ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
***************

ĐỖ HỒNG THỊNH

TÁC ĐỘNG CỦA THU HỒI ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ĐẾN
BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở HUYỆN
NAM SÁCH TỈNH HẢI DƯƠNG
( Nghiên cứu trường hợp tại xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
***************

ĐỖ HỒNG THỊNH

TÁC ĐỘNG CỦA THU HỒI ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ĐẾN
BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở HUYỆN
NAM SÁCH TỈNH HẢI DƯƠNG
( Nghiên cứu trường hợp tại xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH XÃ HỘI HỌC
Mã số: 60 31 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Vũ Hào Quang

2.2. Thực trạng mất đất sản xuất nông nghiệp ở xã Ái Quốc và Đồng Lạc
................................................................................................................ .60
2.2.1 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Ái Quốc............................ 60


2.2.2 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Đồng Lạc .......................... 62
Chương 3: BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH .. 65
3.1 Tác động của thu hồi đất nông nghiệp tới sự biến đổi nghề nghiệp, việc
làm của gia đình ....................................................................................... 65
3.1.1. Biến đổi cơ cấu nghề nghiệp ....................................................... 65
3.1.2. Biến đổi vai trò giới trong gia đình ............................................. 71
3.1.3. Biến đổi lao động việc làm ......................................................... 73
3.2. Biến đổi phương thức sản xuất, kinh doanh của hộ gia đình .............. 81
3.2.1. Biến đổi phương thức sản xuất nông nghiệp ............................... 81
3.2.2. Biến đổi phương thức kinh doanh .............................................. 84
3.3. Biến đổi mức sống của hộ gia đình .................................................... 87
3.3.1. Biến đổi mức sống của hộ gia đình ............................................. 87
3.3.2. Biến đổi cơ cấu chi tiêu của hộ gia đình ...................................... 89
3.4. Những tác động tích cực và tiêu cực của thu hồi đất sản xuất nông
nghiệp đến biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình ............................. 93
3.4.1. Những tác động tích cực ............................................................. 93
3.4.2. Những tác động tiêu cực ............................................................. 97
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .................................................................. 102
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.
PHỤ LỤC


DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1. Biến đổi nghề nghiệp theo địa bàn nghiên cứu ............................. 65



PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Hiện nay công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa kéo theo đó là quá
trình đô thị hóa đang diễn ra ở hầu hết các tỉnh, thành phố trên cả nước với tốc
độ ngày càng cao. Theo quy luật chung, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại
hóa và đô thị hóa sẽ dẫn đến việc hình thành nên các khu công nghiệp, khu đô
thị và phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Để có tiền đề về vị trí,
đất đai xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và các công trình công cộng,
Nhà nước đã tiến hành thu hồi nhiều khu đất trong đó phần lớn là đất nông
nghiệp giao cho các chủ đầu tư để thực hiện các dự án sản xuất kinh doanh và
phát triển cơ sở hạ tầng… Điều đó đã gây ảnh hưởng lớn đến việc làm và đời
sống hộ gia đình bị thu hồi đất.
Hải Dương là một tỉnh thuộc khu vực đồng bằng Sông Hồng đang trong
quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa. Thực hiện mục tiêu
phát triển kinh tế đến năm 2020 phấn đấu trở thành tỉnh có tỷ trọng công
nghiệp và dịch vụ là chủ yếu, trong những năm qua Hải Dương đã triển khai
thực hiện nhiều dự án phát triển kinh tế - xã hội như: chỉnh trang đô thi; xây
dựng mới công sở; mở rộng hạ tầng giao thông; xây dựng khu dân cư, khu
công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất… Điều đó đã giúp cho Hải
Dương đạt được những thành công nhất định trong việc thu hút các nguồn đầu
tư trong nước và nước ngoài, góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập,
cải thiện đời sống cho người lao động, phát triển kinh tế - xã hội.
Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, Hải Dương tiến hành thu
hồi đất trong đó phần lớn là đất nông nghiệp để xây dựng các khu công
nghiệp, khu đô thị và hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Việc thu hồi đất
làm cho người nông dân mất toàn bộ hoặc một phần đất sản xuất không có
1


nghiệp, đô thị hóa và xây dựng cơ sở hạ tầng, số hộ nông dân mất đất phải
chuyển đổi việc làm tăng lên nhanh chóng. Ngoài việc đền bù cho nông dân
bằng tiền mặt, những nỗ lực của chính quyền địa phương và các doanh nghiệp
lấy đất nhằm giúp đỡ nông dân tìm kiếm việc làm sau khi thu hồi đất là rất ít.
Chính sách thu hồi đất để phát triển công nghiệp do đó đã để lại những mặt
tích cực và hạn chế trên cả các lĩnh vực kinh tế, xã hội và môi trường.
Quá trình thu hồi đất nông nghiệp có tác động rất lớn đến sự biến đổi các
chức năng cơ bản trong gia đình hiện nay, đặc biệt là chức năng kinh tế của
hộ gia đình. Sự biến đổi chức năng kinh tế tất yếu sẽ ảnh hưởng đến các chức
năng khác của gia đình như ảnh hưởng đến giáo dục gia đình, phân công lao
động theo giới. Mặt khác sự biến đổi chức năng kinh tế gia đình còn thể hiện
ở việc gia đình với tư cách là đơn vị kinh tế tự cung tự cấp, sản xuất khép kín,
thành một đơn vị kinh tế độc lập phụ thuộc chặt chẽ vào thị trường... đồng
thời nó cũng làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp, việc làm, lao động theo trình
độ, độ tuổi và giới tính; các mối quan hệ trong gia đình; văn hóa gia đình, và
đây như là một hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài “Tác
động của thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đến biến đổi chức năng kinh tế của
hộ gia đình ở huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương” (nghiên cứu trường hợp tại
Xã Ái Quốc và Xã Đồng Lạc). Với đề tài trên tác giả mong muốn được góp
phần nào đó nhằm làm rõ hơn chính sách thu hồi đất sản xuất nông nghiệp
của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương đối với vấn đề này, đồng thời
đảm bảo quyền lợi chính đáng cho những hộ gia đình bị thu hồi đất.
2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

3


Trong lịch sử phát triển của gia đình, gia đình vừa là một đơn vị kinh tế, vừa
là cái nôi đầu tiên và suốt đời nuôi dưỡng, giáo dục con người duy trì và phát

dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đồng thời cũng
làm rõ những xu hướng biến đổi mối quan hệ gia đình trong điều kiện kinh tế
xã hội mới, đó là sự biến đổi mối quan hệ của gia đình từ gia đình truyền
thống đến sự phát triển của gia đình hiện đại.
Những nghiên cứu trên đã phản ánh những biến đổi các chức năng, mối
quan hệ gia đình trong điều kiện CNH, HĐH đất nước. Ngoài ra còn có rất
nhiều những nghiên cứu về sự tác động của quá trình đô thị hóa đến sự biến
đổi của gia đình.
Hoàng Bá Thịnh, Công nghiệp hóa nông thôn và những biến đổi trong
gia đình nông thôn hiện nay. (Nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, Nam Sách
- Hải Dương). Nghiên cứu phản ánh những biến đổi trong đời sống kinh tế xã hội của người nông dân khi bị thu hồi đất, ngoài những biến đổi trong đời
sống kinh tế, thu nhập, vấn đề việc làm, nghề nghiệp của hộ gia đình. Mặt
khác đó là những biến đổi về gia đình ở nông thôn hiện nay, đó là sự biến đổi
về quy mô gia đình, nghề nghiệp, vai trò của giới trong gia đình, định hướng
học tập của cha mẹ đối với con, sự biến đổi trong quan hệ gia đình do quá
trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại. Đánh giá những tác động tích cực
và những tác động tiêu cực của quá trình đó đối với gia đình ở nông thôn hiện
nay. [16]
Phan Mai Hương, Vấn đề việc làm trong chiến lược sống của người nông
dân vùng ven đô dưới tác động của đô thị hóa, Tạp chí Xã hội học số 1(101),
2008. Bài viết phản ánh những tác động của đô thị hóa không chỉ làm thay đổi
những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển biến những khuôn mẫu xã hội. Quá
5


trình đó đã tác động mạnh mẽ tới nông thôn và tạo ra nhiều hệ quả xã hội như:
thiếu việc làm, phân hóa giàu nghèo, làm gia tăng các tệ nạn xã hội, biến đổi
lối sống và phong tục tập quán, biến đổi trong quan hệ xã hội, nhận thức và
thái độ đối với các giá trị truyền thống trong gia đình. Từ sự biến đổi đó ảnh
hưởng đến phương thức kiếm sống, và chiến lược sống của gia đình. Mặt

sách của Nhà nước về việc làm cho người lao động [41].
Trong các công tŕnh nghiên cứu, còn có "Gia đình Việt Nam với chức
năng xã hội hóa" của PGS.TS Lê Ngọc Văn, Nhà xuất bản Giáo dục, 1996.
Đặc biệt gần đây, có đề tài cấp Nhà nước KX - 07- 09: "Vai trò gia đình trong
sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam", của Trung tâm
Nghiên cứu về gia đình và phụ nữ, mà Giáo sư Lê Thi làm chủ biên, do Nhà
xuất bản Phụ nữ phát hành năm 1997. Tập thể các tác giả cho rằng, những
thành tựu to lớn của cách mạng khoa học và công nghệ trong những năm cuối
thế kỷ XX đang đưa lại những khả năng sáng tạo, trí thông minh tuyệt vời cho
con người và hứa hẹn đem lại những tiến bộ vượt bậc cho cuộc sống của cá
nhân, gia đình, xã hội cả về vật chất và tinh thần. Bên cạnh những tiến bộ
vượt bậc do con người tạo ra, thì hàng loạt những sai lầm, hành vi lệch chuẩn,
thiếu hụt, những tệ nạn xã hội, nguy hiểm đang tồn tại trên khắp thế giới...
cũng lại do con người gây ra. Hậu quả đó đang làm cho những mối quan hệ
trong gia đình bị dạn nứt, xấu đi. Tác giả khẳng định, bàn về sự phát triển ổn
định của xã hội, không thể tách rời sự phát triển của con người và vai trò của
gia đình trong việc bồi dưỡng, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng nhân cách
con người.
Lê Thái Thị Băng Tâm, Một vài đặc điểm của hộ gia đình sau khi bị thu
hồi quyền sử dụng đất canh tác, Tạp chí Xã hội học số 3 (115), 2001. Nghiên
7


cứu này chỉ ra một số đặc điểm của hộ gia đình nông thôn bị thu hồi quyền sử
dụng đất nông nghiệp cũng như một số thay đổi của những gia đình này từ
trước và sau khi bị thu hồi đất, một số khác biệt giữa các hộ gia đình bị thu
hồi đất và không bị thu hồi đất. Đồng thời phản ánh những tác động của đô thị
hóa đến sự thay đổi chiến lược sinh kế của hộ gia đình, mặt khác cũng phản
ánh sự thiếu bền vững, đe dọa đến sự phát triển kinh tế hộ gia đình trong
những điều kiện cụ thể. [21, tr. 47].

định chính sách của Đảng và nhà nước về gia đình. Đồng thời vận dụng một
số lý thuyết của xã hội học để nghiên cứu làm rõ sự biến đổi chức năng của
gia đình trước tác động của việc thu hồi đất.
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
Trong thời gian qua, việc nghiên cứu những bất cập nảy sinh do việc thu
hồi đất nông nghiệp để xây dựng những KCN, KĐT và hệ thống hạ tầng cơ sở
tại các vùng nông thôn được nhiều tác giả thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau đặc
biệt quan tâm thực hiện. Kết quả của những công trình nghiên cứu này cho
thấy, việc thu hồi đất nông nghiệp đã ảnh hưởng rất lớn đến việc làm, đời
sống kinh tế - xã hội và môi trường sống của người dân bị thu hồi đất.
Tuy nhiên, với đề tài này tác giả muốn đi sâu tìm hiểu, phân tích và
nghiên cứu về khía cạnh tác động của việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp
đến sự biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình bị thu hồi đất và làm sáng
tỏ những tác động việc thu hồi đất đến sự biến đổi chức năng của hộ gia đình
từ đó phát huy những tác động tích cực, khắc phục những tác động tiêu cực…
nâng cao nhận thức của hộ gia đình, tạo môi trường thích ứng cho người dân
khi họ mất đất.

9


Đưa ra những đề xuất kiến nghị và những giải pháp nhằm xây dựng gia
đình ổn định và bền vững trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận văn là nghiên cứu, phân tích, quá trình thu hồi đất sản
xuất nông nghiệp và sự tác động của quá trình đó đến sự biến đổi chức năng
kinh tế của hộ gia đình bị thu hồi đất tại 2 xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc, huyện
Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nhằm ổn
định và nâng cao chất lượng sống cho các hộ gia đình sau việc thu hồi đất.

biến đổi chức năng kinh tế của gia đình, đó là sự biến đổi về mức sống, thu
nhập, tiêu dùng và vấn đề lao động, việc làm của hộ gia đình.
6. Câu hỏi nghiên cứu
Thực trạng thu hồi đất nông nghiệp ở xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc diễn ra
như thế nào?
Việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đã tác động như thế nào đến sự biến
đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình hiện nay?
Làm gì để đảm bảo chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn khi
mất đất sản xuất nông nghiệp?
7. Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết
7.1. Giả thuyết nghiên cứu
Việc thu hồi đất nông nghiệp ở xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc đã diễn ra theo
đúng quy định của luật đất đai và được người dân chấp nhận. Chức năng kinh
tế đã thay đổi theo hướng tích cực hơn. Đã có sự thay đổi rất lớn trong đời
sống kinh tế, chính trị và văn hóa của hộ gia đình.
11


Việc thu hồi đất nông nghiệp đã làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp, việc làm,
thu nhập, đầu tư cho sản xuất, kinh doanh, nhu cầu tiêu dùng, nội dung và
định hướng nghề nghiệp tương lai cho con cái trong gia đình.
Những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự biến đổi chức năng kinh tế là do
thiếu đất sản xuất, công cụ sản xuất thô sơ, cách thức tổ chức sản xuất, và
quan hệ sản xuất sau đền bù đất đai chưa phù hợp.

7.2. Khung lý thuyết
Điều kiện kinh tế - xã hội

Quá trình thu hồi đất sản
xuất nông nghiệp


phóng mặt bằng

gia đình

- Sự chuyển dịch cơ cấu,

- Thay đổi chiến lược sống

qua đào tạo nghề


Giải pháp cho sự biến đổi chức năng
kinh tế của gia đình

8. Phương pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp luận
Lý luận và phương pháp luận được sử dụng trong quá trình nghiên cứu
của luận văn để nhận thức các sự kiện, các hiện tượng là chủ nghĩa duy vật
biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các hiện tượng, vấn đề và sự kiện
khi xem xét hoàn toàn không theo ý chủ quan hay áp đặt của con người mà
được đặt trong những quy luật vận động và phát triển của thực tiễn. Điều này
có nghĩa là tất cả các vấn đề các hiện tượng đều phải xem xét trong mối liên
hệ biện chứng, phụ thuộc, tác động qua lại với nhau, chi phối ảnh hưởng lẫn
nhau. Đồng thời phải đứng trên quan điểm toàn diện. Nghĩa là vấn đề này
được đặt trong bối cảnh của sự phát triển, những biến đổi kinh tế - xã hội
trong những điều kiện lịch sử cụ thể. Mà ở đây là quá trình đô thị hóa đã tác
động và dẫn đến những biến đổi nhanh chóng trong đời sống kinh tế - xã hội.

13


300:150=2. Như vậy trung bình cứ 2 hộ gia đình bị thu hồi đất nông nghiệp ta
chọn 1 hộ gia đình để khảo sát và thu thập thông tin.
8.3. Các phương pháp thu thập thông tin
8.3.1. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Bảng hỏi được sử dụng trong quá trình thu thập thông tin gồm 27 câu hỏi
dành cho đối tượng là đại diện chủ hộ. Nội dung bảng hỏi hướng đến những
thông tin về nghề nghiệp, việc làm, đầu tư cho sản xuất, kinh doanh, mức
sống, thu nhập, chiến lược sống của hộ gia đình. Đánh giá của người dân về
sự biến đổi chức năng kinh tế trước và sau quá trình thu hồi đất nông nghiệp,
việc định hướng nghề nghiệp của cha mẹ đối với con.
8.3.2. Phương pháp phỏng vấn sâu
Đề tài tiến hành phỏng vấn sâu 20 đối tượng tại 2 xã, mỗi xã phỏng vấn
10 đối tượng. Trong đó tiến hành phỏng vấn 3 người là lãnh đạo của của thôn
và xã, phỏng vấn 7 người là chủ hộ gia đình để tìm hiểu thực trạng về sự biến
đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình trước và sau quá trình thu hồi đất sản
xuất nông nghiệp. Mặt khác xem xét những đánh giá của họ về những nguyên
nhân và những yếu tố tác động đến sự biến đổi các chức năng trong gia đình,
trong đó nhấn mạnh đến chức năng kinh tế của hộ gia đình.
8.3.3. Phương pháp quan sát
Đây là phương pháp được tiến hành trong quá trình phỏng vấn bằng bảng
hỏi và phỏng vấn sâu, thông qua quan sát để xác định hành vi và thực tế cuộc
sống gia đình có đúng với câu trả lời của họ hay không. Quan sát về những
thay đổi trong cơ cấu nghề nghiệp, chuyển đổi việc làm, thu nhập, mức sống,
hoạt động sản xuất kinh doanh, đời sống sinh hoạt của hộ gia đình. Những
thông tin thu được từ quan sát sẽ bổ sung làm tăng thêm độ chính xác của
thông tin trong quá trình nghiên cứu.
15



xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống nảy
sinh từ quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống (cha, mẹ, con cái, ông bà, họ
hàng, nội ngoại). Đồng thời, trong gia đình cũng có thể bao gồm một số người
được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống. Các thành viên
gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hóa, tình
cảm), giữa họ có những điều ràng buộc có tính pháp lý, được nhà nước thừa
nhận và bảo vệ (được ghi rõ trong Luật hôn nhân và gia đình của nước ta).
Đồng thời, gia đình cũng có những quyết định rõ ràng về quyền được phép và
những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên [60, tr. 20-21].
Có thể còn nhiều vấn đề cần phải tìm hiểu và nghiên cứu thêm, nhưng căn
cứ vào tình hình chung của hôn nhân và gia đình ở nước ta, kế thừa những
cách tiếp cận hợp lý khác nhau như trên, theo chúng tôi, có thể đưa ra một
khái niệm về gia đình như sau: Gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một tập
hợp người, hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết
thống, quan hệ nuôi dưỡng... Các thành viên gia đình gắn bó với nhau bởi
trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi về kinh tế, văn hóa, tình cảm và theo những
chuẩn giá trị nhất định, được dư luận xã hội ủng hộ, được nhà nước thừa
17


nhận và bảo vệ.
Rostow chia quá trình phát triển kinh tế thành năm giai đoạn, trong đó giai
đoạn đầu gọi là giai đoạn của xã hội truyền thống. Giai đoạn 2 là tiền điều
kiện để tạo bước nhảy trong kinh tế; giai đoạn 3 là thực hiện bước nhảy; giai
đoạn 4 là trưởng thành; giai đoạn 5 là giai đoạn tiêu dùng đại chúng với chất
lượng cao.
1.1.1.2 Khái niệm hộ gia đình
Hộ gia đình là tất cả những người sống chung dưới một mái nhà, trong một
sổ đăng ký hộ khẩu. Họ có thể là một người sống một mình hoặc một số
người sống cùng nhau, có thể cùng hoặc không cùng dòng máu hay họ hàng

Chức năng giáo dục, hình thành nhân cách con người.
Chức năng kinh tế và tổ chức đời sống gia đình.
Chức năng thỏa mãn những nhu cầu tâm - sinh lý, tình cảm.
1.1.1.5. Khái niệm chức năng kinh tế của gia đình
Theo quan điểm duy vật lịch sử, xã hội loài người tồn tại và phát triển là
do hai loại sản xuất quyết định: sản xuất ra con người và sản xuất ra của cải
vật chất. Bởi vậy, hoạt động kinh tế là chức năng tự nhiên của mọi gia đình,
trong mọi thời đại; tất nhiên với mức độ không giống nhau.
Việc thực hiện chức năng kinh tế của gia đình nhằm tạo điều kiện vật chất,
đảm bảo sự tồn tại và nâng cao chất lượng sống cho các thành viên trong gia
đình, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Về vấn đề này, C.Mác viết:
“Tiền đề đầu tiên của mọi sự tồn tại của con người, và do đó là tiền đề của
mọi lịch sử, đó là: Người ta phải có khả năng sống đã rồi mới có thể “làm ra
lịch sử”. Nhưng muốn sống được thì trước hết cần phải có thức ăn, thức uống,
nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa” [42, tr. 39-40].
19