ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------***----------

NGUYỄN THỊ MAI

CHỦ TRƢƠNG CỦA ÐẢNG VỀ XÂY DỰNG
HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP TỪ NĂM 1958 ĐẾN NĂM 1965
(QUA NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP TỈNH HÀ ÐÔNG)
Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Mã số: 60.22.03.15

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Quỳnh Nga

HÀ NỘI - 2015


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của
riêng tôi. Các tài liệu và số liệu trích dẫn trong luận văn là
hoàn toàn trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Nếu có gì
không trung thực, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.
Ngƣời viết cam đoan

Nguyễn Thị Mai


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 1


DANH MỤC BẢNG

Bảng 1:

Sản lượng các cây lương thực năm 1960 so với năm 1959 và
so với kế hoạch đề ra ..................... Error! Bookmark not defined.

Bảng 2:

Tình hình sử dụng phân bón và diện tích cấy dày trong 3 năm
1958 -1960 .................................... Error! Bookmark not defined.

Bảng 3:

Tình hình sử dụng phân bón hóa học trong 3 năm 1958 -1960Error! Bookma

Bảng 4:

Tình hình chăn nuôi năm 1960 so với năm 1959Error! Bookmark not define

Bảng 5:

Bình quân đầu người về lương thực từ năm 1957 – 1960Error! Bookmark not

Bảng 6:

Tình hình các huyện xây dựng kế hoạch trong năm 1962Error! Bookmark n

Bảng 7:

mạnh quá trình xây dựng hợp tác xã nông nghiệp. Những kết quả đạt được
trong quá trình xây dựng hợp tác xã nông nghiệp đã góp phần quan trọng
trong việc cải thiện đời sống nông dân, ổn định đời sống nông thôn, xây dựng


miền Bắc xã hội chủ nghĩa, đồng thời hoàn thành xuất sắc nghĩa vụ hậu
phương trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tuy nhiên, trong quá
trình lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng hợp tác xã nông nghiệp ở Hà Đông, ngoài
những thành quả đạt được, mô hình hợp tác xã nông nghiệp còn tồn tại một số
bất cập như cơ chế quản lý, phân phối thu nhập…Nhìn nhận, đánh giá những
thành quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế cần khắc phục trong quá
trình xây dựng hợp tác xã nông nghiệp ở miền Bắc nói chung, Hà Đông nói
riêng trong những năm 1958 – 1965 không chỉ góp phần đánh giá một giai
đoạn lịch sử quan trọng của Hà Đông, mà cả ở miền Bắc. Đồng thời, nhận
định lại một số vấn đề kinh tế nông nghiệp hợp tác hóa – tập thể hóa, nhằm
phát huy mạnh mẽ vai trò nền kinh tế nông nghiệp trong nền kinh tế chung
của đất nước.
Với những lý do trên tôi chọn đề tài: “Chủ trương của Đảng về xây dựng
hợp tác xã nông nghiệp từ năm 1958 đến năm 1965 (qua nghiên cứu trường hợp
tỉnh Hà Đông).
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu về sự lãnh đạo của Đảng trong việc xây dựng và phát triển
Hợp tác xã nông nghiệp giai đoạn này đã có nhiều tác giả, nhà nghiên cứu đề
cập đến ở khía cạnh chung như cuốn:
- “Hợp tác xã nông nghiệp Việt Nam lịch sử - vấn đề - triển vọng” của
tác giả Chử Văn Lâm – Nguyễn Thái Huyền, Nxbn Sự Thật, Hà Nội, 1992.
- “Nông nghiệp Việt Nam 1945 – 1995” của tác giả Nguyễn Sinh Cúc,
Nxb Thống Kê, 1995.
- “45 năm kinh tế Việt Nam” của tác giả Đào Văn Tập, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội, 1990.

trình xây dựng hợp tác xã nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay của Đảng.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
* Đối tƣợng nghiên cứu:

3


- Nghiên cứu chủ trương, chính sách của Đảng về hợp tác xã nông
nghiệp từ năm 1958 – 1965.
- Chủ trương của Đảng bộ Hà Đông về xây dựng hợp tác xã nông
nghiệp, quá trình xây dựng, vận hành hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp
Hà Đông trong những năm 1958 – 1965.
* Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung:
+ Bối cảnh lịch sử đất nước và Hà Đông trước năm 1958;
+ Chủ trương của Đảng đối với việc xây dựng hợp tác xã từ năm
1958 – 1965;
+ Sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng bộ Hà Đông đối với việc xây dựng
hợp tác xã, cũng như những kết quả đạt được, kinh nghiệm trong sự lãnh đạo
của công tác này.
- Về thời gian: Tập trung nghiên cứu chủ trương của Đảng, Đảng bộ Hà
Đông về hợp tác xã nông nghiệp từ năm 1958 đến năm 1965.
- Về không gian: Trên địa bàn tỉnh Hà Đông.
5. Nguồn tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
* Nguồn tƣ liệu
- Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam về hợp tác xã nông nghiệp
giai đoạn 1955 – 1965.
- Các sách chuyên khảo của các tác giả về Hợp tác xã nông nghiệp Việt
Nam từ một số nhà Xuất bản.
- Các Báo cáo tổng kết của các Sở, Ban, Ngành có liên quan đến vấn đề


Chương 1
CHỦ TRƢƠNG XÂY DỰNG HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP CỦA
ĐẢNG VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN Ở TỈNH HÀ ĐÔNG TỪ NĂM
1958 ĐẾN NĂM 1960
1.1. Chủ trƣơng xây dựng tổ đổi công và hợp tác xã nông nghiệp
của Đảng
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi đã mở ra cho đất nước
thời kỳ phát triển với hai nhiệm vụ chiến lược khác nhau ở hai miền. Miền
Nam tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, miền Bắc hoàn toàn
được giải phóng tiến hành cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Để củng cố miền Bắc về mọi mặt, Trung ương Đảng chủ trương hoàn
thành cải cách ruộng đất ở toàn miền Bắc, đồng thời tiến hành khôi phục kinh
tế, nâng cao sản xuất để hàn gắn vết thương chiến tranh. Tăng cường từng
bước bộ phận kinh tế quốc doanh (trước hết là mậu dịch quốc doanh) và bắt
đầu xây dựng bộ phận kinh tế hợp tác xã. Đây là giai đoạn chuyển tiếp giữa
hai thời kỳ cách mạng, mà nhiệm vụ chủ yếu là hoàn thành triệt để những
nhiệm vụ của cách mạng dân chủ nhân dân, đồng thời tạo cơ sở ban đầu để
đưa miền Bắc đi vào con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Bước sang giai đoạn cách mạng mới, Đảng cho rằng nếu cứ để nông dân
tự sản xuất riêng lẻ thì dần dần số đông sẽ nghèo đói, còn một số ít sẽ trở
thành phú nông. Vì vậy cần tổ chức nông dân vào tổ đổi công rồi tiến dần lên
các hợp tác xã. Đó là con đường đưa nông dân đến ấm no, hạnh phúc.
Tháng 8 năm 1955, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng
khóa II đã xác định rõ mục đích, yêu cầu, phương châm, điều kiện khôi phục và
phát triển kinh tế miền Bắc. Hội nghị chỉ rõ thời hạn trong vòng hai năm khôi
phục kinh tế, căn bản đưa nền sản xuất lên ngang bằng mức trước chiến tranh.
Hội nghị cũng chỉ rõ khôi phục kinh tế nhằm hàn gắn những vết thương chiến
tranh là phương châm chính khôi phục kinh tế nhưng đồng thời phát triển ở


trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

6.

Ban Chấp hành tỉnh Hà Đông (1958), Nghị quyết Thường vụ Tỉnh ủy
ngày 1/6/1958 Về việc tiếp tục mở rộng cuộc vận động đẩy mạnh phong
trào đổi công hợp tác thi đua vượt mức kế hoạch về diện tích và năng
suất vụ mùa 1958, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

7.

Ban Chấp hành tỉnh Hà Đông (1957), Tăng cường lãnh đạo kế hoạch sản
xuất nông nghiệp năm 1958 và phát động phong trào thi đua đẩy mạnh
sản xuất nông nghiệp trong vụ Đông – Xuân 1957 – 1958, Chi cục Lưu
trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

8.

Ban Chấp hành tỉnh Hà Đông (1959), Phương hướng làm kế hoạch tiếp
tục đẩy mạnh sản xuất Đông – Xuân thắng lợi vượt bậc và chuẩn bị vụ
mùa năm 1959, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

9.

Ban Chấp hành tỉnh Hà Đông (1959), Nghị quyết của Hội nghị Tỉnh ủy
ngày 13, 18/4/1959 Về nhiệm vụ và kế hoạch xây dựng, củng cố phong
trào đổi công hợp tác trong quý II/1959, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP
Hà Nội.

7

20. Ban vận động cải tiến quản lý, cải tiến kỹ thuật tỉnh Hà Đông (1963), Kế
hoạch 3 bước đợt II cuộc vận động cải tiến quản lý, cải tiến kỹ thuật, Chi
cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

8


21. Bài nói chuyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại xã Đại Nghĩa, huyện Mỹ
Đức, ngày 7 – 10 – 1961, tài liệu lưu trữ tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy.
22. Nguyễn Văn Bích (1994), Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp, thành tựu
– vấn đề - triển vọng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
23. Đinh Thu Cúc (1977), Tìm hiểu quá trình từng bước củng cố và hoàn
thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong các hợp tác xã sản xuất
nông nghiệp ở miền Bắc nước ta, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 175.
24. Nguyễn Sinh Cúc (1995), Nông nghiệp Việt Nam (1945 – 1995), Nxb
Thống kê, Hà Nội.
25. Trường Chinh (1969), Kiên quyết sửa chữa khuyết điểm, phát huy ưu điểm
đưa phong trào hợp tác hóa nông nghiệp tiến lên, Nxb Sự thật, Hà Nội.
26. Trần Đức Cường (1979), Nhìn lại quá trình chuyển hóa hợp tác xã sản
xuất nông nghiệp từ bậc thấp lên bậc cao ở miền Bắc nước ta, Tạp chí
nghiên cứu Lịch sử, số 187.
27. Chính sách luật lệ về hợp tác xã (1964), (Lưu hành động nội bộ), Học
viện kiểm sát nhân dân tối cao xuất bản.
28. Chi cục thống kê Hà Tây (1975), 30 năm phát triển kinh tế, văn hóa của
tỉnh Hà Tây (1945 – 1974), Thư viện Hà Nội, cơ sở Hà Đông.
29. Chi Cục thống kê tỉnh Hà Đông (1963), Bản phân tích số liệu điều tra phục
vụ cải tiến quản lý hợp tác xã, cải tiến kỹ thuật của hợp tác xã Cát Đọng, xã
Kim An, huyện Thanh Oai, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
30. Cô – Kha – Nhép (1955), Học tập cuốn “Bàn về chế độ hợp tác” của Lê nin, Lê Quang Ngọc dịch, Nxb Sự thật, Hà Nội.
31. Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Chỉ thị của Ban Bí thư về việc đẩy mạnh

39. Đảng Cộng sản Việt Nam (1962), Nghị quyết Bộ Chính trị về phương
hướng và nhiệm vụ kế hoạch năm 1962”, Văn kiện Đảng toàn tập, tập
23, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002, tr84 – 114.
40. Đảng Cộng sản Việt Nam (1962), Nghị quyết Bộ Chính trị về việc thống
nhất lãnh đạo và đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, Văn kiện Đảng
toàn tập, tập 23, NXb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002, tr123- 135.
41. Đảng Cộng sản Việt Nam (1963), Nghị quyết của Bộ Chính trị về việc
vận động “cải tiến quản lý hợp tác xã, cải tiến kỹ thuật nhằm phát triển
sản xuất nông nghiệp toàn diện, mạnh mẽ và vững chắc”, Văn kiện Đảng
toàn tập, tập 24, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002, tr96- 114.

10


42. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Nghị quyết Hội nghị lần thứ VI, Văn
kiện Đảng toàn tập, tập 22, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
43. Đảng Cộng sản Việt Nam (1963), Nghị quyết Trung ương lần thứ VIII về
kế hoạch phát triển kinh tế quốc dân 5 năm lần thứ nhất (1961 – 1965),
Nxb Sự thật, Hà Nội.
44. Đảng Cộng sản Việt Nam (2010), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 26 (1965),
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
45. Đảng Cộng sản Việt Nam (2003), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 16 (1955),
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
46. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 17 (1956),
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
47. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 18 (1957),
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
48. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 19 (1958),
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
49. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 20 (1959),

62. Phạm Thị Kim Lan (2006), Đảng bộ Thái Bình lãnh đạo xây dựng và phát triển
hợp tác xã sản xuất nông nghiệp (1958 – 1975), Luận văn Thạc sỹ, Hà Nội.
63. Chử Văn Lâm (1992), Hợp tác hóa nông nghiệp Việt Nam – Lịch sử Vấn đề- Triển vọng, Nxb Sự thật, Hà Nội.
64. Lênin (1961), Bàn về hợp tác hóa nông nghiệp, Nxb Sự thật, Hà Nội.
65. Lý luận về hợp tác hóa, kinh nghiệm lịch sử và sự vận dụng ở nước ta
(1990), Nxb Sự thật, Hà Nội.
66. Hồ Chí Minh (1975), Về hợp tác xã nông nghiệp, Nxb Sự thật, Hà Nội.
67. Lưu Thị Bích Ngọc (1996), Sự chuyển biến của các hợp tác xã nông
nghiệp trong quá trình đổi mới kinh tế ở Việt Nam (1981 – 1995), Khóa
luận tốt nghiệp, Hà Nội.
68. Nông nghiệp nông thôn trong sự nghiệp đổi mới hiện nay (1993), Thông
tin chuyên đề, Trung tâm thông tin tư liệu, Học viện Chính trị Quốc gia
Hồ Chí Minh, thong tin chuyên đề.
69. Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 16 khóa (II), “Về hợp tác hóa
nông nghiệp” (1959), Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt
Nam xuất bản, Hà Nội.

12


70. Sở Văn hóa thông tin Hà Tây (2000), Thư mục chuyên đề tìm hiểu
những thay đổi địa danh, địa giới tỉnh Hà Tây 1945 – 2000, Thư viện Hà
Nội, cơ sở Hà Đông.
71. Nguyễn Chí Thành (1963), 10 kinh nghiệm về công tác chính trị tư tưởng
trong công tác xây dựng Đảng ở nông thôn và hợp tác xã nông nghiệp,
Báo nhân dân ngày 25/7/1963, trường Trần Phú, Hà Tĩnh.
72. Tổng cục thống kê (2004), Số lượng thống kê Việt Nam thế kỷ XX, tập
1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
73. Thông báo củng cố xây dựng tổ đổi công và hợp tác xã tháng 8 năm 1959
(1959), Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.

yếu về nông nghiệp của Hà Đông 3 năm qua, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội
vụ, TP Hà Nội.
85. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1965), Báo cáo tình hình nông
nghiệp năm 1964, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
86. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1964), Báo cáo tình hình củng cố,
phát triển hợp tác xã sản xuất nông nghiệp 6 tháng đầu năm và nhiệm vụ
6 tháng cuối năm, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
87. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1965), Báo cáo tình hình nông
nghiệp năm 1964, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
88. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1965), Nghị quyết về phương
hướng, nhiệm vụ phong trào hợp tác hóa nông nghiệp năm 1965, Chi cục
Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
89. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1965), Báo cáo công tác quý I năm
1965, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
90. Ủy Ban hành chính tỉnh Hà Đông (1959), Báo cáo sơ kết sản xuất vụ
mùa năm 1959, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
91. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1964), Báo cáo tình hình nông
nghiệp tháng 11 năm 1964, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
92. Ủy Ban hành chính tỉnh Hà Đông (1964), Nghị quyết Hội nghị thường
trực ủy ban hành chính tình họp ngày 16/1/1964 về công tác quý I năm
1964, Chi cục Lưu trữ, Sở Nội vụ, TP Hà Nội.
93. Ủy Ban hành chính tỉnh Hà Đông (1963), Nghị quyết cuộc hội nghị bàn
về sản xuất nông cụ, vật liệu phục vụ nông nghiệp, Chi cục Lưu trữ, Sở
Nội vụ, TP Hà Nội.

14


94. Ủy Ban nông nghiệp tỉnh Hà Đông (1963), Báo cáo tình hình tiến hành
đợt I cải tiến quản lý, cải tiến kỹ thuật trong hợp tác xã nông nghiệp 2