Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
MỞ ĐẦU
Văn học dân gian được chắt lọc, mài giũa qua không gian và thời gian
khi đến với chúng ta, đã trở thành những viên ngọc sáng. Nhiều tác phẩm đã
trở thành những mẫu mực về nghệ thuật để cho chúng ta học tập. Những
truyện kể dân gian làm cho “ từ đứa trẻ đầu xanh đến cụ già tóc bạc đều
truyền tụng và yêu dấu” ( tựa sách Lĩnh Nam chích quái). Những lời ca tiếng
hát ân tình ngày xưa vẫn còn làm say đắm lòng người hôm nay và cả mai sau.
Nhờ có giá trị nghệ thuật to lớn như vậy nên trong nhiều thế kỉ, khi văn
học viết mới hình thành, văn học dân gian đóng vai trò chủ đạo. Khi văn học
viết đã phát triển, văn học dân gian vẫn là nguồn nuôi dưỡng, là cơ sở của
văn học viết. Trong tiến trình lịch sử, văn học dân gian đã phát triển song
song cùng văn học viết, làm cho nền văn học Việt Nam trở nên phong phú,
đa dạng và đậm đà bản sắc dân tộc.
Trong kho tàng văn học dân gian vô cùng quý giá và phong phú đó,
truyện cổ tích đóng một vai trò quan trọng bởi sức cuốn hút và giá trị giáo
dục của nó. “Trẻ em thời hiện đại vẫn say mê đọc truyện cổ tích. Vì vậy, bên
cạnh việc sưu tầm, xuất bản các truyện kể dân gian, hoạt động sáng tác truyện
cổ tích mới cũng được quan tâm, khuyến khích” (7, tr.1). Thế nhưng một
thực tế đáng buồn, “thời gian gần đây, người viết cổ tích cho thiếu nhi xem ra
nhiều phần thưa vắng. Thành tựu thể loại không có gì nổi bật, “thua chị, kém
em […] Trong bối cảnh ấy, thật bất ngờ, nữ nhà văn Nguyên Hương, chỉ
trong một thời gian ngắn, từ cuối năm 2014 đến đầu năm 2015 này, đã xuất
bản liền 40 truyện cổ tích, bố trí thành 8 tập ” (7, tr.1) .
Bộ truyện ra đời đã tạo được sự chú ý và được đánh giá cao, tiến sĩ
Nguyễn Nhật Kí đã nhận xét “bộ truyện nói trên có ý nghĩa về nhiều mặt.
Nhưng trước hết, đó là một món quà tinh thần, một liên khúc cổ tích nhiều
phép màu, sinh động và thú vị mà bất cứ trẻ em nào khi nhận được đều lấy
làm thích thú”. Vì những giá trị và thành công đó, tôi đã chọn truyện cổ tích
của Nguyên Hương để làm đề tài cho bài nghiên cứu nhỏ của mình. Trong
Trang: 1

riêng, người đi ở, người xấu xí. Về mặt xã hội, họ bị ngược đãi, bị thiệt thòi
về quyền lợi. Về mặt tính cách, họ trọn vẹn về đạo đức nhưng thường chịu
Trang: 2


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
đựng (biểu hiện xu hướng hoài cổ) trừ nhân vật xấu xí mà có tài ( Sọ Dừa,
Lấy vợ Cóc ...). Nhân vật chính trải qua thử thách ( thử thách của các trở lực
và có khi của nhân vật trợ thủ ) và đổi đời, được hạnh phúc dài lâu.
- Bên cạnh nhân vật chính còn có nhân vật đế vương và lực lượng thần kỳ.
Nhân vật đế vương có liên quan tới phần thưởng dành cho nhân vật
chính lực lượng thần kỳ ( bên thiện ) là nhân vật trợ thủ, có khi phải thử
thách nhân vật chính trước khi giúp đỡ.
1.2. Vai trò yếu tố thần kì trong truyện cổ tích thần kì
Nội dung chính của truyện cổ tích thần kỳ là đời sống xã hội và số phận
con người. Ðối tượng chính của sự miêu tả, phản ánh là con người. Nhân vật
thần kỳ không phải và không thể là đối tượng chính ( Nếu vai trò của nhân
vật thần kỳ lớn hơn con người thì truyện kể sẽ trở thành thần thoại ). Tuy
nhiên, yếu tố thần kì giữ một vai trò quan trọng trong sự diễn biến và đi
đến kết thúc của câu chuyện.
Truyện cổ tích thần kì thể hiện ước mơ cháy bỏng của nhân dân lao
động về hạnh phúc gia đình, về lẽ công bằng xã hội, về phẩm chất và năng
lực tuyệt vời của con người.
Thế giới trong cổ tích thần kỳ là thế giới huyền ảo và thơ mộng, có sự
xâm nhập lẫn nhau giữa thế giới trần tục và thế giới siêu nhiên. Ở đó, con
người có thể đi vào giới siêu nhiên, thần linh có thể xuất hiện trong thế giới
trần tục.
Đọc cổ tích ta thấy không vắng bóng được hình ảnh của ông bụt, bà
tiên đó là lực lượng thần thánh, siêu nhiên mang lại sự huyền bí, lạ kì và thúc
đẩy tình tiết truyện phát triển. Yếu tố thần kì này có vai trò nói lên khát vọng

nấm hương, Vì sao con nhện có 8 chân, Sự tích cầu vồng, Mèo mun.
- Vùng đất bị phù phép: Tập sách gồm 5 truyện: Con mèo đi guốc; Vùng đất
bị phù phép; Hai điều ước; Chiếc mũ bốn mùa; Thử giày.
- Chiếc áo tàng hình: Tập sách gồm 5 truyện: Thục Sanh và Lý Thanh, Quà
tặng của Cá Vàng, Chiếc áo tàng hình, Nồi thần, Biến nhập! Biến xuất!
- Đôi hài vạn dặm: Tập sách gồm 5 truyện: Cây bút kỳ diệu, Những chiếc
đèn thần, Đôi hài vạn dặm, Ăn táo trả vàng, Sáu lần biến hóa.

Trang: 4


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
- Tấm thảm bay: Tập sách gồm 5 truyện: Chữ A và chữ E; Cha, mẹ, con và
Cá Vàng, Hai viên ngọc ước, Vịt đẻ trứng vàng, Tấm thảm bay.
- Gương thần: Tập sách gồm 5 truyện: Lá thần, Những nàng tiên cá, Bài học
cho Tiên Nhỏ, Quà tặng của phù thủy, Gương thần.
- Bịt mắt bắt kẻ nói dối: Tập sách gồm 5 truyện: Bài học của Thần Xui Xẻo,
Bịt mắt bắt kẻ nói dối, Ai xứng đáng?, Sự trừng phạt của Thần Gió, Công
chúa trong chum.
- Viên ngọc bùa mê: Tập sách gồm 5 truyện: Công chúa ngủ trong vườn,
Khăn Xanh và Khăn Đỏ, Nàng Út ống trúc, Nàng Ly và quái vật, Viên ngọc
bùa mê.
Trong 40 truyện thì có đến 90% truyện Nguyên Hương sử dụng yếu tố
kì ảo. Và chúng tôi tạm thời chia làm ba nhóm:
Nhân
Tập truyện

Tên truyện

vật thần hóa thần con vật

Mèo mun.

thần kì

X

Con mèo đi guốc
Vùng đất bị phù phép
Vùng đất bị
phù phép

Hai điều ước

X
X

Chiếc mũ bốn mùa
Thử giày
Trang: 5

X

X


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
Thục Sanh và Lý Thanh

Chiếc



X

Cây bút kỳ diệu

X

Những chiếc đèn thần

X

Đôi hài vạn dặm

X

X

Ăn táo trả vàng

X

Sáu lần biến hóa

X

X

X

X


X

X

Những nàng tiên cá

X

Bài học cho Tiên Nhỏ

X

Quà tặng của phù thủy

X

Gương thần

X

Bịt mắt bắt Bài học của Thần Xui Xẻo

X

bay

Gương
thần



X

Nàng Út ống trúc

X

Nàng Ly và quái vật
Viên ngọc bùa mê

X

X

2.1.Nhân vật thần kì
2.1.1. Nhân vật thần tiên
Nhân vật thần tiên trong cổ tích (tiên, bụt, thánh thần…) luôn có pháp
lực vô biên, không rõ xuất thân từ đâu, chốn ở nơi nào, chỉ biết khi người
hiền gặp nạn thì trợ giúp với pháp lực vô biên. Trong 40 truyện cổ tích
Nguyên Hương, có rất nhiều truyện có nhân vật thần tiên
STT

Tên truyện

Tên nhân vật thần tiên

1

Sự tích đèn ngôi sao


Thần cây

8

Nồi thần

Thần Rừng

4
5
6

Trang: 7


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương

9

Những chiếc đèn thần

Thần Đèn

10

Đôi hài vạn dặm

Thần Hài Vạn Dặm

11

16

Những nàng tiên cá

Nàng tiên cá

17

Bài học cho Tiên Nhỏ

Tiên Nhỏ, tiên già

18

Quà tặng của phù thủy

Bà Tiên

19

Gương thần

Gương Thần

20

Bài học của Thần Xui Thần Xui Xẻo
Xẻo

21

vàng, trứng bạc để bà mẹ già kia giúp đỡ mọi người hàng xóm, láng giềng
xung quanh kia (Vịt đẻ trứng vàng). Trong truyện Sự tích nấm hương, Bà
Tiên ban tặng cho dân làng một loại nấm quý. Tất cả các các nấm trong rừng
đều trở thành một vị thuốc đặc biệt, có thể chữa được những bệnh do rắn và
côn trùng cắn.. Đến với Lá thần, bạn đọc sẽ thấy được sự kì diệu của món
quà mà Thần Rừng tặng chàng Lâm - lá cây thần để chữa bệnh cho mọi
người. Nhờ có chiếc lá thần kì kia mà chàng Lâm đã cứu sống không biết bao
nhiêu người. Và rồi, chàng đã dùng cả tính mạng của mình để mang hạnh
phúc, bình an đến cho mọi người.

Nhưng trong truyện cổ tích của Nguyên Hương bên cạnh những nhân
vật thần tiên có pháp lực vô biên lưu cứu nhân độ thế, thì cũng có những Tiên
Nhỏ lười học, mắc sai lầm như:
- Hai viên ngọc ước: Tiên Nhỏ đã không đánh giá đúng con người nên đã
ban viên ngọc ước để thưởng , phạt nhầm người. Điều này làm cho truyện cổ
tích của Nguyên Hương khác với truyện cổ tích dân gian. Trong truyện cổ
tích, tất cả nhân vật phân thành hai tuyến thiện- ác rất rõ và không cần tìm
hiểu, phân tích. Nhưng ở truyện Hai viên ngọc ước của Nguyên Hương vì

Trang: 9


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
chỉ đánh giá bên ngoài qua một lần gặp gỡ nên hai lần Tiên Nhỏ tặng ngọc
đều sai cả hai, đến cả Tiên Vương cũng không thể thu hồi ngọc, vì vậy mà tác
giả giải thích vì sao trần gian còn những nơi sỏi đá và chiến tranh. Điều này
đã đem đến cho truyện cổ tích của Nguyên Hương hơi thở hiện đại. Bởi con
người không phải lúc nào cũng đơn giản, một chiều vì vậy phải nhìn nhận đa
diện, nhiều chiều mới có thể đánh giá đúng con người và sự vật.
-Truyện Sự tích đèn ngôi sao Tiên Nhỏ lười biếng nên không thể sử dụng

thoát khỏi kiếp nạn. Phù thủy dùng ngọc bùa mê để mê hoặc hoàng tử, đã đe
dọa quan tể tướng để được làm hoàng hậu.
Thế nhưng Nguyên Hương không đi vào đổ lỗi mọi tai ương cho phù
thủy, mà Nguyên Hương cũng chỉ ra lỗi do sự tham lam của con người.
- Cũng có truyện phù thủy độc ác là do sự tham lam của con người như
truyện Quà tặng của phù thủy, Thủy Thần ngủ quên, phù thủy ăn cắp hết
vàng và kim cương trong kho, đúc thành guốc, ủng làm quà tặng- trừng phạt
những kẻ lừa dối, dẫn đến tàn phá ngôi làng yên ấm.
- Vùng đất bị phù phép, phù thủy thỏa ước nguyện cho tên phú hộ tham lam
biến vùng đất ông ta không có đêm, bất chấp hậu quả cho người khác.
- Bài học cho Tiên Nhỏ, phù thủy còn nhỏ ranh ma, nhiều trò lừa gạt con
người.
Nhưng cũng có nhiều truyện phù thủy không phải là kẻ ác, như truyện
Sự tích nấm hương nhân vật phù thủy hoàn toàn không xấu, cũng không ác,
muốn giúp dân nhưng vô tình tạo ra đau khổ.
-Truyện Vì sao con nhện 8 chân phù thủy Xí Xọn không hề ác, muốn sống
chung với loài người, Xí Xọn cũng đã cố gắng.
Nguyên Hương xây dựng thế giới nhân vật phù thủy cũng rất đa dạng
và phong phú, nhiều tầng bậc. Phù thủy cũng giống như con người, cũng có
kẻ xấu, kẻ tốt .
2.2. Những vật, con vật thần kì
Những con vật thần kì như
Trang: 11


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
-Truyện Vịt đẻ trứng vàng cũng giống như cổ tích truyền thống, vịt đẻ ra
trứng vàng, trúng ngọc, trứng bạc để ban thưởng cho người hiền nghèo khó,
còn khi nằm trong tay kẻ ác, tham lam thì vịt đẻ ra sỏi đá. Nhưng nếu trong
cổ tích của dân gian vịt chỉ đem đến sự giàu sang cho nhân vật chính hiền

nghĩa, dí dỏm, cảm động, hồn hậu và thuần túy Việt Nam. Nhân vật cổ tích
hiện lên rất sinh động, dí dỏm. Đôi hài vạn dặm nhắc nhở cho kẻ tham lam và
hạnh phúc đến với người hiền lành, chung thủy.
- Truyện Ăn táo trả vàng, dựa vào chuyện cổ tích Ăn khế trả vàng, vẫn là “sự
xung đột giữa lòng tham và tính thực thà, sự lên ngôi của lòng tốt vẫn là
mạch cảm hứng chủ đạo của câu chuyện. Nhưng thay vì để người anh chết
như trong truyện dân gian Cây khế, nữ tác giả Nguyên Hương đã chọn một
giải pháp nhẹ nhàng hơn mà vẫn giữ được sức mạnh cho điều răn: người anh
được trở về bình yên nhưng sẽ phải sống trong đau khổ dài ngày vì tiếc nuối
số vàng đã rơi hết xuống sông, xuống biển” (7, 2), còn người em không
những được vàng mà còn lấy được cô gái tốt người, đẹp nết làm vợ.
Như vậy, trong truyện cổ tích của Nguyên Hương, những vật thần kì
cũng có vai trò trợ giúp cho nhân vật chính đi đến hạnh phúc nhưng không
tuyệt đối như trong truyện cổ tích dân gian mà ở đây có cả sự đóng góp của
con người.
2.3. Sự biến hóa thần kì
Ở Nhóm cổ tích, mô tiếp hóa thân là biện pháp chủ đạo để kết thúc
truyện. Đây là nhóm truyện thể hiện những vấn đề nhân sinh, thường có tên
truyện bắt đầu với cụm từ “sự tích”. Hầu hết, truyện của Nguyên Hương nhân
vật tốt nhưng do hoàn cảnh, do rủi ro mà phải chịu bất hạnh hoặc hi sinh vì
người khác.
-Sự tích đèn ngôi sao là do Tiên Nhỏ không biết sử dụng phép thuật nên đũa
thần chỉ là một cái que để gắn Sao Băng.
- Sự tích nấm hương là do nàng Hương tốt bụng, hi sinh vì dân làng mà biến
thành.

Trang: 13


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương
Giữa lúc truyện cổ tích không còn mấy người mặn mà sáng tác, sự xuất
hiện của bộ truyện với 40 truyện cổ tích của Nguyên Hương, “có ý nghĩa về
nhiều mặt. Nhưng trước hết, đó là một món quà tinh thần, một liên khúc cổ
tích nhiều phép màu, sinh động và thú vị mà bất cứ trẻ em nào khi nhận được
đều lấy làm thích thú” . (7,1)
Để tạo ra sự thú vị đó, yếu tố thần kì đóng vai trò không nhỏ. Chính
yếu tố thần đã tạo ra thế giới cổ tích, thu hút, hấp dẫn trẻ thơ và đảm bảo kết
thúc có hậu. Trên cơ sở những hình tượng nhân vật, môtíp, tình huống của
truyện kể dân gian. Nguyên Hương đã gia công, chế tác thành những câu
chuyện mới theo cách riêng của mình nhưng vẫn đảm bảo được tinh thần
chung của truyện cổ tích, đó là giáo dục trẻ thơ về đạo lý làm người. “Bằng
một giọng văn nhẹ nhàng, dí dỏm, chị kể cho các em nghe về nhiều cuộc đời,
nhiều số phận; từ đó, đặt ra cho các em những nhận thức ban đầu về ý nghĩa
cuộc sống, khơi gợi khát vọng chiếm lĩnh những giá trị tốt đẹp của cuộc đời.
(7)
“Với những sáng tạo mạnh về chi tiết, nhân vật, lời văn mượt mà, pha
trộn ít nhiều chất dí dỏm, những truyện cổ tích của Nguyên Hương thực sự là
một giá trị mới mẻ của văn học thiếu nhi Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”
(7).

Trang: 15


Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Nguyên Hương

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Viết Chữ (2005), Phương pháp dạy học Tác phẩm văn chương
(theo loại thể), Nxb Đại học Sư phạm.