Tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của lao
động trong khu vực phi chính thức cư trú trên
địa bàn phường Tứ Liên, quận Tây Hồ, thành
phố Hà Nội
Phạm Thị Thu Hiền
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn Thạc sĩ. Công tác xã hội; Mã số: 60 90 01 01
Nghd: PGS.TS Nguyễn Tuấn Anh
Năm bảo vệ: 2014

Keywords: Bảo hiểm xã hội; Lao động; Hà Nội

Contents:
PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, nền kinh tế Việt nam đã có những bước chuyển hết sức mạnh mẽ
với dấu mốc là sự kiện Việt Nam trở thành thành viên chính thức của tổ chức thương mại quốc tế
(WTO). Kinh tế Việt Nam dần tiến tới hội nhập sâu và rộng với nền kinh tế thế giới, đời sống
của đại bộ phận người dân đã có nhiều thay đổi “ngay trong năm đầu gia nhập WTO (năm
2007), tổng giá trị hàng xuất nhập khẩu tăng 31,3% (tương đương mức tăng 26,52 tỷ USD so với
năm 2006). Năm 2012, thương mại hàng hóa của Việt Nam đạt 228,31 tỷ USD, cao gấp hơn 2
lần so với kết quả thực hiện năm 2007” [8].


Tuy nhiên, để đảm bảo hội nhập sâu sắc và chủ động đối phó với những rủi ro trong cuộc
sống cho người dân và xây dựng đất nước phát triển vững mạnh thì điều quan trọng là phải đảm
bảo ổn định và công bằng xã hội. Bảo hiểm xã hội(BHXH) nói chung và Bảo hiểm xã hội tự
nguyện nói riêng là chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta, mang trong nó bản chất nhân văn
sâu sắc vì cuộc sống an lành của con người góp phần ổn định đời sống, sản xuất cho người tham
gia bảo hiểm. Trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam giai đoạn 2011-2020 đã
chi tiết hóa mục tiêu: “Phát triển hệ thống ASXH đa dạng, ngày càng mở rộng và hiệu quả. Phát

tích 12ha đất[] dành cho việc trồng cây cảnh thu hút một lượng lớn lực lượng lao động mang lại
thu nhập cho người dân. Mặt khác lượng dân nhập cư trên địa bàn với nhiều công việc mưu sinh
khác nhau làm phong phú thêm lực lượng lao động tự do Theo số liệu từ ban dân số và gia đình
của Phường Tứ Liên cho biết “mỗi năm lượng lao động tự do cư trú trên địa bàn của phường
(có đăng ký tạm trú tại địa phương) khoảng hơn 800 người”[1]. Với mong muốn tìm hiểu về
nhu cầu, thực tế và những rào cản khi tham gia BHXH tự nguyện của lực lượng lao động trong
khu vực phi chính thức tôi đã chọn đề tài “Tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu
vực phi chính thức cư trú trên địa bàn phường Tứ Liên – quận Tây Hồ - TP Hà Nội” làm đề
tài luận văn.
2. Ý nghĩa của nghiên cứu
2.1.

Ý nghĩa khoa học

Từ góc nhìn công tác xã hội, nghiên cứu này giúp mở rộng sự hiểu biết đối với hệ thống an
sinh xã hội ở Việt Nam thông qua việc làm rõ nhu cầu thực tế và những rào cản đối với việc
tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính thức tại một địa phương cụ thể.
2.2.

Ý nghĩa thực tiễn

Ý nghĩa thực tiễn của để tài được thể hiện qua mấy chiều cạnh sau đây:
Thứ nhất, nghiên cứu này cung cấp những thông tin, số liệu hữu ích liên quan đến nhu cầu,
thực trang và những rào cản đối với việc tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực
chính thức để giúp các nhà quản lý có thêm cơ sở hoàn thiện hơn hệ thống chính sách BHXH
nhằm nâng cao hiệu quả chính sách này.
Thứ hai, dựa trên những kết quả đạt được trong quá trình nghiên cứu, để tài đưa ra các giải
pháp thu hút sự quan tâm tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính thức.



Với việc lựa chọn đề tài “Tham gia BHXH tự nguyện của lao động phi chính thức cư trú trên
địa bàn phường Tứ Liên, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội” tác giả đã đặt ra các mục tiêu của đề
tài như sau:
Thứ nhất, mô tả đặc điểm nhân khẩu xã hội của lao động phi chính thức trên địa bàn nghiên
cứu;
Thứ hai, phân tích nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính
thức;


Thứ ba, đánh giá thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi
chính thức;
Thứ tư, chỉ ra những rào cản đối với việc tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu
vực phi chính thức
6. Câu hỏi nghiên cứu
- Câu hỏi 1: Lao động trong khu vực phi chính thức có đặc điểm xã hội nhân khẩu như thế
nào?
- Câu hỏi 2: Nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính
thức như thế nào?
- Câu hỏi 3: Thực tế việc tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính
thức như thế nào?
- Câu hỏi 4: Người lao động trong khu vực phi chính thức gặp phải những rào cản gì trong
việc tiếp cận BHXH tự nguyện?
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1.

Phương pháp phân tích tài liệu

Phương pháp này được tác giả sử dụng nhằm khai thác những tài liệu sẵn có trên các bài
báo, tạp chí và các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến “bảo hiểm xã hội tự
nguyện”, “lao động trong khu vực phi chính thức”, “việc làm phi chính thức”, “những rào cản


Tác giả sử dụng phương pháp này nhằm tìm hiểu rõ hơn về các đặc điểm đặc trưng của lực
lượng lao động trong khu vực phi chính thức cư trú trên đại bàn nghiên cứu, tìm hiểu nhu cầu,
đánh giá thực trạng đối với việc tham gia BHXH tự nguyện.
Trước khi phỏng vấn tác giả đã định hướng trước những nội dung cần hỏi. Xây dựng đề
cương phỏng vấn trước khi tiến hành phỏng vấn. Trong quá trình phỏng vấn, tác giả đã tiến hành
phỏng vấn một cách linh hoạt đối với từng trường hợp theo nội dung đã định hướng trước đó và
ghi âm lại toàn bộ các cuộc phỏng vấn sâu và sau đó tiến hành gỡ băng ghi âm để có được thông
tin dạng văn bản.
Trong nghiên cứu này tác giả đã thực hiện 27 cuộc phỏng vấn sâu, trong đó có 25 lao động
trong khu vực phi chính thức: 5 lao động làm thuê, 5 lao động tự tạo việc làm, 5 lao động làm
việc trong gia đình không hưởng lương, 5 lao động là chủ sử dụng lao động, 5 lao động là thành
viên của các hợp tác xã. Và 2 cán bộ văn hóa xã hội: 1 cán bộ phụ trách văn hóa xã hội của
phường Tứ Liên, 1 cán bộ bảo hiểm xã hội quận Tây Hồ.
Trong quá trình phỏng vấn, tác giả đã được người cung cấp thông tin cho phép ghi âm lại
toàn bộ cuộc phỏng vấn với mục đích phục vụ cho nghiên cứu, đồng thời để đảm bảo tính khuyết


danh, tác giả đã đổi tên và sử dụng những tên tác giả gán cho từng trường hợp phỏng vấn. Do đó,
tên của những người trả lời phỏng vấn được trích dẫn và sử dụng trong nghiên cứu này không
phải là tên thật.
7.4.

Phương pháp thảo luận nhóm

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã tiến hành 5 cuộc thảo luận nhóm
Nhóm 1: nhóm lao động làm thuê, thời gian thảo luận nhóm vào 11h – 12h ngày 23/11/2013.
Nhóm gồm 12 người chủ yếu là lao động làm thuê từ Vĩnh Phúc, phần lớn là có họ hàng quen
biết ở quê giới thiệu nhau lên Hà Nội làm thuê. Đặc điểm chung của nhóm là thời gian làm việc
không cố định, đối tượng lao động không tập trung một chỗ cố định và thường là luân phiên

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận
văn gồm 03 chương, cụ thể như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu, bao gồm 04 nội dung: Tổng quan về vấn đề
nghiên cứu; các khái niệm về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm xã hội tự nguyện và phi chính thức; bảo
hiểm xã hội tự nguyện dưới góc nhìn lý thuyết nhu cầu và lý thuyết cấu trúc chức năng, khái quát
chung về bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Chương 2: Khái quát chung về địa bàn nghiên cứu; đặc điểm nhân khẩu học; đánh giá về
nhu cầu tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của lao động trong khu vực phi chính thức trên địa
bàn nghiên cứu; thực tế và khả năng tham gia BHXH tự nguyện của lao động trong khu vực phi
chính thức.
Chương 3: Những rào cản mà lao động trong khu vực phi chính thức gặp phải khi tiếp cận
và tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Báo cáo hoạt động tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính các năm 2011, 2012, 213UBND phường Tứ Liên

2. Báo cáo tình hình sử dụng và quản lý quỹ BHXH năm 2013. BHXH Việt Nam
3. BHXH Việt Nam, Lịch sử phát triên BHXH Việt Nam, trang tin điện tử của BHXH Việt
Nam http://baohiemxahoi.gov.vn/?u=con&cid=129&t=0&p=142 20/06/2014

4. Báo Lao động thủ đô ra ngày 12/9/2013
5. Bộ Lao động Thương binh và Xã hội và Ngân hàng thế giới đề tài cấp Bộ năm 2007 "Khảo
sát về triển vọng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cho khu vực phi chính thức ở Việt
Nam: Kiến nghị chính sách",

6. Bùi Sỹ Tuấn – Đỗ Minh Hải, Viện Khoa học Lao động và Xã hội ”An sinh Xã hội khu vực phi
chính thức: Cần xác định bảo hiểm xã hội là lưới quan trọng ”



19. “Một số góp ý dự thảo luật bảo hiểm xã hội 2013”
Ths. Nguyễn Bích NgọcViện Khoa học Lao động và xã hội
duthaoonline.quochoi.vn/.../BHXH_Nguyen_Bich_Ngoc_ILSSA.doc

20. Nguyễn Anh Vũ, đề tài cấp Bộ năm 2003"Cơ sở khoa học quản lý và tổ chức thu bảo hiểm
xã hội tự nguyện"

21. Nghị định số 100/2002/NĐ-CP ngày 06 tháng 12 năm 2002 của Chính phủ về chức năng,
nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bảo hiểm xã hội Việt Nam;

22. Nghị định số 63/2005/NĐ-CP ngày 16 tháng 5 năm 2005 của Chính phủ ban hành Điều lệ
Bảo hiểm y tế;

23. Nguyễn Quang Uẩn 2007. NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, giáo trình tâm lý học đại cương
24. Nguyễn Thị Thu Huyền và Nguyễn Hữu Chí (lược dịch) “Sổ tay điều tra việc làm phi chính
thức và khu vực phi chính thức”

25. Nguyễn Tiến Phú, đề tài cấp Bộ năm 2001."Cơ sở lý luận về việc thực hiện các loại hình
bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam"

26. Nguyễn Tiến Phú, đề tài cấp Bộ năm 2004"Nghiên cứu xây dựng lộ trình tiến tới thực hiện
bảo hiểm xã hội cho mọi người lao động"

27. “Những quan điểm lớn và sự cần thiết sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội” TS Bùi Sỹ Lợi
http://baohiemxahoi.gov.vn/?u=nws&su=d&cid=829&id=9206

28. Quyết định số 41/2007/QĐ-TTg ngày 29 tháng 3 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ về
quản lý tài chính đối với Bảo hiểm xã hội Việt Nam;