SKKN: Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................
..............................................................

Đề Tài
PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC
KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO
KHOA LỊCH SỬ
Họ tên người viết: Phạm Thị Thuý
Đơn vị công tác: Trường THCS

Trang 2


SKKN: Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
A. PHẦN MỞ ĐẦU:
I. Lý do chọn đề tài.
Trong thời gian qua, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được đề cập và thu
hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục, giáo viên trực tiếp giảng
dạy. Nhìn chung đều khẳng định, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy
tính tích cực của học sinh là rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục.
Với quan điểm đó, trong những năm qua đã dấy lên một cuộc vận động đổi
mới phương pháp dạy học trong hệ thống giáo dục nói chung và các trường phổ
thông nói riêng. Đồng thời nhiều đợt tập huấn, hội thảo đổi mới phương pháp dạy học
đã được tổ chức ở những cấp độ khác nhau, nhằm nâng cao năng lực sư phạm cho
giáo viên. Từ đó đã có nhiều phương pháp mới đã được giáo viên ứng dụng trong
việc dạy học và đã dấy lên một phong trào thi đua dạy học, trao đổi kinh nghiệm
chuyên môn trong đội ngũ giáo viên ở các trường học. Những hoạt động trên đã góp
phần tích cực nâng cao chất lượng giáo dục trong thời gian qua.
Với tình hình chung, đổi mới phương pháp giảng dạy của bộ môn Lịch sử cũng
đã được sự quan tâm đúng mức. Nhiều phương pháp mới theo hướng phát huy tính
tích cực của học sinh đã được sử dụng, đặc biệt là ứng dụng CNTT trong dạy học.
Cũng phải thấy rằng, việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử là sự
kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn của cả hệ thống phương pháp, mỗi phương pháp đều
có vai trò nhất định riêng. Trong đó phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo
khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mới phương pháp dạy học
hiện nay, bởi lẽ:
Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo
biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh, vì một số
bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ, yêu cầu học sinh
thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ... để tìm tòi, khám phá những kiến

của trường THCS Hồ Tùng Mậu trong những năm học vừa qua.
Đề tài này tôi đã, đang và sẽ được áp dụng vào quá trình giảng dạy môn Lịch
sử ở trường THCS Hồ Tùng Mậu với tất cả các khối lớp. Bên cạnh có thể áp dụng
phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học cho một số môn học khác như Văn
học, Địa lý, Sinh học, GDCD…
IV. Giới hạn phạm vi nghiên cứu.
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với việc: khai thác,
phân tích nội dung và ý nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa và cả những kênh
hình sưu tầm bên ngoài có liên quan vào bài học Lịch sử một cách phù hợp để tăng
tính hấp dẫn trong giờ học Lịch sử, góp phần phát huy tính tích cực của học sinh
trong dạy học lịch sử bậc trung học cơ sở.
Kết hợp việc sử dụng bản đồ, lược đồ và các hình ảnh minh họa để phân tích
về một nhân vật lịch sử, một trận đánh hay một sự kiện lịch sử mà giáo viên đang
trình bày giúp giáo viên gây được hứng thú, suy ngẫm trong học sinh, hướng các em
đến với nội dung của bài học. Học sinh yêu thích bộ môn, hứng thú và tích cực học
tập hơn, như vậy sẽ cho kết quả cao hơn.
Biện pháp tuy có thể nói không mới lắm, nhưng với sự chủ động hướng dẫn
của giáo viên và sự tích cực của học sinh đã đem đến một kết quả khả quan hơn trong
quá trình học.
Dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng yêu cầu người giáo viên phải
biết sử dụng linh hoạt các phương pháp trong tiết dạy thì mới giúp cho học sinh khắc
sâu kiến thức một cách chủ động. Tuy nhiên không phải lúc nào cũng yêu cầu học
sinh phải phân tích kỹ tất cả các kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử. Nếu học
sinh chưa hiểu bài, chưa trình bày được lược đồ, chưa phân tích được sự kiện sẽ làm
mất thời gian. Do đó yêu cầu người giáo viên phải có nghệ thuật sư phạm khi dạy học
lịch sử. Biết đọc bản đồ, biết tường thuật trận đánh, biết phân tích nội dung của kênh
hình và phải biết hướng dẫn học sinh nắm được những nội dung của bài học thông
qua kênh hình đó. Từ đó biết phân tích, nhận xét, đánh giá sự các kiện lịch sử.
V. Phương pháp nghiên cứu.
Để tiến hành thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất, điển hình nhất.
Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp quan trọng để
nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa được quan tâm một cách đầy đủ.
Chúng ta mới chỉ quan tâm đến kênh chữ nhiều hơn mà không nhận thấy kênh
hình không những là nguồn kiến thức quan trọng mà nó còn là phương tiện trực quan
có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động và hấp dẫn hơn. Trong các buổi bồi
dưỡng thay sách giáo viên mới chỉ được giải thích về kênh chữ, nội dung, phương
pháp mà chưa được bồi dưỡng cụ thể về kênh hình. Có nhiều kênh hình mới mà giáo
viên chưa thật nắm rõ về xuất xứ cũng như nội dung của nó.
Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu có
sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huy được hết
hiệu quả của nó.
Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử,
bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tự nghiên
cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số ý kiến chủ quan về việc sử dụng kênh
hình trong dạy học Lịch sử ở bậc THCS.
II. Thực trạng:
1. Thuận lợi, khó khăn.
* Thuận lợi:
Từ năm học 2012-2013 phòng Giáo dục huyện Buôn Đôn đã thành lập các cụm
chuyên môn để tạo điều kiện cho giáo viên có cơ hội trao đổi phương pháp giảng dạy,
học tập, rút kinh nghiệm lẫn nhau trong công tác chuyên môn giữa các giáo viên cùng
bộ môn trong toàn huyện.
Đại đa số giáo viên đều tích cực tìm kiếm những thông tin bổ ích có liên quan
đến nội dung bài dạy như tranh ảnh, tư liệu, phim tài liệu, truyện kể về lịch sử...Đều
Trang 5


SKKN: Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực

sinh trung bình sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện
tượng lịch sử...
Trong quá trình giảng dạy giáo viên đã kết hợp nhuần nhuyễn các đồ dùng dạy
học, khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh,
bản đồ, sa bàn, mô hình, phim đèn chiếu, phim vi deo...và ứng dụng thành thạo công
nghệ thông tin phù hợp trong dạy học Lịch sử.
Về phía học sinh:
Học sinh đa số chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi mà giáo
viên đặt ra, các em đã chuẩn bị bài mới ở nhà, khi học các em luôn chú ý để nắm chắc
bài hơn. Và đặc biệt nhiều em thích được lên bảng trình bày trên lược đồ, bản đồ,
thích được khám phá nội dung tranh ảnh để hiểu được nội dung bài học.
Học sinh yếu kém đã và đang cố gắng nắm bắt các kiến thức trọng tâm cơ bản
thông qua các hoạt động học như thảo luận nhóm, vấn đáp, đọc sách giáo khoa. Các
Trang 6


SKKN: Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
em đã mạnh dạn hăng hái xung phong lên bảng và sẵn sàng ghi nhớ các sự kiện, nhân
vật, đây là một quá trình cách mạng trong việc chiếm lĩnh kiến thức của mình.
* Hạn chế:
Về phía giáo viên:
Vẫn còn một số ít giáo viên chưa thực sự thay đổi hoàn toàn phương pháp dạy
học cho phù hợp với từng tiết dạy, chưa tích cực hoá hoạt động của học sinh tạo điều
kiện cho các em suy nghĩ, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức như vẫn còn sử dụng
phương pháp dạy học “thầy nói, trò nghe ”, thuyết trình một chiều... Do đó nhiều học
sinh chưa nắm vững được kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu
hỏi thì nhìn vào sách giáo khoa hoàn toàn ...
Một số tiết học giáo viên chỉ huy động một số học sinh khá, giỏi trình bày lược
đồ, bản đồ và khám phá tranh ảnh mà chưa giành cho đối tượng học sinh yếu kém.
Cho nên đối tượng học sinh yếu kém ít được chú ý và không được tham gia hoạt

khoa mới đã khắc phục được hạn chế này.
Trang 7


SKKN: Phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử thì sách
giáo khoa Lịch sử cũng có nhiều đổi mới. Đặc biệt là bên cạnh kênh chữ thì số lượng
kênh hình cũng được tăng lên đáng kể.
Trước đây nếu như kênh hình chỉ được dùng để minh họa cho bài học thì nay
nó là nguồn kiến thức cho học sinh tự nghiên cứu và khám phá kiến thức mới, nó
cũng là cơ sở để tạo biểu tượng lịch sử.
Với sự đổi mới này thì học sinh thông qua việc làm việc với tranh ảnh, sơ đồ,
lược đồ, bản đồ…để phát hiện kiến thức liên quan đến nội dung bài học mà học sinh
cần nắm được.
Tuy nhiên kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử hiện nay vẫn còn quá ít so
với mức độ kiến thức cần đạt của bài và màu sắc chỉ là trắng đen, khá mờ nhạt, không
có nhiều hình ảnh nổi bật và ảnh màu như các sách giáo khoa Địa lý, Sinh học hay
Vật lý…
4. Các nguyên nhân, các yếu tố tác động.
Chúng ta đều nhận thấy rằng điểm thi môn Lịch sử của học sinh phổ thông
trung học và thi tuyển vào các trường cao đẳng đại học trong thời gian vừa qua quá
thấp, đã là hồi chuông cảnh tỉnh cho cả xã hội và những người làm giáo dục. Có
nhiều ý kiến đổ lỗi do chương trình, sách giáo khoa Lịch sử chưa được hoàn chỉnh.
Sách còn đề cập tới quá nhiều vấn đề nhưng thời gian trong một tiết học 45 phút
không đủ để truyền tải...Và những kiến thức trong sách giáo khoa, sách chuẩn kiến
thức kỹ năng được xem là phần cứng của giáo trình, giáo viên không được tùy tiện
sửa đổi, điều này cũng khiến giáo viên thụ động hoàn toàn khi lên lớp.
Bên cạnh đó, đội ngũ giáo viên đứng lớp ở bậc THCS vẫn còn nhiều hạn chế.
Thực tế hiện nay cho thấy, giáo viên hầu hết đã được đào tạo chuẩn và trên chuẩn,
nhưng tâm huyết với quá trình giảng dạy và sự đầu tư cho bộ môn như thế nào là điều

Việc vận dụng các phương pháp, kỹ năng khai thác kênh hình vào giảng dạy
Lịch sử, theo kinh nghiệm của bản thân tôi cùng nhiều đồng nghiệp khác đã được
tham khảo ý kiến là một việc làm rất có hiệu quả nhằm gây hứng thú cho học sinh,
nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi việc học Lịch sử, tìm hiểu Lịch sử, nhận thức
Lịch sử đang có chiều hướng giảm sút, xuống cấp. Ảnh hưởng của nền kinh tế thị
trường, lối suy nghĩ, cách sống thực dụng đang tác động mạnh mẽ đến từng học sinh
cùng với sự thiếu thốn phương tiện, đồ dùng dạy học cũng như thái độ dạy học đối
phó, qua loa, đại khái của không ít giáo viên đã và đang là những trở ngại không nhỏ
đối với việc giảng dạy nói chung và dạy bộ môn Lịch sử nói riêng.
Các kênh hình về bản đồ lịch sử, về nhân vật lịch sử với ưu thế của nó: rõ ràng,
sinh động, dễ nhớ, dễ ấn tượng, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnh trong việc
hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử thông qua đó góp phần giáo dục
đạo đức, lòng biết ơn đối với truyền thống tổ tiên, với các lãnh tụ, các danh nhân
cũng như những anh hùng liệt sĩ đã hi sinh, đã đóng góp xương máu của mình để làm
rạng rỡ thêm lịch sử nước nhà cũng như lịch sử văn minh nhân loại.
2. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp ( đây là nội dung
chính của đề tài ).
2.1 Kỹ năng khai thác kênh hình:
Để đạt hiệu quả cao khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử
nhằm phục vụ cho việc giảng dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh quan sát và tìm hểu
thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà. Đồng thời phải có kế hoạch
cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình làm việc trên lớp.
Trước hết để khai thác tốt kênh hình trong SGK phục vụ cho việc giảng dạy bộ
môn lịch sử, bằng những kinh nghiệm thực tế, xin trình bày một số kĩ năng cơ bản
sau:
Thứ 1: Nắm được phương pháp cơ bản khai thác các loại kênh hình
Về cơ bản, hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay, gồm có
hai loại chính sau:
Loại 1: Lược đồ, biểu đồ.
Loại 2: Hình ảnh lịch sử.