ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SAU ĐẠI HỌC

LƢƠNG NGỌC CƢƠNG

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
VÀ NĂNG LỰC ỨNG PHÓ CỦA CỘNG ĐỒNG MIỀN NÚI
XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Hà Nội – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SAU ĐẠI HỌC

LƢƠNG NGỌC CƢƠNG

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
VÀ NĂNG LỰC ỨNG PHÓ CỦA CỘNG ĐỒNG MIỀN NÚI
XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Chuyên ngành: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Mã số: Chƣơng trình đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH. Trƣơng Quang Học

Hà Nội - 2015


MỤC LỤC
MỤC LỤC ........................................................................................................................ i
DANH MỤC BẢNG .......................................................................................................ii
DANH MỤC HÌNH ...................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT .................................................... iv
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................... 1

CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨUError! Bookmark not define
1.1. Cơ sở lý luận ....................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2. Tổng quan tài liệu nghiên cứu .............................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI, ĐỊA ĐIỂM, PHƢƠNG PHÁP LUẬN VÀ
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ................................. Error! Bookmark not defined.
2.1 Đối tƣợng nghiên cứu .......................................... Error! Bookmark not defined.
2.2 Phạm vi nghiên cứu ............................................. Error! Bookmark not defined.
2.3. Địa điểm nghiên cứu........................................... Error! Bookmark not defined.
2.4. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu......... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN ................ Error! Bookmark not defined.
3.1. Đặc trƣng về tự nhiên, kinh tế và xã hội khu vực nghiên cứu. Error! Bookmark
not defined.
3.2 Diễn biến của các yếu tố BĐKH tại xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái
................................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.3 Tình hình, đặc điểm của nhóm hộ điều tra .......... Error! Bookmark not defined.
3.4 Tác động và tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đối với xã Y Can..... Error!
Bookmark not defined.
3.5 Năng lực ứng phó với BĐKH của cộng đồng ..... Error! Bookmark not defined.
3.6 Đề xuất các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu cho xã Y Can .......... Error!
Bookmark not defined.
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ................................ Error! Bookmark not defined.
Kết luận...................................................................... Error! Bookmark not defined.
Khuyến nghị .............................................................. Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.12: Mức thay đổi (%) lƣợng mƣa năm so với thời kỳ 1980-1999 theo kịch bản
phát thải trung bình (B2) của Tỉnh Yên Bái .................. Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.13: Mức thay đổi lƣợng mƣa ngày lớn nhất (%) vào cuối thế kỷ 21 so với thời
kỳ 1980-1999 ................................................................. Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.14: Đặc điểm các hộ gia đình tham gia điều tra Error! Bookmark not defined.
ii


Bảng 3.15: Sinh kế của các hộ gia đình......................... Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.16: Đánh giá của ngƣời dân về BĐKH ............. Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.17: Đánh giá về mức độ ảnh hƣởng của BĐKH đến đời sống, KT-XH ... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.18: Các loại thiên tai tại địa phƣơng ................. Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.19. Những kinh nghiệm để ứng phó với thiên tai ........... Error! Bookmark not
defined.

DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững của DFID ............... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.2 Khung lý thuyết nghiên cứu ........................... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.3: Xu thế nhiệt độ 2m ........................................ Error! Bookmark not defined.
Hình 1.4: Xu thế lƣợng mƣa ngày và lƣơngh mƣa trung bình năm ... Error! Bookmark
not defined.
Hình 2.1. Sơ đồ mối tƣơng tác của BĐKH và các hợp phần của hệ sinh thái - nhân văn
(A) và tính liên ngành cao của các kiến thức trong nghiên cứu - triển khai và ứng phó
với BĐKH . .................................................................... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.1: Bản đồ xã Y Can trong huyện Trấn Yên ....... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.2: Xu thế biến đổi nhiệt độ ................................ Error! Bookmark not defined.
Hình 3.3: Xu thế lƣợng mƣa trung bình năm ................ Error! Bookmark not defined.
Hình 3.4: Xu thế lƣợng mƣa mùa mƣa .......................... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.5: Xu thế lƣợng mƣa mùa khô ........................... Error! Bookmark not defined.

Climate Change
Ministry of Agriculture and Rural
Development
Community Based Approach

COP

Conference of the Parties

ĐDSH

Biodiversity
Intergovernmental Panel on
Climate Change
International Union for
Conservation of Nature
Green house gas

Biến đổi khí hậu
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông
thôn
Tiếp cận dựa vào cộng đồng
Hội nghị cấp cao Liên hợp quốc về biến
đổi khí hậu
Đa dạng sinh học
Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí
hậu

IPCC
IUCN


United Nations Environment
Programme
United Nations Framework
Convention on Climate Change
World Bank
World Meteorological
Organization

v

Chƣơng trình Môi trƣờng Liên Hợp
quốc
Công ƣớc khung của Liên hợp quốc về
biến đổi khí hậu
Ngân hàng Thế giới
Tổ chức Khí tƣợng Thế giới


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức to lớn với nhân loại và
Việt Nam trong thế kỷ 21. Việt Nam đƣợc nhận diện là một trong năm quốc gia chịu
tác động nặng nề nhất của nƣớc biển dâng và là một trong những quốc gia bị ảnh
hƣởng nặng nề nhất bởi BĐKH (WB, 2007). Trong 10 năm gần đây (1997 - 2006), các
loại thiên tai nhƣ: bão, lũ, hạn hán và các thiên tai khác đã làm thiệt hại đáng kể về
ngƣời và tài sản, đã làm chết và mất tích gần 7.500 ngƣời, giá trị thiệt hại về tài sản
ƣớc tính chiếm khoảng 1,5% GDP. Mức độ thiên tai ở Việt Nam ngày càng gia tăng cả
về quy mô cũng nhƣ chu kỳ lặp lại kèm theo những đột biến khó lƣờng (Quyết định
của Thủ tƣớng chính phủ về việc phê duyệt Chiến lƣợc Quốc gia phòng, chống và

và nặng nề nhất đến ngƣời nghèo, đặc biệt ngƣời nghèo tại các nƣớc đang phát triển
trong đó có Việt Nam. Tác động của BĐKH là không nhƣ nhau trên khắp Việt Nam.
Do sự bất bình đẳng giới còn phổ biến nên phụ nữ là nhóm bị ảnh hƣởng nhiều hơn so
với nam giới. Sự nhạy cảm đối với BĐKH cũng không nhƣ nhau giữa các nhóm ngƣời.
Những ngƣời nghèo, các hộ gia đình ở nông thôn và phụ nữ, những ngƣời phụ thuộc
chủ yếu vào tài nguyên thiên nhiên và có các hoạt động kiếm sống phụ thuộc nhiều
vào thời tiết là những nhóm ngƣời nhạy cảm hơn cả với BĐKH. Năng lực thích ứng
cũng khác nhau giữa nam và nữ và các nhóm ngƣời trong xã hội do sự khác biệt về
giới, sự khác nhau trong mối quan hệ xã hội và mức độ nghèo khó (Trƣơng Quang
Học và Nguyễn Đức Ngữ, 2010).
Trong bối cảnh BĐKH trên toàn cầu và ở Việt Nam, vùng miền núi Tây Bắc là
nơi chịu tác động lớn của BĐKH chỉ sau vùng đồng bằng sông Cửu Long, sông Hồng
và duyên hải miền Trung. Trong khi đó điều kiện kinh tế còn gặp nhiều khó khăn, tỷ lệ
hộ nghèo khu vực Tây Bắc cao nhất cả nƣớc 25,86% (trong khi đó tỷ lệ hộ nghèo cả
nƣớc là 7,8%) (Bộ Lao động Thƣơng binh và Xã hội, 2013), tỷ lệ ngƣời dân tộc thiểu
số cao 63%. Trong những năm gần đây, có nhiều loại thiên tai xảy xa gây thiệt hại lớn
nhƣ lũ quét, lũ ống, sạt lở đất, lũ sông, lũ suối, rét đậm, rét hại, hạn hán.
Xã Y Can có thể đại diện cho vùng miền núi Tây Bắc, là một xã miền núi, địa
hình phức tạp. Địa hình của xã có cả vùng thấp ven sông và vùng núi cao. Xã có cả
ngƣời Kinh và ngƣời dân tộc thiểu số sinh sống. Sinh kế của ngƣời dân chủ yếu từ
nông lâm nghiệp, phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Nơi đây thƣờng đối mặt với các loại
thiên tai nhƣ: lũ sông, lũ suối, lũ quét, rét đậm, rét hại và hạn hán ảnh hƣởng lớn đến
sản xuất nông lâm nghiệp và đời sống của ngƣời dân.
Nhằm đánh giá tác động của BĐKH và năng lực ứng phó của cộng đồng, từ đó
khuyến nghị các biện pháp ứng phó sao cho phù hợp cho xã Y Can, huyện Trấn Yên
và vùng Tây Bắc, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu đánh giá tác động của BĐKH và năng
2


TÀI LIỆU THAM KHẢO

trƣớc biến đổi khí hậu”, NXB Khoa học và Kỹ Thuật;
3


12. Trƣơng Quang Học (2013). Tiếp cận liên ngành/dựa trên hê sinh thái trong
phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu, Kỷ yếu Hội thảo khoa hoc
Kỷ niệm 25 năm thành lập Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Khoa
học và Kỹ Thuật;
13. IPCC (2007). “Báo cáo đánh giá lần 4 của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi
khí hậu: Nhóm I: “Khoa học vật lý về biến đổi khí hậu”, Nhóm II: “Tác động,
thích ứng và khả năng bị tổn thƣơng”, Nhóm III: “Giảm nhẹ biến đổi khí hậu;
14. Phí Thị Hồng Minh (2005). Bài giảng phát triển cộng đồng, NXB Nông
Nghiệp.
15. Ngân hàng phát triển Châu Á (2012). Hƣớng dẫn đánh giá sinh kế vùng dự án;
16. Kim Thị Thúy Ngọc (2013). Lồng ghép cách tiếp cận thích ứng dựa vào hệ
sinh thái trong các chính sách và chiến lƣợc về biến đổi khí hậu, Kỷ yếu Hội
thảo quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trƣớc biến đổi khí hậu, NXB Khoa học
Kỹ thuật;
17. Phạm Thị Bích Ngọc, Trƣơng Quang Học (2013). Góp phần nâng cao nhận
thức và đào tạo nguồn nhân lực ứng phó với biến đổi khí hậu cho các tổ chức
phi chính phủ, Kỷ yếu Hội thảo quốc gia “Nâng cao sức chống chịu trƣớc biến
đổi khí hậu” NXB Khoa học và Kỹ Thuật;
18. Nguyễn Đức Ngữ (2008). Biến đổi khí hậu. NXB Khoa học và Kỹ Thuật;
19. Oxfam tại Việt Nam (2008). Việt Nam: Biến đổi khí hậu, sự thích ứng và
ngƣời nghèo;
20. Oxfam tại Việt Nam, 2011. Sổ tay “Lồng ghép giảm nhẹ rủi ro thảm họa và
thích ứng với biến đổi khí hậu vào lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội cấp
xã”;
21. Phạm Văn Quyết, Nguyễn Quý Thanh (2012. Phƣơng pháp nghiên cứu xã hội
học. NXB Đại học quốc gia Hà nội;

đổi khí hậu giai đoạn 2010-2015;
33. Ủy ban nhân dân xã Y Can, 2014. Kế hoạch Phòng chống lụt bão - tìm kiếm
cứu nạn xã Y Can;
34. Viện khoa học khí tƣợng Thủy văn và Môi trƣờng (2012). Những kiến thức cơ
bản về biến đổi khí hậu, NXB Tài nguyên - Môi trƣờng và bản đồ Việt Nam;
35. Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ƣơng (2012). Tác động của biến đổi khí
hậu tới tăng trƣởng và phát triển kinh tế ở Việt Nam, NXB Thống kê;
36. Quyết định sô 172/2007/QĐ-TTg của Thủ tƣớng chính phủ về việc Quyết định
Phê duyệt Chiến lƣợc quốc gia phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai đến năm
2020.
37. Website: http://taybac.vnu.edu.vn/, http://giamngheo.molisa.gov.vn/
5


Tiếng Anh
1. Gore A. A. (2006). An Inconvenient Truth: The planetary emergency of global
warming and what we can do about it;
2. CARE International (2009). Handbook: Climate Vulnerability and Capacity
Analysis;
3. CARE International (2010). Community Based Adaptation Toolkit Digital
Toolkit;
4. Centre for Sustainable Rural Development (2010). Study report: Needs
assessment of sustainable livelihoods responding to climate changes in
Vietnam. The case of Yen Bai province;
5. GTZ (2009). Climate Change Information for Effective Adaptation;
6. IPCC (2007). Climate Change: Synthesis Report. Contribution of Working
Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental
Panel on Climate Change;
7. International Institute for Sustainable Development (2003). Livelihoods and
Climate Change;