SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
“PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH
SỬ Ở TRƯỜNG THPT”

1


A - ĐẶT VẤN ĐỀ
Công tác giáo dục nói chung, phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng là một
trong những nhiệm vụ trọng tâm của các trường THPT trong cả nước. Việc bồi dưỡng
học sinh giỏi có tác động tích cực đến quá trình dạy và học, tạo động lực, làm nòng cốt
trong phong trào thi đua dạy tốt - học tốt. Kích thích ý chí vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao
tri thức và góp phần giáo dục nhân cách toàn diện cho học sinh, hướng tới thực hiện mục
tiêu giáo dục nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.
Bộ môn Lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cung cấp những kiến thức về
Lịch sử dân tộc và thế giới, góp phần tích cực vào việc “phát triển toàn diện cho học sinh
về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân,
tính năng động và óc sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ
nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân”.
Để đạt được mục tiêu đề ra, đòi hỏi giáo viên và học sinh phải tìm được những
phương pháp dạy - học phù hợp. Trong luật giáo dục (2005) đã nhấn mạnh yêu cầu đối
với phương pháp giáo dục nói chung và phương pháp dạy học nói riêng là “phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng
lớp, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực
tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Yêu cầu này phù hợp với mục tiêu, nhiệm vụ dạy học ở trường THPT. Bởi vì
phương pháp dạy - học ở trường THPT phải tiên tiến nhất, phù hợp với đối tượng là học
sinh mà đặc biệt là học sinh giỏi. Đó là các phương pháp dựa trên hoạt động tích cực, chủ
động, sáng tạo của học sinh như: Trao đổi, đàm thoại; dạy học nêu vấn đề; phương pháp

giỏi môn Lịch sử và đã đạt được kết quả trong quá trình giảng dạy. Là một giáo viên với
tuổi đời và tuổi nghề còn ít, tôi xin phép chỉ đưa ra một số quan điểm trong việc phát hiện
học sinh giỏi và khái quát phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Lịch sử trong
giai đoạn lịch sử 1930 -1945.Tôi mong muốn nhận được sự góp ý của đồng nghiệp để
cùng tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Lịch sử nói chung và
nhất là việc bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Lịch sử nói riêng.
B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. Cơ sở lý luận
Việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi môn là một trong những hoạt động khó
khăn, vất vả và đầy thử thách đối với giáo viên trong sự nghiệp trồng người.
Bồi dưỡng học sinh
giỏi cũng là một công tác rất quan trọng giúp cho ngành giáo dục phát hiện được nhân
tài, lựa chọn những mầm mống tương lai cho đất nước. Đồng thời, giúp cho học sinh thực
hiện được ước mơ là con ngoan - trò giỏi và có định hướng đúng về nghề nghiệp của
mình trong tương lai.
Thực tế trong những năm qua, công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi luôn
được Sở giáo dục đào tạo và các trường THPT trong tỉnh nhà quan tâm và tạo điều kiện
phát triển. Bên cạnh những thành tích đã đạt được, công tác phát hiện và bồi dưỡng học
sinh giỏi cũng còn một số những hạn chế nhất định như: chất lượng đạt hiệu quả chưa

3


cao, khi tăng khi giảm, thiếu tính bền vững mà đặc biệt là các bộ môn khoa học xã hội
trong đó có bộ môn Lịch sử.
II. Thực trạng
1. Thực trạng chung
Môn Lịch sử có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ. Bước
sang thế kỷ XXI, xu thế khu vực hoá, toàn cầu hoá đã và đang diễn ra mạnh mẽ. Càng
giao lưu, hội nhập quốc tế, càng cần thiết phải giữ vững bản sắc dân tộc, giáo dục tình

nhận thấy đa số các em tham gia một phần vì yêu thích bộ môn, một phần vì nể thầy cô
giáo.
* Đối với giáo viên
Muốn đạt được kết quả tốt trong công tác dạy - học, vai trò của thầy cô giáo là rất
lớn, phải yêu cầu, hướng dẫn và tổ chức điều kiển học sinh phát triển tư duy lịch sử nhất
là tư duy độc lập, sáng tạo; biết tự tiếp thu tri thức từ nhiều nguồn trong đó phải kể đến
việc giải các dạng bài tập lịch sử trong quá trình học bằng cách tự mình suy nghĩ, đặt vấn
đề và giải quyết các vấn đề được đặt ra; kết hợp với trao đổi cá nhân , thảo luận nhóm,
làm phong phú thêm kiến thức. Sau đó, người học tự kiểm tra đánh giá sản phẩm ban đầu
sau khi đã trao đổi với bạn bè và dựa vào kết luận của thầy cô, tự sửa chữa, tự điều chỉnh,
tự hoàn thiện, đồng thời tự rút ra kinh nghiệm về cách học, cách xử lí tình huống, cách
giải quyết vấn đề của mình…. Con người chỉ thực sự nắm vững cái mà mình đã giành
được bằng hoạt động của bản thân. Học sinh sẽ chỉ ghi nhớ, nắm vững được những gì đã
trải qua trong hoạt động nhận thức tích cực của mình, trong đó các em đã phải có những
cố gắng trí tuệ và khát vọng học tập.
Nhiệm vụ tư duy đặt ra cho giáo viên khi bồi dưỡng cho học sinh giỏi phần lớn là
việc lựa chọn vấn đề lịch sử tổng hợp, sâu rộng (chủ yếu là một sự kiện, nhân vật, một
vấn đề chuyên sâu….). Các vấn đề được lựa chọn theo chương trình chuyên sâu của
THPT phải có mục đích gợi lại những kiến thức cơ bản của chương trình sách giáo khoa
đã được thông hiểu và nắm vững để tổng hợp, hệ thống hoá, củng cố, thực hành, rèn
luyện kĩ năng đã học, rút ra kết luận, đánh giá quy luật, bài học lịch sử…
Vấn đề chuyên sâu không chỉ nhằm mục đích ôn tập, củng cố kiến thức đã học, mà
tạo ra sự ham muốn hiểu biết, ham muốn học hỏi, tự tìm tòi và phải biết suy nghĩ, biết
vận dụng kiến thức đã học để hiểu biết kiến thức mới thì học sinh không thể nào giải
quyết được các vấn đề đặt ra như các bài tập lịch sử. Sự nỗ lực trên của các em bao gồm
cả tư duy trí tuệ, động cơ tâm lý, ý thức, thái độ tình cảm. Nhưng khi đã giải quyết được
vấn đề đặt ra, học sinh sẽ cảm thấy phấn khởi, hứng thú, say mê hơn với bộ môn; đồng
thời có niềm tin vào bản thân và có ý chí vươn lên trong cuộc sống.
Hiện nay, ngành giáo dục đang thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.
Tính đa dạng, phức tạp của hoạt động giảng dạy - giáo dục đòi hỏi người giáo viên phải

những học sinh có trí nhớ bền vững, có khả năng phát triển vấn đề và có khả năng sáng
tạo. Ngoài ra, giáo viên còn có thể dựa vào một số tiêu chí sau để có thể phát hiện học
sinh giỏi:
- Thông qua tổng hợp kết quả học tập của học sinh cấp dưới.
- Qua sự thăm dò ý kiến của giáo viên bộ môn.
- Qua các giờ học trên lớp, học sinh phải thể hiện mình yêu thích môn lịch sử, có năng
khiếu môn Lịch sử.
Cụ thể:
+ Trong quá trình nghe giảng học sinh biết điều chỉnh, chọn lọc kiến thức cần ghi chép,
những phần nào giáo viên mở rộng kiến thức mà không có trong SGK, học sinh ghi ngay
vào quyển sổ tay để nhớ.

6


+ Lựa chọn những học sinh nắm vững kiến thức cơ bản trong chương trình phổ thông và
kiến thức mở rộng.
+ Đặt các tình huống có vấn đề từ dễ đến khó để phát hiện học sinh có năng khiếu.
+ Trong quá trình học và làm bài kiểm tra, phát hiện những em có khả năng viết (lời lẽ
hay, cách lập luận chặt chẽ lô gíc) phân tích tổng hợp những kiên thức đã học, trình bày
rõ ràng mạch lạc, đúng trọng tâm vấn đề được đặt ra.
+ Trong chương trình làm đề, giáo viên nên đổi mới cách ra đề giành cho mỗi đối tượng
học sinh. Đặc biệt đối với học sinh khá, giỏi nên có những câu hỏi đòi hỏi trình độ tư duy
khái quát, phân tích, tổng hợp… để từ đó phân loại học sinh và có kế hoạch bồi dưỡng.
2. Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử.
a. Phải xác định động cơ, hứng thú học tập lịch sử cho học sinh.
Xác định mục tiêu học tập là hình thành ở học sinh động cơ đúng đắn trong học tập
lịch sử. Động cơ là động lực bên trong thúc đẩy trực tiếp học sinh hoạt động. Như vậy,
bước thứ nhất của công việc dạy học lịch sử là làm thế nào khơi gợi được hứng thú đối
với việc học tập, làm rõ mục đích học tập của học sinh. Công việc này tập trung tiến hành

tập môn Lịch sử. Với đối tượng là học sinh giỏi, giáo viên cần xác định rõ ngoài kiến
thức cơ bản trong sách giáo khoa, học sinh cần phải biết các sự kiện lịch sử một cách rõ
ràng, sâu sắc hơn và trên cơ sở các sự kiện đó các em phải biết vận dụng vào làm các
dạng bài thi với yêu cầu tổng hợp, phân tích đánh giá các sự kiện lịch sử. Muốn làm được
điều này, giáo viên cần nắm được nguyên tắc "biết - hiểu - vận dụng". Để học sinh "biết"
giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy, thay vì việc truyền thụ kiến thức cho học sinh,
giáo viên cần tạo ra những tình huống để học sinh tự tìm hiểu các sự kiện lịch sử. Sau đó
giáo viên chỉ là người đánh giá, nhận xét và bổ sung kiến thức cho học sinh.
Cụ thể : Giai đoạn lịch sử từ năm 1930 đến năm 1945 trong chương trình Lịch sử lớp
12 là phần nội dung tương đối khó so với các giai đoạn khác, nó gồm nhiều sự kiện lịch
sử diễn ra trong vòng 15 năm dưới sự lãnh đạo của Đảng. Giai đoạn lịch sử này gần
giống với lịch sử Đảng , nặng về các vấn đề có tính chất lý luận. Đối với học sinh giỏi
cần cung cấp nội dung gì và phương pháp dạy như thế nào để các em nắm được kiến thức
có tính chất nâng cao một cách dễ dàng.
Giáo viên có thể đặt câu hỏi: Trong giai đoạn lịch sử từ 1930 -1945, theo em có mấy
vấn đề cần làm rõ? Em hãy lấy các sự kiện lịch sử để làm rõ một vấn đề mà em yêu
thích? Có thể học sinh chưa đưa ra được những vấn đề theo đúng yêu cầu của giáo viên,
nhưng các em sẽ phải tự đọc tài liệu để nhận biết vấn đề ở mức độ đơn giản. Con đường
đi đến sự nhận biết lịch sử từ sự chủ động của học sinh sẽ đem lại kết quả cao hơn việc
các em thụ động tiếp nhận thông tin từ giáo viên.
Về phương pháp theo tôi nên chia nội dung giai đoạn lịch sử 1930 -1945 thành các
vấn đề chính sau để dạy:
- Trình bày Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 thành công là thành quả nối tiếp
15 năm đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của của Đảng.
- Vai trò của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam
từ 1941 -1945.

8



lẫn đáng tiếc trong bài thi của mình.
Bước tiếp theo là sau khi học sinh đã nắm được các vấn đề thì giáo viên phải hướng
dẫn các em giải quyết vấn đề đó như thế nào? Một thực tế kiến thức trong sách giáo khoa

9


đối với học sinh giỏi là chưa đầy đủ hơn nữa để giải quyết một vấn đề đặt ra học sinh cần
phải biết lựa chọn kiến thức, phân tích, tổng hợp, chứng minh,...tùy vào nội dung mà vấn
đề nêu ra. Để giải quyết được vấn đề này giáo viên cần cung cấp các đầu sách tham
khảo. Ví dụ với nội dung giai đoạn lịch sử 1930 -1945, các em có thể tham khảo các
cuốn sách:
- Đại cương lịch sử Việt Nam, (cb Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu
Hãn), Nxb Giáo dục, 2000.
- Việt Nam những sự kiện lịch sử 1919 -1945,(cb Dương Trung Quốc), Nxb GD.
- Biên niên sự kiện lịch sử Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam, tập 1 (1930
-1945), Nxb Chính trị Quốc gia, 2004.
- Một số chuyên đề lịch sử Việt Nam, (cb Trần Bá Đệ), Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, 2002.
- Từ điển Thuật ngữ lịch sử phổ thông, (cb Phan Ngọc Liên), Nxb Đại học Quốc
gia Hà Nội, 2000.
- Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn lịch sử, (cb Nguyễn Thị Côi, Trần Bá Đệ,
Nguyễn Tiến Hỷ, Đặng Thanh Toán, Trịnh Tùng), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002.
- Những bài đạt giải trong kỳ thi học sinh giỏi Quốc gia môn Lịch sử, (cb Hội giáo
dục Lịch sử), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2003.
Có rất nhiều loại sách tham khảo khác nhau, trên đây chỉ là một số gợi ý của giáo
viên để các em học sinh giỏi có thể tìm hiểu thêm. Vấn đề quan trọng là kĩ năng đọc tài
liệu tham khảo, cần rèn cho học sinh biết lựa chọn và nạp thông tin khi đọc sách tham
khảo. Tài liệu tham khảo chỉ thật sự cung cấp kiến thức cho học sinh khi các em đã nắm
được các sự kiện cơ bản trong sách giáo khoa.

mạng), hơn nữa một thông tin để học sinh xác định được mốc thời gian là tên của Bác "Hồ Chí Minh" xuất hiện từ năm 1942,...cùng với cum từ khóa "trực tiếp", học sinh sẽ
xác định được đúng mốc thời gian và đưa vào bài thi các sự kiện lịch sử phù hợp.
Trên đây chỉ là hai ví dụ đưa, ngoài ra còn nhiều vấn đề khác, giáo viên có thể cho
học sinh tập dượt làm quen để các em chủ động với kiến thức và phương pháp khi làm
một bài thi trong kỳ thi học sinh giỏi cũng như các kỳ thi quan trọng khác.
Thứ tư là hướng dân học sinh có kỹ năng làm bài thi môn Lịch sử: Một học sinh
có kiến thức lịch sử phong phú là hết sức cần thiết nhưng chưa đủ, cần có kỹ năng làm
bài tốt để biến những kiến thức đó thành một bài sử có sức thuyết phục. Cũng giống như
các nội dung lịch sử khác, khi đề bài có nội dung lịch sử liên quan đến giai đoạn lịch sử
Việt Nam 1930 -1945, học sinh cần đọc kĩ đề bài, gạch chân những cụm từ "khóa", xác
định thời gian, vấn đề mà đề bài hỏi,...sau đó lập dàn ý. Cần nhớ nguyên tắc của việc giải
quyết một vấn đề lịch sử là phải trả lời ba câu hỏi: Vì sao sự kiện đó diễn ra? Sự kiện đó
diễn ra như thế nào? Kết quả, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm? Việc trả lời tốt ba câu hỏi
trên sẽ tạo ra sự chặt chẽ, logic của một bài thi Lịch sử.
Thi học sinh giỏi hiện nay theo hình thức thi tự luận. Xu hướng đề thi học sinh giỏi
là có nhiều câu (khoảng 5 -> 7 câu). Trong thời gian có hạn (180 phút) đòi hỏi học sinh
phải có những kĩ năng cơ bản trong việc nhận thức đề, phân phối thời gian, giải quyết đề
và trình bày bài. Học sinh phải chú ý đến cách hành văn, lập luận, bởi vì giá trị của một

11


bài thi tốt không chỉ được xem xét, đánh giá ở nội dung mà còn ở phương pháp trình bày
bài làm khoa học, chữ viết đẹp, không vấy bẩn hay tẩy xoá... Những kĩ năng đó không
phải ngày một ngày hai có được mà phải là một quá trình, nó phải được từng bước hình
thành ngay từ khi các em học lớp 10 trường THPT. Để hình thành những kĩ năng học lịch
sử nói trên, trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi, giáo viên nên tập trung cho các em
làm bài tập lịch sử dưới nhiều dạng khác nhau, kể cả kĩ năng trắc nghiệm, tự luận và thực
hành...Trong quá trình cho học sinh luyện tập làm đề, giáo viên cũng hướng dẫn học sinh
phân bố thời gian hợp lý cho từng câu hỏi, tránh hiện tượng câu thì viết quá dài ảnh


quá trình học tập và rèn luyện của học sinh. Một trong những yếu tố cần và đủ để tạo nên
sự thành công trong đào tạo học sinh giỏi chính là “Thầy giỏi”. Dixecvec đã từng nói
“Người thầy bình thường mang chân lí đến cho trò còn người thầy giỏi dạy cho trò cách
đi tìm chân lí”.
* Ý kiến đề xuất:
- Hàng năm có chương trình đào tạo cho giáo viên dạy môn chuyên.
- Tổ chuyên môn xây dựng ngân hàng đề thi HSG cấp tỉnh, cấp quốc gia để mọi thành
viên có thể học tập lẫn nhau và cập nhật thông tin.
- Phổ biến các sáng kiến kinh nghiệm cho giáo viên làm công tác bồi dưỡng học sinh
giỏi.
Như vậy, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử là một quá trình lâu
dài, đòi hỏi phải có sự cố gắng nỗ lực của cả giáo viên và học sinh.Trên đây chỉ là một số
kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn giảng dạy, chắc rằng vẫn còn nhiều thiếu sót đòi hỏi tôi
phải cố gắng nỗ lực phấn đấu, học tập nhiều hơn nữa ở các đồng nghiệp trong trường
cũng như trong ngành giáo dục của nước nhà ./.

13


D. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lịch sử lớp 12 - Nâng cao - Nxb Giáo dục, 2008.
2.Tài liệu tập huấn phát triển chuyên môn - Môn Lịch sử, 2012.
3. Hướng dẫn ôn tập và làm bài thi môn Lịch sử - Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, (cb
Nguyễn Thị Côi, Trần Bá Đệ), 2000.
4. Đại cương lịch sử Việt Nam, (cb Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn),
Nxb Giáo dục, 2000.
5. Việt Nam những sự kiện lịch sử 1919 -1945,(cb Dương Trung Quốc), Nxb GD.
6. Biên niên sự kiện lịch sử Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam, tập 1 (1930 -1945),
Nxb Chính trị Quốc gia, 2004.

3

C

KẾT LUẬN

15

D

TÀI LIỆU THAM KHẢO

17

E

MỤC LỤC

18

15