SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI :
"MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỒI
DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ THPT"
A - ĐẶT VẤN ĐỀ
Công tác giáo dục nói chung, phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng là một
trong những nhiệm vụ trọng tâm của các trường THPT trong cả nước. Việc bồi dưỡng
học sinh giỏi có tác động tích cực đến quá trình dạy và học, tạo động lực, làm nòng cốt
trong phong trào thi đua dạy tốt - học tốt. Kích thích ý chí vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao
tri thức và góp phần giáo dục nhân cách toàn diện cho học sinh, hướng tới thực hiện mục
tiêu giáo dục nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.
Bộ môn Lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cung cấp những kiến thức về
Lịch sử dân tộc và thế giới, góp phần tích cực vào việc “phát triển toàn diện cho học sinh
về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân,
tính năng động và óc sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ
nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân”.
Để đạt được mục tiêu đề ra, đòi hỏi giáo viên và học sinh phải tìm được những
phương pháp dạy - học phù hợp. Trong luật giáo dục (2005) đã nhấn mạnh yêu cầu đối
với phương pháp giáo dục nói chung và phương pháp dạy học nói riêng là “phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng
lớp, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực
tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Yêu cầu này phù hợp với mục tiêu, nhiệm vụ dạy học ở trường THPT. Bởi vì
phương pháp dạy - học ở trường THPT phải tiên tiến nhất, phù hợp với đối tượng là học
sinh mà đặc biệt là học sinh giỏi. Đó là các phương pháp dựa trên hoạt động tích cực, chủ
động, sáng tạo của học sinh như: Trao đổi, đàm thoại; dạy học nêu vấn đề; phương pháp
nghiên cứu học tập; dạy học liên môn….nhằm tạo ra khả năng tự giáo dục, tự học, tự
nghiên cứu để khích thích và phát triển các phẩm chất thông minh và sáng tạo của người
học. Học sinh không chỉ được học tốt về tri thức khoa học bộ môn mà còn học tri thức về
phương pháp, được học cách tự học tốt nhất, được rèn luyện nhiều về mặt tư duy, nhất là
tư duy lôgíc, tư duy biện chứng.

khăn, vất vả và đầy thử thách đối với giáo viên trong sự nghiệp trồng người.
Bồi dưỡng học sinh
giỏi cũng là một công tác rất quan trọng giúp cho ngành giáo dục phát hiện được nhân
tài, lựa chọn những mầm mống tương lai cho đất nước. Đồng thời, giúp cho học sinh thực
hiện được ước mơ là con ngoan - trò giỏi và có định hướng đúng về nghề nghiệp của
mình trong tương lai.
Thực tế trong những năm qua, công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi luôn
được Sở giáo dục đào tạo và các trường THPT trong tỉnh nhà quan tâm và tạo điều kiện
phát triển. Bên cạnh những thành tích đã đạt được, công tác phát hiện và bồi dưỡng học
sinh giỏi cũng còn một số những hạn chế nhất định như: chất lượng đạt hiệu quả chưa
cao, khi tăng khi giảm, thiếu tính bền vững mà đặc biệt là các bộ môn khoa học xã hội
trong đó có bộ môn Lịch sử.
II. Thực trạng
1. Thực trạng chung
Môn Lịch sử có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ. Bước
sang thế kỷ XXI, xu thế khu vực hoá, toàn cầu hoá đã và đang diễn ra mạnh mẽ. Càng
giao lưu, hội nhập quốc tế, càng cần thiết phải giữ vững bản sắc dân tộc, giáo dục tình
yêu quê hương, đất nước và ý thức trách nhiệm công dân. Trên cơ sở tri thức lịch sử dân
tộc và hiểu biết quốc tế, bộ môn Lịch sử có ưu thế đặc biệt trong các hoạt động giáo dục
ấy.
Thực tế hiện nay, ở các trường THPT trên cả nước do điều kiện khách quan và chủ
quan chi phối nên phần lớn học sinh nghiêng về các khối A - B - D. Hiện trạng học sinh
quan niệm môn Lịch sử là "môn phụ" diễn ra khá phổ biến nên ít có sự đầu tư học tập
theo đúng yêu cầu bộ môn. Ngay ở trường THPT chuyên thì chuyên Sử cũng gặp rất
nhiều khó khăn trong việc tuyển sinh, đầu vào của học sinh chuyên Sử thường thấp hơn
các chuyên khác. Chính vì thế việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử gặp
rất nhiều khó khăn, trong đó chuyên Sử của trường THPT chuyên Lam Sơn cũng không
phải ngoại lệ.
2. Thực trạng đối với giáo viên và học sinh
* Đối với học sinh

vấn đề chuyên sâu….). Các vấn đề được lựa chọn theo chương trình chuyên sâu của
THPT phải có mục đích gợi lại những kiến thức cơ bản của chương trình sách giáo khoa
đã được thông hiểu và nắm vững để tổng hợp, hệ thống hoá, củng cố, thực hành, rèn
luyện kĩ năng đã học, rút ra kết luận, đánh giá quy luật, bài học lịch sử…
Vấn đề chuyên sâu không chỉ nhằm mục đích ôn tập, củng cố kiến thức đã học, mà
tạo ra sự ham muốn hiểu biết, ham muốn học hỏi, tự tìm tòi và phải biết suy nghĩ, biết
vận dụng kiến thức đã học để hiểu biết kiến thức mới thì học sinh không thể nào giải
quyết được các vấn đề đặt ra như các bài tập lịch sử. Sự nỗ lực trên của các em bao gồm
cả tư duy trí tuệ, động cơ tâm lý, ý thức, thái độ tình cảm. Nhưng khi đã giải quyết được
vấn đề đặt ra, học sinh sẽ cảm thấy phấn khởi, hứng thú, say mê hơn với bộ môn; đồng
thời có niềm tin vào bản thân và có ý chí vươn lên trong cuộc sống.
Hiện nay, ngành giáo dục đang thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.
Tính đa dạng, phức tạp của hoạt động giảng dạy - giáo dục đòi hỏi người giáo viên phải
thường xuyên chú ý đến việc bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận và nghiệp vụ của mình.
Bởi lẽ lao động sư phạm là lao động sáng tạo, đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức
sâu và toàn diện, luôn bổ sung cái mới nhằm hoàn thiện nghệ thuật sư phạm. Điều này
giúp cho giáo viên có đủ năng lực thực hiện đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông,
nâng cao trình độ, giúp giáo viên theo kịp và đáp ứng được yêu cầu bộ môn.
Trước sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, trước sự đòi hỏi ngày càng
cao của chương trình đổi mới giáo dục phổ thông, của xã hội, giáo viên gặp rất nhiều khó
khăn trước nhiệm vụ được giao. Để phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi là không hề
đơn giản mà phải được đầu tư thích đáng và tiến hành bài bản. Học sinh "năng khiếu"
được phát hiện và bồi dưỡng sớm bao nhiêu thì sẽ thu được kết quả tốt bấy nhiêu. Nhưng
phát hiện và bồi dưỡng học sinh như thế nào để có kết quả tốt là một vấn đề hết sức khó
khăn đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kỹ lưỡng
III. Phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử.
1 . Phát hiện học sinh giỏi môn Lịch sử .
Mục tiêu đào tạo của trường THPT là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức,
trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người
Việt Nam XHCN…xây dựng nhân cách và trách nhiệm công dân…” và có thêm yêu cầu

của các em (được khen thưởng, cộng điểm…) hoặc bằng sức mạnh của nội dung bài học.
Không có động cơ học tập, học sinh sẽ không có nhu cầu tham gia tích cực vào bài học.
Vì vậy, chỉ có thể nâng cao được chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung,
bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử nói riêng khi hình thành được ở học sinh động cơ,
thái độ học tập đúng đắn.
b. Phải sớm hình thành ở học sinh những năng lực học và làm bài thi môn Lịch sử.
Năng lực học là khả năng tự mình chiếm lĩnh kiến thức lịch sử một cách có hiệu quả
dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên. Muốn vậy, học sinh phải được trang bị
những cơ sở mang tính phương pháp luận nhận thức lịch sử. Kiến thức lịch sử mà học
sinh lĩnh hội là những kiến thức đã được khoa học xác nhận và được ghi chép trong sách
giáo khoa bộ môn. Xuất phát từ đặc trưng của kiến thức lịch sử, chúng ta cần hình thành
ở học sinh những kỹ năng cơ bản sau:
Thứ nhất là cần tạo cho học sinh kĩ năng học, ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch
sử một cách hệ thống:
Các sự kiện, hiện tượng lịch sử luôn luôn gắn liền với một không gian, thời gian,
nhân vật nhất định, nếu tách các yếu tố đó ra khỏi sự kiện thì chúng ta không thể hiểu
được lịch sử nữa. Vì vậy, một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình bồi dưỡng
học sinh là giáo viên phải yêu cầu học sinh ghi nhớ được các sự kiện lịch sử cơ bản.
Thứ hai là rèn luyện cho học sinh kĩ năng phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề:
Học sinh giỏi môn lịch sử là những học sinh ham thích, say mê nghiên cứu và học
tập môn Lịch sử. Với đối tượng là học sinh giỏi, giáo viên cần xác định rõ ngoài kiến
thức cơ bản trong sách giáo khoa, học sinh cần phải biết các sự kiện lịch sử một cách rõ
ràng, sâu sắc hơn và trên cơ sở các sự kiện đó các em phải biết vận dụng vào làm các
dạng bài thi với yêu cầu tổng hợp, phân tích đánh giá các sự kiện lịch sử. Muốn làm được
điều này, giáo viên cần nắm được nguyên tắc "biết - hiểu - vận dụng". Để học sinh "biết"
giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy, thay vì việc truyền thụ kiến thức cho học sinh,
giáo viên cần tạo ra những tình huống để học sinh tự tìm hiểu các sự kiện lịch sử. Sau đó
giáo viên chỉ là người đánh giá, nhận xét và bổ sung kiến thức cho học sinh.
Cụ thể : Giai đoạn lịch sử từ năm 1930 đến năm 1945 trong chương trình Lịch sử lớp
12 là phần nội dung tương đối khó so với các giai đoạn khác, nó gồm nhiều sự kiện lịch

- Tại sao trong ba năm liên tiếp 1939, 1940 và 1941, Đảng đã tiến hành họp ba
hội nghị quan trọng (Hội nghị tháng 11-1939, Hội nghị TW lần thứ 7, tháng 11-1940 và
Hội nghị TW lần thứ 8, tháng 5-1941). Nội dung cơ bản của các hội nghị này là gì?
- Các hình thức mặt trận do Đảng tiến hành từ năm 1930 đến năm 1945? Vai trò
của mặt trận Việt Minh đối với Cách mạng tháng Tám?
- Đảng đã lãnh đạo nhân dân ta đi từ khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi
nghĩa như thế nào?
- Sự sáng tạo của Đảng trong việc xác định và chớp thời cơ giành chính quyền
trong Cách mạng tháng Tám?
Ngoài ra giáo viên có thể đưa ra những câu hỏi nhỏ gợi mở để học sinh tìm hiểu và
giải quyết vấn đề,
Một vấn đề rất quan trọng khác trong giai đoạn lịch sử này là yêu cầu học sinh nắm
được các thuật ngữ lịch sử: Chiến lược, sách lược, khởi nghĩa từng phần, tổng khởi
nghĩa, lực lượng chính trị, đấu tranh chính trị, lực lượng vũ trang, đấu tranh vũ trang,
đấu tranh nghị trường, căn cứ địa cách mạng, thời cơ, hội nghị, đại hội, Khi nắm được
các thuật ngữ này cũng có nghĩa là học sinh nắm được các sự kiện lịch sử, tránh việc
nhầm lẫn đáng tiếc trong bài thi của mình.
Bước tiếp theo là sau khi học sinh đã nắm được các vấn đề thì giáo viên phải hướng
dẫn các em giải quyết vấn đề đó như thế nào? Một thực tế kiến thức trong sách giáo khoa
đối với học sinh giỏi là chưa đầy đủ hơn nữa để giải quyết một vấn đề đặt ra học sinh cần
phải biết lựa chọn kiến thức, phân tích, tổng hợp, chứng minh, tùy vào nội dung mà vấn
đề nêu ra. Để giải quyết được vấn đề này giáo viên cần cung cấp các đầu sách tham
khảo. Ví dụ với nội dung giai đoạn lịch sử 1930 -1945, các em có thể tham khảo các
cuốn sách:
- Đại cương lịch sử Việt Nam, (cb Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu
Hãn), Nxb Giáo dục, 2000.
- Việt Nam những sự kiện lịch sử 1919 -1945,(cb Dương Trung Quốc), Nxb GD.
- Biên niên sự kiện lịch sử Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam, tập 1 (1930
-1945), Nxb Chính trị Quốc gia, 2004.
- Một số chuyên đề lịch sử Việt Nam, (cb Trần Bá Đệ), Nxb Đại học Quốc gia Hà

mọi mặt và lãnh, kêu gọi nhân dân giành chính quyền trong những ngày Cách mạng
tháng Tám,
2- Vai trò của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong việc trực tiếp lãnh đạo cách
mạng Việt Nam đưa đến thành công của cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945?
Từ khóa của vấn đề nêu trên chính là "trực tiếp". Khi học sinh hiểu được các sự
kiện lịch sử, tìm ra từ khóa sẽ xác định được nội dung mà đề bài cần hỏi. Thực chất của
vấn đề trên là cần làm rõ vai trò của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đối với cách mạng
Việt Nam từ năm 1941 -1945 (vì năm 1941 Bác mới về nước trực tiếp lãnh đạo cách
mạng), hơn nữa một thông tin để học sinh xác định được mốc thời gian là tên của Bác -
"Hồ Chí Minh" xuất hiện từ năm 1942, cùng với cum từ khóa "trực tiếp", học sinh sẽ
xác định được đúng mốc thời gian và đưa vào bài thi các sự kiện lịch sử phù hợp.
Trên đây chỉ là hai ví dụ đưa, ngoài ra còn nhiều vấn đề khác, giáo viên có thể cho
học sinh tập dượt làm quen để các em chủ động với kiến thức và phương pháp khi làm
một bài thi trong kỳ thi học sinh giỏi cũng như các kỳ thi quan trọng khác.
Thứ tư là hướng dân học sinh có kỹ năng làm bài thi môn Lịch sử: Một học sinh
có kiến thức lịch sử phong phú là hết sức cần thiết nhưng chưa đủ, cần có kỹ năng làm
bài tốt để biến những kiến thức đó thành một bài sử có sức thuyết phục. Cũng giống như
các nội dung lịch sử khác, khi đề bài có nội dung lịch sử liên quan đến giai đoạn lịch sử
Việt Nam 1930 -1945, học sinh cần đọc kĩ đề bài, gạch chân những cụm từ "khóa", xác
định thời gian, vấn đề mà đề bài hỏi, sau đó lập dàn ý. Cần nhớ nguyên tắc của việc giải
quyết một vấn đề lịch sử là phải trả lời ba câu hỏi: Vì sao sự kiện đó diễn ra? Sự kiện đó
diễn ra như thế nào? Kết quả, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm? Việc trả lời tốt ba câu hỏi
trên sẽ tạo ra sự chặt chẽ, logic của một bài thi Lịch sử.
Thi học sinh giỏi hiện nay theo hình thức thi tự luận. Xu hướng đề thi học sinh giỏi
là có nhiều câu (khoảng 5 -> 7 câu). Trong thời gian có hạn (180 phút) đòi hỏi học sinh
phải có những kĩ năng cơ bản trong việc nhận thức đề, phân phối thời gian, giải quyết đề
và trình bày bài. Học sinh phải chú ý đến cách hành văn, lập luận, bởi vì giá trị của một
bài thi tốt không chỉ được xem xét, đánh giá ở nội dung mà còn ở phương pháp trình bày
bài làm khoa học, chữ viết đẹp, không vấy bẩn hay tẩy xoá Những kĩ năng đó không
phải ngày một ngày hai có được mà phải là một quá trình, nó phải được từng bước hình

thiện về phẩm chất và năng lực chuyên môn, tâm huyết với công việc, yêu thương học trò
bởi phẩm chất, uy tín và năng lực của người giáo viên sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến
quá trình học tập và rèn luyện của học sinh. Một trong những yếu tố cần và đủ để tạo nên
sự thành công trong đào tạo học sinh giỏi chính là “Thầy giỏi”. Dixecvec đã từng nói
“Người thầy bình thường mang chân lí đến cho trò còn người thầy giỏi dạy cho trò cách
đi tìm chân lí”.

Ý kiến đề xuất:
- Hàng năm có chương trình đào tạo cho giáo viên dạy môn chuyên.
- Tổ chuyên môn xây dựng ngân hàng đề thi HSG cấp tỉnh, cấp quốc gia để mọi thành
viên có thể học tập lẫn nhau và cập nhật thông tin.
- Phổ biến các sáng kiến kinh nghiệm cho giáo viên làm công tác bồi dưỡng học sinh
giỏi.
Như vậy, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử là một quá trình lâu
dài, đòi hỏi phải có sự cố gắng nỗ lực của cả giáo viên và học sinh.Trên đây chỉ là một số
kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn giảng dạy, chắc rằng vẫn còn nhiều thiếu sót đòi hỏi tôi
phải cố gắng nỗ lực phấn đấu, học tập nhiều hơn nữa ở các đồng nghiệp trong trường
cũng như trong ngành giáo dục của nước nhà ./.