Em hiểu vấn đề đó ra sao? Tại sao em lại cho là như vậy?
Để kiểm tra sự tiếp thu và cách hiểu của học sinh.
* Thầy/cô cần nói có trọng tâm:
Để làm được điều này, cách thức giao tiếp là vô cùng quan trọng. Đừng nói dài
dòng, lan man, hãy nói thật ngắn gọn, có trọng tâm, đi thẳng vào vấn đề, mà thầy/cô

bao giờ chúng ta tự đặt mình vào đối tượng giao tiếp của mình để xem khi nghe điều
mình nói họ sẽ có cảm giác ra sao? Nếu chúng ta ý thức tốt được điều này thì trong
bất cứ một cuộc giao tiếp nào ta cũng dễ dàng đạt được thành công và mối quan hệ
của chúng ta sẽ trở nên thật sự tốt đẹp.
3.b2. Đối với học sinh:
* Giáo dục cho học sinh hiểu biết thế nào là giao tiếp? Kĩ năng giao tiếp?
Khi bắt tay vào đề tài, tôi không nghĩ rằng bất cứ một em nào trong số học sinh
của tôi không ý thức được: Thế nào là giao tiếp? Bởi lẽ, ngày nào các em cũng thực
hiện hành vi này. Nhưng để giao tiếp một cách tự tin thì tôi chắc không phải em nào
cũng làm được. Điều này được minh chứng rõ ràng qua khảo sát mà tôi đã tiến hành
đối với 115 học sinh các lớp 9A, 9B, 9C năm học 2015 - 2016. Kết quả đã cho thấy
90/115 em cho rằng bản thân tự tin trong giao tiếp với người thân và thầy cô và có
đến 105/115 em cảm thấy chưa tự tin trong giao tiếp với người lạ.
Câu hỏi khảo sát:
Câu 1: Giao tiếp là gì?
Câu 2: Giao tiếp có vai trò gì đối với em và mọi người?
Câu 3: Em đã tự tin trong giao tiếp chưa? Nếu chưa thì điều gì khiến em không tự
tin trong giao tiếp?
Từ đó cho thấy, khoảng cách giữa nhận thức và hành động luôn khá lớn. Việc
biết và việc vận dụng điều mình biết vào hoạt động thực tiễn lại là hai việc hoàn
toàn khác nhau. Cho nên, có nhiều người thường nói: "Tôi biết nhưng khổ lắm tôi
13


không làm được". Vì thế, giáo dục cho các em hiểu một cách thấu đáo về giao tiếp,
kĩ năng giao tiếp là vô cùng quan trọng. Qua các tình huống cụ thể gắn với đời sống
sẽ giúp các em có quá trình thực hành và trải nghiệm bản thân. Từ đó, giúp nâng cao
năng lực giao tiếp hằng ngày. Đây sẽ là nhịp cầu nối giữa kiến thức, sự hiểu biết với
hành vi.
Theo tiến sĩ Bùi Phương Nga thì giao tiếp là sự chia sẻ ý nghĩ, tình cảm, thông

để làm vốn kinh nghiệm cho mình,...Giao tiếp càng tốt bao nhiêu thì khả năng nhận
thức càng tốt và hiệu quả bấy nhiêu; Khả năng tiếp thu và học tập của các em ngày
càng tăng. Bởi trong cuộc sống không có ai tự nhiên hay dễ dàng chia sẻ cho ta
những kinh nghiệm quý báu của họ. Như vậy, có thể thấy rõ giao tiếp ngoài ý nghĩa
đối với đời sống xã hội nói chung thì đối với mỗi cá nhân trong xã hội đó, giao tiếp
14


là điều kiện để chúng ta phát triển và hoàn thiện nhân cách, lối sống cho bản thân.
Đồng thời, qua hoạt động giao tiếp còn giúp chúng ta được thỏa mãn những nhu cầu
về thông tin, về việc thu hút sự quan tâm của cộng đồng và cả nhu cầu được thừa
nhận.
* Giáo dục cho học sinh những cách giao tiếp trong đời sống:
- Giao tiếp bằng lời:
Như tôi đã đề cập, ngôn ngữ quả là tài sản vô giá của mỗi quốc gia. Nhờ có
ngôn ngữ mà các giá trị của vật chất và tinh thần được lưu lại cho các thế hệ tương
lai. Ngôn ngữ cũng chính là phương tiện hữu hiệu để biểu đạt ý nghĩ của mỗi người.

Ví dụ: Khi chúng ta muốn nói chuyện hoặc trao đổi thông tin với một ai đó thì
chúng ta phải sử dụng ngôn ngữ để truyền tải thông tin mà chúng ta muốn bày tỏ.
Vậy ngôn ngữ là công cụ giao tiếp mà ta luôn sử dụng hằng ngày. Và việc sử
dụng ngôn ngữ, việc giao tiếp có hiệu quả, truyền tải thông tin một cách rõ ràng,
chiếm được tình cảm của người khác thì ai cũng muốn nhưng không phải ai cũng
làm được.
Ví dụ: - Em Lê Thị Yến Nhi lớp 9A, một học sinh giỏi toàn diện. Em có khả
năng lãnh đạo tốt, khả năng giao tiếp khá tự tin. Nhưng theo tâm sự của em, tôi
được biết trước đây em gặp nhiều trở ngại trong giao tiếp và điều đó khiến em rất
ngại ngùng trong giao tiếp đặc biệt là đối với người lạ. Theo em, sự trở ngại lớn
nhất là do giọng Huế của em. Nhi nghĩ giọng Huế vừa nặng, vừa khó nghe, vừa khó
biểu đạt tình cảm, ngữ điệu cũng không phong phú nên khi tham gia các hoạt động

Khi biểu thị sự đồng tình ta có thể dùng cử chỉ gật đầu, ánh mắt vui vẻ. Khi biểu
thị sự bất bình ánh mắt của ta sẽ tức giận. Từ đó cho thấy, ngôn ngữ cơ thể có một
sức mạnh vô cùng to lớn, tác động mạnh mẽ đến đối tượng giao tiếp.

Ví dụ: - Em Lê Thị Thu Hằng lớp 9A cảm thấy không tự tin trong giao tiếp vì sợ
thái độ khó chịu và hành động của người khác; Do run sợ; Cảm thấy khó chịu khi
phải đối mặt với đối phương,...
16


- Với em Phạm Thị Bằng Khuyên lại sợ thái độ nghiêm khắc, sợ cử chỉ lơ
đi hoặc hắt hủi của đối phương; Sợ hơi thở không thơm mát tạo sự khiếm nhã,..
Như vậy, ta thấy kĩ năng sử dụng ngôn ngữ cơ thể quan trọng không kém ngôn
ngữ lời nói vì nó sẽ giúp cho việc giao tiếp của chúng ta đạt hiệu quả cao hơn. Vì
thế, ta cần hướng dẫn cho học sinh cố gắng kết hợp việc giao tiếp không dùng ngôn
ngữ với những gì các em đang nói để thông tin các em truyền đi sẽ có hiệu quả cao
hơn. Để sử dụng tốt giao tiếp không lời cần nhấn mạnh để các em chú ý những điều
sau:
+ Trong khi nói chuyện hoặc trao đổi một vấn đề nào đó nên quay mặt hướng về
người giao tiếp ở tư thế ngang tầm có thể cùng đứng hoặc cùng ngồi.
+ Nét mặt luôn thể hiện sự niềm nở, biểu thị sự quan tâm của mình tới lời nói của
đối tượng, tùy theo nội dung câu chuyện mà thể hiện sự lo lắng, đồng cảm hoặc vui
vẻ,...
+ Trong khi giao tiếp nên nhìn vào mắt đối tượng và duy trì ánh mắt thiện cảm.
+ Có những biểu hiện tán đồng hoặc thể hiện sự lắng nghe như gật đầu.
Với những định hướng, chỉ dẫn cụ thể cộng với ý thức rèn luyện của bản thân
mỗi em sẽ giúp kĩ năng giao tiếp của các em tiến bộ và được cải thiện trông thấy.
Điều đó có ý nghĩa rất lớn bởi các em rút ngắn thời gian mày mò, tìm hiểu, giúp các
em tự tin hơn trong các mối quan hệ của mình. Từ đó, cha mẹ của các em cũng có
thể yên tâm hơn để tập trung cho hoạt động lao động, công tác vì con cái của họ đã

tiếp với người lạ. Thêm vào đó, các văn bản còn giúp các em nâng cao khả năng
cảm thụ, cảm nhận. Rèn giũa cho các em lòng yêu quê hương, đất nước, hiểu về tình
cảm thiêng liêng của con người về gia đình, thầy cô, bạn bè. Chính qua hoạt động
này giúp sự tư duy của các em được nhạy bén và sâu sắc hơn. Để từ đó, các em biết
ứng xử tế nhị, lịch sự và có thể nắm bắt được tâm lí của đối tượng giao tiếp.
Ví dụ: Qua bài "Tức nước vỡ bờ" trích "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố
Cai lệ: Thằng kia! Ông tưởng mày chết đêm qua, còn sống đấy à? Nộp tiền
sưu! Mau!
Chị Dậu: Nhà cháu đã túng lại phải đóng cả suất sưu của chú nó nữa...Hai ông
làm phúc nói với ông lí cho cháu khất...

Qua văn bản "Lão Hạc" của nhà văn Nam Cao
Ông giáo: Cụ cứ tưởng thế đâý chứ nó chẳng hiểu gì đâu!...Ta giết nó chính là
hóa kiếp cho nó nó đấy, hóa kiếp để nó làm kiếp khác.
Lão Hạc: Ông Giáo dạy phải! Kiếp con chó là kiếp khổ thì ta hóa kiếp cho nó
để nó làm kiếp người, may ra có sung sướng hơn một chút...kiếp người như kiếp tôi
chẳng hạn.
Qua lời thoại của các nhân vật, các em sẽ nhận thấy sự khác biệt rõ nét về ngôn
ngữ của Cai lệ và chị Dậu; Ngôn ngữ của lão Hạc và ông Giáo để từ đó cho các em
hiểu ngôn ngữ thể hiện một cách rõ ràng nhất tính cách, thái độ, địa vị, sự hiểu biết
của một con người. Thế nên mới có câu:
18


"Người khôn ăn nói nửa chừng
Để cho người dại nửa mừng nửa lo"
Bên cạnh đó, phân môn tiếng Việt lại cho các em cơ hội trau dồi vốn từ, làm
giàu vốn từ. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng để làm tăng vốn từ phải thông qua các
hoạt động: nghe, hỏi, thấy, xem, ghi. Qua các tiết học về Từ và cấu tạo của từ tiếng
Việt; Sự phát triển của từ vựng;...sẽ giúp các em làm giàu vốn từ của mình. Để từ

năng thuyết trình, ngôn ngữ lời nói, ngôn ngữ cơ thể và qua đây kĩ năng giao tiếp tự
tin của các em đã được hình thành.
- Qua môn Giáo dục công dân:
Cũng như môn Ngữ văn, môn Giáo dục công dân có một vai trò đặc biệt vì đây
là môn học giáo dục cho con người cách làm người, cách làm việc đúng với chuẩn
mực đạo đức của xã hội, đúng với qui phạm của pháp luật. Bên cạnh đó, cũng cho
các em những bài học về giao tiếp vô cùng bổ ích và thiết thực.
Ví dụ: Trong bài "Lịch sự - Tế nhị" cho tình huống.
Trống đã vào học thầy đang say sưa giảng bài thì Hùng và Nam chạy ào vào lớp
và nói rất to "Em chào thầy ạ". Trong lúc đó, Tuyết đứng nép ở ngoài cửa, nghe
thầy ngừng giảng, mới bước ra trước cửa, nghiêm chào thầy và nói "Em xin lỗi thầy,
em đến chậm. Xin thầy cho em vào lớp"
- Qua tình huống đó ai là người không lịch sự, tế nhị? Ai là người lịch sự, tế nhị?
--> Hùng và Nam là người không lịch sự, tế nhị; Tuyết là người lịch sự, tế nhị.
Qua các tình huống rất gần gũi nhưng dễ gặp ấy sẽ giúp cho các em nhiều bài
học về kĩ năng giao tiếp cho mình một cách tự nhiên, không gò bó, cứng nhắc.
* Giáo dục kĩ năng giao tiếp thông qua các hoạt động khác:
- Hoạt động của Liên đội:
Hằng năm, để tạo cho các em có nhiều hoạt động ý nghĩa, Liên đội của trường
đã tổ chức nhiều chương trình như thăm và tặng quà cho các gia đình Thương binh
liệt sĩ, dọn dẹp nghĩa trang, văn nghệ, cắm trại, tổ chức các cuộc thi, tuyên truyền về
an toàn giao thông.

20


Qua các hoạt động đó các em có thêm cơ hội được giao lưu, tìm hiểu, học cách
làm việc nhóm, mở rộng vốn sống thực tế, tăng khả năng thuyết trình trước đám
đông. Từ đó sẽ giúp các em tự tin, có khả năng giải quyết các vấn đề nảy sinh và
đặc biệt là tạo được sự linh hoạt trong giao tiếp.

có thể dẫn đến tình trạng xấu hơn. Cụ thể là có những em sẽ chống đối hoặc trở nên
lì lợm, khó bảo. Trong khi đó, cách tổ chức giờ sinh hoạt lại tương đối nghèo nàn
thường thiên về khuyết điểm, tồn tại và xử phạt. Hình thức đơn điệu, nội dung nhàm
chán. Điều này có thể tạo cho các em tâm lí sợ hãi, lo lắng. Hay tạo không khí nặng
nề trong lớp. Bên cạnh đó còn tác động không tốt đến tâm lí của những học sinh
ngoan mà các em học sinh chưa ngoan cũng chưa chắc đã có sự tiến bộ.

21


Ví dụ: Có những học sinh vì phạm lỗi nên cứ đến ngày thứ 7 (có tiết sinh hoạt
lớp là các em xin nghỉ với lí do bị ốm).
Vì thế, để thay đổi hình thức sinh hoạt đồng thời tạo bầu không khi tích cực cho
lớp học, tôi đã lồng ghép giáo dục kĩ năng giao tiếp bằng việc cho các em tổ chức
thảo luận các chủ đề như: Tình bạn, tình yêu, game online,..để thông qua đó các em
thể hiện quan điểm, suy nghĩ đánh giá của mình. Chính qua cách tổ chức như vậy,
tôi thấu hiểu các em hơn, có những định hướng cụ thể cho những suy nghĩ tiêu cực
và đưa ra được những phương pháp giáo dục phù hợp cho học sinh của mình.

Ví dụ: Chủ đề Bạo lực học đường
- Định hướng yêu cầu:
+ Em hiểu thế nào là Bạo lực học đường?
+ Tại sao trong môi trường học tập tình trạng Bạo lực học đường vẫn xảy ra thậm
chí là còn phổ biến?
+ Biểu hiện của hiện tượng Bạo lực học đường?
+ Tác hại của Bạo lực học đường như thế nào?
+ Làm gì để xóa bỏ hiện tượng này?
- Định hướng trả lời:
+ Khái niệm: bạo lực học đường là những hành vi cố ý, sử dụng vũ lực hoặc quyền
lực đối với người khác, thể gây ra nhưng tổn thương về mặt tinh thần hoặc thể xác

rộng lớn cho các em. Từ đó, các em có thể tự tin hơn trong giao tiếp, sống hòa đồng
cùng tập thể, sẵn sàng hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, tự tin trình bày suy nghĩ, mong
muốn của mình trước đám đông.
3.e. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu:
Trong thời gian tổ chức giáo dục “RÈN LUYỆN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO
HS THCS” thực tế đã cho thấy, các em từ chỗ nhút nhát, không dám đưa ra ý kiến
23


của bản thân, nói năng ấp úng, ít tham gia các hoạt động của lớp, của trường nay đã
mạnh dạn hơn, tự tin hơn. Các em đã biết cách tự tổ chức các hoạt động và các kỹ
năng sống của mỗi em đã dần được hình thành và phát triển một cách rõ rệt.
* Kết quả khảo sát sau khi áp dụng chuyên đề:
Nội dung khảo sát:
Câu 1: Giao tiếp có vai trò như thế nào trong cuộc sống?
Câu 2: Nêu các cách giao tiếp?
Câu 3: Em đã tự tin trong giao tiếp chưa? Sự tự tin đem lại cho em lợi ích gì?
TSHS
được khảo Nội dung khảo sát
sát

Kết quả khảo sát
Tốt
TS

Chưa tốt
%

TS


nhưng phải nói hiệu quả mang lại vẫn chưa được như mong đợi. Với Trường THCS
141

24


Trần Hưng Đạo, bằng những việc làm đơn giản và thiết thực, chúng tôi đã dành
nhiều tâm sức, thời gian nghiên cứu và triển đề tài “RÈN LUYỆN KĨ NĂNG GIAO
TIẾP CHO HS THCS”. Từ những điều đơn giản, đời thường, gần gũi với các em
như: chào hỏi, cám ơn, xin lỗi, quan sát, lắng nghe, giữ gìn vệ sinh môi trường, chấp
hành luật an toàn giao thông,...nhưng đã giúp các em nhận ra giá trị của mình, biết
cách điều chỉnh hành vi, thái độ, biết sống có trách nhiệm, sống có văn hoá, biết
cách tự bảo vệ mình và biết giải quyết những vấn đề khó khăn trong cuộc sống.
III.2. Kiến nghị:
- Liên đội: Cần phối hợp chặt chẽ với các đoàn thể, tổ chức nhiều hoạt động như trò
chơi, cuộc thi mang tính giải trí cao nhưng vẫn đầy tính giáo dục hay tổ chức các
chuyến tham quan dã ngoại để giúp các em tự rèn luyện nhân cách, khả năng tự lập
và khả năng giao tiếp trong cuộc sống.
- Nhà trường: Cần có kế hoạch để tổ chức áp dụng đề tài vào mọi khối, lớp.
Cuối cùng, tôi rất mong muốn nhận được sự kết hợp nhiệt tình của những
đồng nghiệp có cùng quan điểm để tạo ra những thế hệ học sinh phát triển toàn diện
thông minh trong ứng xử khi đứng trước các tình huống của cuộc sống./.
Rất mong quý đồng nghiệp góp ý chân thành!
Tôi xin cám ơn!
Tam Giang, ngày 22. 10. 2015
Người thực hiện

Hoàng Ngọc Hà

25