ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THẢO

ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III
LÃNH ĐẠO PHONG TRÀO PHỤ NỮ
TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG
THỰC DÂN PHÁP (1946-1954)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
_____________________________________________

NGUYỄN THỊ THẢO

ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III
LÃNH ĐẠO PHONG TRÀO PHỤ NỮ
TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG
THỰC DÂN PHÁP (1946-1954)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Mã số: 60 22 03.15

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Trần Văn Thức


cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và tình cảm sâu sắc gửi đến những ngƣời
thân của tôi.
Hà Nội, tháng 12 năm 2014
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thảo


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……………………………………………………………………………...1
Chƣơng 1: CHỦ TRƢƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III ĐỐI
VỚI PHONG TRÀO PHỤ NỮ TỪ NĂM 1946 -1950………………………………...9
1.1. Các yếu tố tác động và chủ trƣơng của Đảng bộ Liên khu III đối với
phong trào phụ nữ…………………………………………………………………9
1.1.1. Các yếu tố tác động tới chủ trương của Đảng bộ Liên khu III………….9
1.1.2. Chủ trương của Đảng bộ Liên khu III về phong trào phụ
nữ………….Error! Bookmark not defined.
1.2.

Quá

trình

chỉ

đạo

thực

hiện

NĂM

TỪ

1952

ĐẾN

NĂM

1954…………………………………………...Error! Bookmark not defined.
2.1.

Những

yêu

cầu

mới

của

Đảng

bộ

III……………………………………Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Yêu cầu mới và chủ trương của Đảng về phong trào phụ
nữ……………Error! Bookmark not defined.

khu

III…………………………….Error! Bookmark not defined.
2.2.1.Tham gia ủng hộ các chiến dịch lớn trên chiến trường, tăng gia sản xuất,
tiếp tục bao vây phá hoại kinh tế địch, làm nòng cốt trong các cuộc vận động
thi
đua………………………………………………………………………………….Error
! Bookmark not defined.
2.2.2. Đẩy mạnh hoạt động du kích, công tác binh địch vận và chống bắt lính,
đấu tranh chống âm mưa phá Hiệp định
Giơnevơ………………………………Error! Bookmark not defined.
Tiểu

kết

Chƣơng

2……………………………………………………………………Error! Bookmark
not defined.


Chƣơng

3:

NHẬN

XÉT

VÀ

đời sống của phụ
nữ…………………………………………………………..Error! Bookmark
not defined.


Tiểu

kết

Chƣơng

3……………………………………………………………………Error! Bookmark
not defined.
KẾT
LUẬN…………………………………………………………………………..Error!
Bookmark not defined.
DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN.10
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………11
PHỤ
LỤC……………………………………………………………………………Error!
Bookmark not defined.


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đảng Cộng sản Việt Nam, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngay từ
khi mới ra đời đã đánh giá cao vai trò của các tổ chức quần chúng, trong đó
có phong trào phụ nữ. Trong đấu tranh cách mạng, Đảng đã nhận định: “Phụ
nữ là một lực lƣợng cách mạng rất lớn, Đảng ta phải hết sức chú ý đem phụ
nữ vào trƣờng tranh đấu, phải kéo họ tham gia các hình thức cách mạng tranh

do đó, chúng tôi chọn đề tài “Đảng bộ Liên khu III lãnh đạo phong trào phụ
nữ trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1946-1954)” làm đề tài luận văn
tốt nghiệp thạc sĩ, chuyên ngành Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề Đảng bộ Liên khu III lãnh đạo phong trào phụ nữ trong kháng
chiến chống thực dân Pháp 1946-1954 đã đƣợc nhiều công trình nghiên cứu,
đề cập đến ở những mức độ, khía cạnh khác nhau. Căn cứ vào nội dung
nghiên cứu có liên quan, có thể chia tƣ liệu thành các nhóm công trình nhƣ
sau:
1. Những công trình có đề cập tới sự lãnh đạo của Đảng đối với phong
trào phụ nữ.
Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng Toàn tập, Tập 6, 7, 8, 9, 12, Nxb
CTQG, Hà Nội, 2000. Các văn kiện đánh giá vai trò của các phong trào quần
chúng, trong đó phong trào phụ nữ, những đóng góp tích cực cho Cách mạng
Việt Nam; nêu lên các hạn chế khi chƣa nhìn nhận đúng vai trò của phong
trào phụ nữ trong từng giai đoạn đấu tranh của cuộc Cách mạng. Ban Chấp
hành trung ƣơng Đảng Lao Động Việt Nam, Văn kiện Đảng về công tác vận
động phụ nữ (Từ 1930-1969), Nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 1970. Nguyễn Thị Thập
(Chủ biên), Lịch sử phong trào phụ nữ Việt Nam, Tập 1, Nxb Phụ Nữ, Hà
Nội, 1981. Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Biên niên lịch sử Hội Liên hiệp

2


phụ nữ Việt Nam, Tập 1 (1930-1976), Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2012. Các tác
phẩm có đề cập đến các Nghị quyết, Chỉ thị đối với phong trào phụ nữ cả
nƣớc nói chung trong đó có phụ nữ Liên khu III trong cuộc kháng chiến
chống thực dân Pháp.
2. Một số công trình viết về sự lãnh đạo của Đảng bộ và phong trào kháng
chiến của các địa phương Liên khu III.

tỉnh Bắc Ninh, Lịch sử phong trào phụ nữ Bắc Ninh (1930-2000), tỉnh Bắc
Ninh Xuất bản năm 2000. Lịch sử phong trào phụ nữ Hà Nội (1930-1975),
Nxb Hà Nội, 2005, Đường 5 anh dũng quật khởi, Nxb Hải Phòng, 1998…
Nhóm tài liệu kể trên có đề cập đến các hoạt động của phụ nữ Liên khu III
trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, với nhiều hình thức khác nhau
nhƣng chủ yếu là các hoạt động tham gia kháng chiến. Đáng kể nhất là tác
phẩm Lịch sử phụ nữ đồng bằng Bắc Bộ trong kháng chiến chống thực dân
Pháp (1946-1955), Nxb Lao Động, Hà Nội, 2000, của Ban Chấp hành Hội
Liên hiệp Phụ nữ Liên khu III, cuốn sách đề cập đến các hoạt động của phong
trào phụ nữ Liên khu III từ năm 1946 đến năm 1955. Đây là một công trình
nghiên cứu xuyên suốt lịch sử hình thành, phát triển và hoạt động của phong
trào phụ nữ Liên khu III trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tuy
nhiên, cuốn sách chƣa đề cập nhiều đến các chủ trƣơng chỉ đạo cụ thể của
phong trào phụ nữ Liên khu III trong từng thời điểm lịch sử của cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp.
Ngoài ra còn có các Nghị quyết, Chỉ thị, Báo cáo hàng năm và định kỳ
của Liên khu ủy III, của Khu hội phụ nữ Liên khu III đƣợc lƣu tại Cục Lƣu
trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng, các Báo cáo về tình hình Liên khu III trong
những năm kháng chiến chống thực dân Pháp đƣợc lƣu trữ tại Trung tâm Lƣu
trữ Bộ Quốc phòng, đã đề cập đến chủ trƣơng chỉ đạo của Đảng, Liên khu ủy

4


III, kết quả của các hoạt động phong trào phụ nữ Liên khu III trong kháng
chiến chống thực dân Pháp trong từng năm.
4.Những vấn đề mà các công trình đã công bố chưa làm sáng tỏ
Chƣa trình bày một cách có hệ thống các chủ trƣơng, biện pháp lãnh đạo,
chỉ đạo của Đảng bộ Liên khu III đối với phong trào phụ nữ từ năm 1946 đến
năm 1954.

- Chủ trƣơng chỉ đạo của Đảng, của Đảng bộ Liên khu III đối với phong trào
của phụ nữ trong kháng chiến chống thực dân Pháp 1946-1954.
- Hiệu quả sự lãnh đạo của Đảng bộ Liên khu III thể hiện ở các phong trào,
các hoạt động của phụ nữ trên địa bàn trong giai đoạn này.
4.2.Phạm vi nghiên cứu:
- Về thời gian: Luận văn tập trung trình bày đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng
bộ Liên khu III chỉ đạo phong trào phụ nữ trong những năm 1946 đến năm
1954. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bắt đầu từ năm 1945 ở Nam
Bộ, đến cuối năm 1946 thực dân Pháp đánh chiếm Liên khu III và nhân dân
nơi đây bắt đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, do vậy luận văn đề cập đến
các chủ trƣơng của Đảng bộ liên khu III và quá trình chỉ đạo thực hiện phong
trào phụ nữ từ năm 1946.
- Về không gian: Luận văn đi sâu nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng bộ Liên
khu III đối với phong trào của phụ nữ các tỉnh thuộc Liên khu III, nhƣng năm
1948 Liên khu III mới đƣợc thành lập trên cơ sở hợp nhất Khu II, Khu III và
Khu XI. Do vậy luận văn đề cập đến chủ trƣơng và sự chỉ đạo phong trào phụ
nữ của Khu II, Khu III và Khu XI từ năm 1946-1947. Năm 1952, Trung ƣơng
Đảng tách các tỉnh Hải Phòng, Kiến An, Hải Dƣơng, Hƣng Yên, Thái Bình
thành lập Khu Tả Ngạn, cho nên từ năm 1952 luận văn không đề cập đến chủ
trƣơng của Khu ủy Tả Ngạn và sự chỉ đạo phong trào phụ nữ các tỉnh thuộc
Khu Tả Ngạn.

6


5. Nguồn tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1 .Nguồn tư liệu:
- Các văn kiện của Đảng về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, về
phong trào phụ nữ. Các Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng Lao Động Việt Nam,
Liên Khu ủy III, liên quan đến phong trào phụ nữ.

nữ, luận văn rút ra nhận xét đánh giá và nêu lên những kinh nghiệm về vấn đề
này.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận
văn chia làm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: CHỦ TRƢƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III ĐỐI VỚI
PHONG TRÀO PHỤ NỮ TỪ NĂM 1946 -1950
Chƣơng 2: ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III ĐẨY MẠNH LÃNH ĐẠO PHONG TRÀO PHỤ
NỮ TỪ NĂM 1951-1954
Chƣơng 3: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM

8


Chƣơng 1
CHỦ TRƢƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ LIÊN KHU III
ĐỐI VỚI PHONG TRÀO PHỤ NỮ TỪ NĂM 1946 -1950
1.1. Các yếu tố tác động và chủ trƣơng của Đảng bộ Liên khu III đối với
phong trào phụ nữ
1.1.1. Các yếu tố tác động tới chủ trương của Đảng bộ Liên khu III
* Vị trí địa lý, điều kiện kinh tế- xã hội
Liên khu III là tên gọi của một tổ chức hành chính - quân sự bao gồm phần
lớn đồng bằng Bắc Bộ. Liên khu III đƣợc thành lập theo sắc lệnh số 120/SL
ngày 25.1.1948 [25, tr.15] của Chủ tịch Chính phủ nƣớc Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa, trên cơ sở hợp nhất các Khu II, Khu III, Khu XI1 bao gồm các tỉnh,
thành phố: Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình, Kiến An, Hải Dƣơng,
Hƣng Yên, Hà Nam, Ninh Bình, Hà Đông, Sơn Tây, Hòa Bình. Đến tháng 5
năm 1952, các tỉnh Hƣng Yên, Hải Phòng, Kiến An, Hải Dƣơng, Thái Bình
tách khỏi Liên khu III thành lập Khu Tả ngạn sông Hồng. Nhƣ vậy tên gọi và
địa giới hành chính Liên khu III trong kháng chiến chống thực dân Pháp có sự

5 đến tháng 10 hàng năm và mùa khô là mùa lạnh, bắt đầu từ tháng 11 đến
tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình trong mùa nóng từ 27-29 oC, có những
ngày nắng nóng lên tới 37-38 oC.
Hệ thống đƣờng giao thông ở Liên khu III phát triển khá sớm và tƣơng đối
hoàn chỉnh. Về đƣờng bộ có các tuyến đƣờng nối liền giữa Hà Nội với các
tỉnh: Hải Phòng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hòa Bình, Hà Nam,
Ninh Bình. Đƣờng sắt có các tuyến đƣờng nhƣ đƣờng bộ từ Hà Nội đi Yên
Bái, Hải Phòng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Nam Định và các tỉnh phía Nam. Hệ
thống đƣờng giao thông thủy có cả đƣờng sông và đƣờng biển nhƣ: sông
Hồng, sông Thái Bình, sông Bạch Đằng, đặc biệt là cảng Hải Phòng - cảng
lớn trong khu vực. Ngoài ra còn có hệ thống đƣờng không với các sân bay
Bạch Mai, Nội Bài, Gia Lâm, Kiến An, Cát Bi, Đồ Sơn.

10


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban Chấp hành Đảng bộ Hải Phòng (1991), Lịch sử Đảng bộ Hải
Phòng, Nxb, Hải Phòng.
2. Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Vũ Thƣ, Thái Bình (1989), Những sự
kiện lịch sử Đảng bộ huyện Vũ Thư (1945-1954), Thái Bình xuất bản.
3. Ban Chấp hành Đảng bộ Liên khu III (1949) Tổng kết kinh nghiệm công
tác trong vùng địch chiếm, Tài liệu lƣu Thƣ viện Trung ƣơng Quân đội.
4. Ban Chấp hành Đảng bộ quận Kiến An (2000) Lịch sử Đảng bộ Kiến
An (1930-1999), Nxb Hải Phòng.
5. Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hà Đông (1951) Báo cáo tình hình công
tác năm 1951, Đơn vị bảo quản số 141, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu
trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng, Hà Nội.
6. Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hà Nam (1952) Báo cáo tổng kết hoạt
động Thu Đông, Đơn vị bảo quản số 252, Phông Liên khu ủy III, Cục

16. Bộ chỉ huy quân sự thành phố Hải Phòng (1986), Hải Phòng - Lịch sử
kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Nxb QĐND, Hà Nội.
17. Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Hải Hƣng (1988), Lịch sử cuộc kháng chiến
chống Pháp trên địa bàn tỉnh Hải Hưng 1945-1954, Bộ Chỉ huy quân sự
tỉnh Hải Hƣng.
18. Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Thái Bình (1980), Thái Bình kháng chiến
chống Pháp xâm lược (1945-1954), Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Bình.
19. Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Bắc Ninh (2000), Bắc Ninh - Lịch sử kháng
chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), Nxb QĐND, Hà Nội.
20. Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Hà Nam Ninh (1986), Hà Nam Ninh - Lịch sử
kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), Sơ thảo.
21. Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Hà Tây, Hà Tây - Lịch sử kháng chiến chống

12


thực dân Pháp (1945-1954), Nxb QĐND, Hà Nội, 1998.
22. Bộ Quốc Phòng, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (1997), Hậu phương
chiến tranh nhân dân Việt Nam (1945-1954), Nxb QĐND, Hà Nội.
23. Bộ Quốc Phòng, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (1994), Lịch sử kháng
chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), Tập 1, Nxb QĐND, Hà Nội.
24. Bộ Quốc Phòng, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (1994), Lịch sử kháng
chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), Tập 2, Nxb QĐND, Hà Nội.
25. Bộ Tƣ lệnh Quân khu 3, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (2005), Lịch
sử kháng chiến chống thực dân Pháp của quân và dân Liên khu III
(1945-1955), Nxb CTQG, Hà Nội.
26. Công tác xây dựng Đảng trên địa bàn Liên khu III trong kháng chiến
chống Pháp, Lƣu Thƣ viện Viện Lịch sử quân sự Việt Nam.
27. Chương trình, báo cáo tình hình chung trong năm 1950 của Uỷ ban
kháng chiến hành chính Liên khu III, Trung tâm Lƣu trữ quốc gia 3,

39. Đảng uỷ - Bộ Tƣ lệnh Quân khu 3 (2008), Lịch sử Đảng bộ Quân khu 3 Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1955), Tập1, Nxb
QĐND, Hà Nội.
40. Đảng uỷ - Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Nam Định, Nam Định - Lịch sử kháng
chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1945-1975), Nxb QĐND, Hà
Nội, 1999.
41. Võ Nguyên Giáp (2006), Tổng tập Hồi ký, Nxb QĐND, Hà Nội.
42. Lê Văn Hiến (1994), Nhật ký của một Bộ trưởng, Tập 1, Nxb Đà Nẵng.
43. Lê Văn Hiến (1994), Nhật ký của một Bộ trưởng, Tập 2, Nxb Đà Nẵng.
44. Vũ Quang Hiển (2001), Đảng lãnh đạo xây dựng căn cứ du kích ở đồng
bằng Bắc Bộ (1946-1954), Nxb CTQG, Hà Nội.
45. Hồ Chí Minh (2002): Toàn tập, Tập 4, Nxb CTQG, Hà Nội

14


46. Hồ Chủ tịch với vấn đề giải phóng phụ nữ (1970), Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
47. Hội đồng chỉ đạo biên soạn công trình Lịch sử kháng chiến chống Pháp
Khu Tả ngạn sông Hồng (2001), Lịch sử kháng chiến chống Pháp Khu
Tả ngạn sông Hồng 1945-1955, Nxb CTQG, Hà Nội.
48. Hội đồng chỉ đạo biên soạn công trình Lịch sử kháng chiến chống Pháp
Khu Tả ngạn sông Hồng ( 2001), Mấy vấn đề lớn ở Khu Tả ngạn sông
Hồng trong kháng chiến chống Pháp 1945-1955, Nxb CTQG, Hà Nội.
49. Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hải Phòng - Ban Liên lạc đồng đội
tỉnh đội Hải Dƣơng- Hƣng Yên tại Hải Phòng (1998), Đường 5 anh
dũng quật khởi (Hồi ký của các nhân chứng lịch sử), Nxb Hải Phòng.
50. Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hải Phòng - Ban Liên lạc đồng đội tỉnh
đội Hải Dƣơng - Hƣng Yên tại Hải Phòng (2003), Đường 5 anh dũng quật
khởi (Hồi ký của các nhân chứng lịch sử thành phố Hải Phòng), Quyển 1,
Nxb Hải Phòng.
51. Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam (2012), Biên niên Lịch sử Hội Liên

Văn phòng Trung ƣơng Đảng, Hà Nội.
60. Liên khu ủy III (1948-1958), Báo cáo của Liên tỉnh ủy Hải Phòng Kiến An về tình hình mọi mặt trong tỉnh năm 1948, Đơn vị bảo quản số
22, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng,
Hà Nội.
61. Liên khu ủy III (1948-1958), Chỉ thị của Liên khu ủy III năm 1949, Đơn
vị bảo quản số 25, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn phòng
Trung ƣơng Đảng, Hà Nội.
62. Liên khu ủy III (1948), Báo cáo của Tỉnh ủy Thái Bình về các tổ chức
quần chúng, hội văn hóa công tác giáo giới, về tình hình đảng viên và
mọi mặt công tác năm 1948, Đơn vị bảo quản 39, Phông Liên khu ủy

16


III, Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng, Hà Nội.
63. Liên khu ủy III (1948), Nghị quyết Hội nghị đại biểu Khu ủy III lần thứ
nhất về báo cáo tình hình mọi mặt trong khu năm 1947, Đơn vị bảo
quản 10, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng
Đảng, Hà Nội.
64. Liên khu ủy III (1948), Tài liệu Hội nghị cán bộ Liên khu III lần thứ
nhất từ ngày 3 đến ngày 7 tháng 4 năm 1948, Đơn vị bảo quản 19,
Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng, Hà
Nội.
65. Liên khu ủy III (1949), Báo cáo định kỳ năm 1949, Đơn vị bảo quản số
76, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn phòng Trung ƣơng Đảng,
Hà Nội.
66. Liên khu ủy III (1949), Báo cáo thường kỳ của Liên khu ủy III năm
1949, Đơn vị bảo quản số 50, Phông Liên khu ủy III, Cục Lƣu trữ Văn
phòng Trung ƣơng Đảng, Hà Nội.
67. Liên khu ủy III (1949), Kiểm điểm sự thi hành Nghị quyết chủ trương về