ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

NGÔ THỤC PHƢƠNG

ẢNH HƢỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN
Ở HUYỆN CHƢƠNG MỸ - HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Tôn giáo học

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

NGÔ THỤC PHƢƠNG

ẢNH HƢỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO
ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN
Ở HUYỆN CHƢƠNG MỸ - HÀ NỘI HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Tôn giáo học
Mã số: 60.22.03.09

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thúy Vân


trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn bên cạnh, động viên, giúp đỡ
tôi có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập trong thời gian qua.
Mặc dù đã cố gắng rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài, song
không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tôi rất mong nhận được sự cảm
thông và đóng góp ý kiến của quý Thầy, Cô giáo, các bạn đồng nghiệp và
những người quan tâm đến các vấn đề được trình bày trong luận văn.
Xin chân thành cảm ơn!
Tác giả luận văn

Ngô Thục Phƣơng


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 3
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 3
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài .................................................... 4
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................ 8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................. 8
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu ................................................... 9
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn .......................................................................... 9
7. Kết cấu của luận văn ..................................................................................... 9
Chƣơng 1: NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO VÀ ĐỜI SỐNG VĂN
HOÁ TINH THẦN Ở HUYỆN CHƢƠNG MỸ ......................................... 10
1.1. Khái quát chung về Phật giáo và nhân sinh quan Phật giáo ........... 10
1.1.1. Phật giáo và Phật giáo ở Việt Nam ................................................ 10

1.1.2. Một số nội dung chủ yếu của nhân sinh quan Phật giáoError! Bookmark not

1.1.3. Vai trò của nhân sinh quan Phật giáo trong đời sống xã hộiError! Bookmark


2


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phật giáo là một trong ba tôn giáo lớn trên thế giới hiện nay, có sức lan
toả rộng rãi, đặc biệt ở Châu Á, trong đó có Việt Nam. Đạo Phật thể hiện tinh
thần bình đẳng, từ bi, hỉ xả, khơi dậy những giá trị nhân văn cao cả, phản ánh
khát vọng của con người muốn giải thoát trước những bế tắc, đau khổ trong
cuộc sống. Cũng bởi vậy mà, giáo lý của Đạo Phật ngày càng gần gũi hơn với
mọi người, không phân biệt địa vị, giai tầng khác nhau trong xã hội. Trong
các tôn giáo du nhập vào Việt Nam, chúng ta thấy Phật giáo là tôn giáo bám
rễ sâu nhất, bền chắc nhất và góp phần xây dựng nên truyền thống yêu nước,
đoàn kết gắn bó của dân tộc ta, có vai trò quan trọng trong việc hình thành
tâm lý, lối sống, đạo đức của con người Việt Nam. Những triết lý nhân sinh
quan Phật giáo theo năm tháng, ngày càng ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống
tinh thần của xã hội hiện đại.
Cùng với cả nước, huyện Chương Mỹ - Hà Nội đang trong quá trình
đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển kinh tế thị trường theo
định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh những mặt tích cực, mặt trái của kinh
tế thị trường như sự quá quan tâm đến lợi ích kinh tế có thể dẫn đến sự suy
thoái về đạo đức, lối sống, nhân cách, làm băng hoại giá trị đạo đức, truyền
thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc…Vì thế, để có sự phát triển ổn định, bền
vững, ngoài phát triển kinh tế thị trường thì các yếu tố của đời sống tinh thần
cũng rất cần được đề cao. Trong các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống văn hóa
tinh thần ở huyện Chương Mỹ thì yếu tố tôn giáo nói chung và Phật giáo nói
riêng có ảnh hưởng sâu rộng.
Cũng như Hà Nội, huyện Chương Mỹ là nơi Phật giáo du nhập và phát
triển khá sớm. Trong những năm gần đây, Phật giáo phát triển mạnh ở
Chương Mỹ thể hiện trên nhiều phương diện như: số người đi lễ chùa ngày

4


Phật giáo Việt Nam và Lịch sử tư tưởng Việt Nam do Nguyễn Tài Thư chủ
biên, Việt Nam Phật giáo sử lược của Thích Mật Thể, Việt Nam Phật giáo sử
luận của Nguyễn Lang…Đây là những công trình nghiên cứu khái quát về
quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo vào Việt Nam, qua đó giúp
nguời đọc hiểu rõ hơn về tiến trình hình thành và phát triển của Phật giáo
Việt Nam qua hơn 2000 năm lịch sử. Trong các tác phẩm ấy, tiêu biểu hơn cả
là „„Việt Nam Phật giáo sử luận’‘ của Nguyễn Lang (gồm 3 tập). Trong tác
phẩm này, tác giả đã giới thiệu khá chi tiết về lịch sử Phật giáo Việt Nam
trong suốt tiến trình lịch sử dân tộc, khái quát được một sống đóng góp của
Phật giáo trong từng thời kỳ lịch sử của dân tộc thể hiện ở các lĩnh vực văn
học nghệ thuật, giáo dục, chính trị, quân sự, văn hóa... Đặc biệt, tác giả đưa ra
và phân tích khá chi tiết ảnh hưởng của Phật giáo đến đời sống văn hóa tinh
thần của người Việt Nam trong lịch sử dân tộc.
Các tri thức Phật học cũng có khá nhiều công trình có giá trị nghiên
cứu về Phật giáo Việt Nam. Chẳng hạn như cuốn: Đại cương triết học Phật
giáo của Thích Đạo Quang. Trong cuốn sách này, tác giả đã dành một dung
lượng để phân tích những giá trị trong các giáo lý cơ bản của Phật giáo và đề
cập một cách khái quát về các tông phái chủ yếu của đạo Phật.
Về khái niệm “ đời sống văn hóa tinh thần” có công trình Ảnh hưởng
của Phật giáo đối với đời sống văn hóa tinh thần ở xã hội Nhật Bản là luận
văn tiến sỹ của Nguyễn Thị Thúy Anh. Trong công trình này, tác giả đã dành
một dung lượng đáng kể phân tích khái niệm đời sống tinh thần và cấu trúc
của nó, tác giả đã phân tích sự tác động của Phật giáo đến đời sống tinh thần
người Nhật Bản trong tương quan so sánh với Việt Nam. Từ đó, Tác giả rút
ra một số bài học cần thiết để điều chỉnh những ảnh hưởng của Phật giáo
trong đời sống tinh thần một cách phù hợp nhất.


6


Thiện, Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đối với đời sống văn hóa
tinh thần của nguời Hà Nội hiện nay của Đặng Thị Ánh Tuyết…Trong các
tác phẩm kể trên, đặc biệt có tác phẩm “Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật
giáo đối với đời sống văn hóa tinh thần của nguời Hà Nội hiện nay” của
Đặng Thị Ánh Tuyết đã đề cập đến những nội dung chủ yếu trong nhân sinh
quan Phật giáo cũng như ảnh hưởng của nó đến đời sống văn hóa tinh thần
của nguời Hà Nội trên các phương diện đạo đức, nhân cách, tín nguỡng, lễ
hội, phong tục, tập quán…đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm phát huy
những ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh
quan Phật giáo.
Ngoài ra, còn có rất nhiều bài viết liên quan đến vấn đề nghiên cứu của
đề tài được đăng tải trên các báo, tạp chí trong nước và nước ngoài như: Tạp
chí Triết học, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, Tạp chí Công tác Tôn giáo, Tạp
chí Thông tin khoa học xã hội,… Trong những bài viết ấy, nhân sinh quan
của Phật giáo được các tác giả đánh giá cao, phần nào phản ánh được những
khía cạnh ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống văn hóa xã hội Việt Nam
hiện nay.
Điểm qua tình hình nghiên cứu trên cho thấy, những công trình nghiên
cứu đó đều thống nhất ở một số điểm: Phật giáo có ảnh hưởng nhất định
trong đời sống xã hội Việt Nam, đặc biệt là đời sống văn hóa tinh thần.
Những triết lý nhân sinh của Phật giáo kết hợp với văn hóa truyền thống đã
tạo nên sự phong phú của đời sống tinh thần của con người Việt Nam. Các
công trình nghiên cứu đó trực tiếp hoặc gián tiếp, ở các mức độ và khía cạnh
khác nhau, đã trình bày khá toàn diện những nội dung chủ yếu trong nhân
sinh quan Phật giáo và ảnh hưởng của nó đối với đời sống tinh thần xã hội
Việt Nam. Theo chúng tôi, việc chỉ ra và đánh giá những ảnh hưởng tích cực,
tiêu cực của Phật giáo, mà trước hết là nhân sinh quan Phật giáo, trên cơ sở

8


4.2. Phạm vi nghiên cứu:
Luận văn tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật
giáo đến đời sống văn hóa tinh thần ở huyện Chương Mỹ - Hà Nội hiện nay trên
một số phương diện: đạo đức, lối sống, phong tục, tập quán và lễ hội.
5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận:
Luận văn chủ yếu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư
tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước
về tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng.
5.2. Phương pháp nghiên cứu:
Tác giả luận văn sử dụng phương pháp biện chứng duy vật của triết
học Mác – Lênin, các phương pháp nghiên cứu của Tôn giáo học và kết hợp
với một số phương pháp nghiên cứu khoa học khác như phân tích và tổng
hợp, lôgíc -lịch sử, khái quát hóa, trừu tượng hóa.v.v...
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận:
Luận văn góp phần vào hệ thống hóa những vấn đề lý luận về ảnh
hưởng của Phật giáo nói chung, nhân sinh quan Phật giáo nói riêng đến đời
sống xã hội, đời sống tinh thần của người Chương Mỹ hiện nay.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn:
Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong học tập, nghiên
cứu và giảng dạy về tôn giáo học, triết học và cho những người quan tâm tới
lĩnh vực này.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
luận văn gồm 2 chương 5 tiết.


10


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.

Nguyễn Thị Thúy Anh (2009), Ảnh hưởng của phật giáo đến đời sống
tinh thần của xã hội Nhật Bản, Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa
học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.

2.

Báo Nhân Dân ngày 06/04/1991, Dự thảo báo cáo chính trị Đại hội VII
của Đảng cộng sản Việt Nam.

3.

Ban trị sự giáo hội phật giáo Việt Nam huyện Chương Mỹ (2013), Báo
cáo tổng kết công tác phật sự năm 2013 phương hướng công tác phật sự
năm 2014, Hà Nội.

4.

Đặng Văn Bài (2008), Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hóa Phật
giáo Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 5.

5.

Minh Châu và Minh Chi (1991), Từ điển Phật học Việt Nam, Nxb Hà


14. Nguyễn Thị Hảo (2000), Nhân sinh quan Phật giáo và sự thể hiện của
nó qua một số tín đồ đạo Phật hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Triết học,
Viện Triết học, Hà Nội.
15. Nguyễn Hùng Hậu (1997), Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Việt
Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
16. Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam, tập
1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
17. Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam, tập
2 ,Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
18. Lê Như Hoa (1993), Lối sống trong đời sống đô thi hiện nay, Viện Văn
hóa, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
19. Thích Thiện Hoa (1997), Phật học phổ thông, Nxb Tp Hồ Chí Minh, Hồ
Chí Minh.
20. Đỗ Quang Hưng (2010), Đời sống tôn giáo, tín ngưỡng Thăng Long –
Hà Nội, Nxb Hà Nội, Hà Nội.
21. Phạm Văn Hưng (2009), Ảnh hưởng của nhân sinh quan phật giáo đến
đời sống văn hóa tinh thần huyện An Dương, Hải Phòng, Luận văn Thạc
sĩ, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội.
22. Nguyễn Thu Hương (2011), Ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo
đến phong tục tập quan của người Việt Nam hiện nay, Luận văn Thạc sĩ,
Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội,
Hà Nội.
23. Hồ Phương Lan (2010), Thăng Long – Hà Nội ngàn năm văn hiến, Nxb
Lao Động, Hà Nội.
24. Đặng Thị Lan (2009), Đạo đức Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến đạo
đức con người Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa học xã
hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
12

13


38. Phùng Hữu Phú (1997), Hồ Chí Minh với Phật giáo Việt Nam, Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
39. Nguyễn Vinh Phúc (2009), 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, Nxb Trẻ,
Hà Nội.
40. Thiện Siêu (1992), Đại cương Câu Xá Luận, Viện Nghiên cứu Phật học
Việt Nam, Hà Nội.
41. Đặng Quang Thành (2000), Về lối sống và xây dựng lối sống đô thị ở
Việt Nam, Nxb Trẻ, Hà Nội.
42. Nguyễn Kim Thản (2005), Lời ăn tiếng nói của người Hà Nội, Nxb Văn
hóa, Hà Nội.
43. Thích Mật Thể (2005), Việt Nam Phật giáo sử lược, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
44. Thích Tâm Thiện (1994), Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo, Nxb thành
phố Hồ Chí Minh.
45. Nguyễn Tài Thư (1997), Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối
với con người Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
46. Nguyễn Tài Thư (1991), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Viện Triết học,
Hà Nội
47. Trần Văn Trình (1998), Tìm hiểu tình hình tồn tại và phát triển của Phật
giáo trong cộng đồng dân cư Hà Nội trong thời kì đổi mới, Luận văn
thạc sĩ, Viện Xã hội học, Hà Nội.
48. Nguyễn Thanh Tuấn (2010), Phật giáo với văn hóa Việt Nam và Nhật
Bản qua một cách nhìn tham chiếu, Từ điển Bách khoa và Viện Văn
hóa, Hà Nội.
49. Trịnh Quốc Tuấn (2007), Toàn cầu hóa và tôn giáo, Nxb Lý luận chính
trị, Hà Nội.
50. Đặng Ánh Tuyết (1997), Góp phần tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo
đời Trần, Luận văn thạc sĩ, Viện Triết học, Hà Nội.

15