ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

Bùi Quang Hiệp

Bảo vệ quyền lợi lao động nữ trong pháp
luật lao động Việt Nam

Luận văn Thạc sĩ

Hà Nội - 2007

1


MỤC LỤC

Trang

LỜI NÓI ĐẦU

1

CHƢƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỊ TRƢỜNG LAO ĐỘNG, PHÁP LUẬT
LAO ĐỘNG VIỆT NAM VÀ SỰ CẦN PHẢI THIẾT BẢO VỆ
NGƢỜI LAO ĐỘNG

6

1.1


Đặc điểm của luật lao động Việt nam

22

1. 3

Sự cần thiết phải bảo vệ ngƣời lao động

26

1.3.1

Thực trạng về việc làm và thất nghiệp ở Việt nam

26

1.3.2

Những bất cập trong quá trình lao động

28

CHƢƠNG 2. NỘI DUNG PHÁP LUẬT BẢO VỆ NGƢỜI LAO ĐỘNG

32

2.1. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT BẢO VỆ NGƢỜI LAO ĐỘNG TRONG
QUAN HỆ LAO ĐỘNG

32


2.2

HÌNH THỨC VÀ CƠ CHẾ BẢO VỆ NGƢỜI LAO ĐỘNG.

56

2.2.1

Hình thức bảo vệ ngƣời lao động

56

2.2.2

Cơ chế bảo vệ ngƣời lao động

68

CHƢƠNG 3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ
NGƢỜI LAO ĐỘNG TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG

2

81


3.1

Thực trạng bảo vệ ngƣời lao động ở nƣớc ta

Nhóm các giải pháp khác

99
103

KẾT LUẬN CHUNG

3


LỜI NÓI ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Lao động-việc làm là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu của mỗi quốc gia
trong nền kinh tế thị trƣờng. Lao động-việc làm cũng là một trong những nhân tố chính
trong thị trƣờng lao động, phản ánh một cách khái quát nhất thực trạng kinh tế xã hội của
mỗi quốc gia.
Thị trƣờng lao động là một trong những thị trƣờng non trẻ ở nƣớc ta, mới chỉ bắt đầu
hình thành và phát triển trong những năm gần đây với chủ trƣơng chuyển đổi nền kinh tế kế
hoạch hoá sang nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa của Đảng ta. Tuy nhiên,
theo dự báo thị trƣờng này đang và sẽ diễn ra một cách hết sức phức tạp và có nhiều bức
xúc đặc biệt là trong quá trình công nghiêp hoá, hiện đại hoá và hội nhập kinh tế của đất
nƣớc.
Lao động Việt nam trƣớc thềm mở cửa, trƣớc các cơ hội quốc tế hoá và hội nhập,
những thách thức đặt ra với một thị trƣờng lao động còn non trẻ ngày một nhiều. Trƣớc các
sức ép về việc làm cho ngƣời lao động, trƣớc thực trạng thất nghiệp của ngƣời lao động,
trƣớc khó khăn của nền kinh tế trong nƣớc, sức ép gia tăng dân số, ngƣời lao động hiên nay
càng khó khăn trong công cuộc tìm kiếm việc làm. Sự mất cân đối giữa cung và cầu lao
động đang làm cho sức cạnh tranh trên thị trƣờng lao động ngày càng khốc liệt, làm giản đi
cơ hội lựa chọn của ngƣời lao động đối với việc làm. Cho đến nay, ngƣời lao động Việt
Nam đang phải đối mặt với rất nhiều khó khăn trong tìm kiếm việc làm, sau đó là những

tạo lại, học nghề mới để ngƣời lao động có cơ hội tìm đƣợc công việc tốt hơn”.
Bộ luật lao động 1994 ra đời có ý nghĩa quan trọng đối với việc điều chỉnh quan hệ
lao động trong nền kinh tế thị trƣờng trên cơ sở thiết lập các chế định cơ bản bảo vệ ngƣời
lao động làm công ăn lƣơng, bảo vệ ngƣời lao động trên cơ sở bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của ngƣời sử dụng lao động. Thực tế thi hành bộ luật lao động đã bảo vệ ngƣời lao
động nhƣ thế nào? hiệu quả của việc thực hiện và thực trạng ngƣời lao động đã đƣợc bảo vệ
tốt hay chƣa theo tinh thần, ý nghĩa của Bộ luật lao động đề ra? Ngƣời lao động đã thật sự
vận dụng các quy định của pháp luật nhằm bảo vệ mình trƣớc sự xâm phạm từ phía ngƣời
sử dụng lao động? Điều này phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động áp dụng và thực thi pháp
luật của nƣớc nhà, và một phần phụ thuộc vào khả năng am hiểu pháp luật của ngƣời lao
động.
Với mong muốn nghiên cứu những nội dung cơ bản của pháp luật lao động, đặc biệt
nghiên cứu cơ chế bảo vệ ngƣời lao động trong luật lao động hiện nay đặt trong mối liên hệ
thực tế giữa các quy định của pháp luật và thực tế thi hành để thấy đƣợc luật đã bảo vệ
ngƣời lao động nhƣ thế nào, ngƣời lao động đã đƣợc ra sao trong nền kinh tế thị trƣờng? tôi
đã chọn đề tài “ Bảo vệ ngƣời lao động bằng pháp luật lao động Việt nam trong nền kinh tế
thị trƣờng”.
2. Lịch sử nghiên cứu đề tài.
Có thể nói, nghiên cứu về vấn đề lao động, thị trƣờng lao động mới chỉ đƣợc đề cập
đến chủ yếu dƣới góc độ kinh tế-lao động. Việc nghiên cứu lĩnh vực này thuộc về các chế
định của luật lao động cụ thể cũng đã đƣợc các nhà nghiên cứu đƣa ra ở các cấp độ khác
nhau của đề tài nhƣ vấn đề về Bảo hiểm xã hội; An sinh xã hội; Việc làm; Hợp đồng lao

5


động. . . nhƣng nghiên cứu dƣới dạng tổng quát về việc bảo vệ ngƣời lao động trong pháp
luật lao động Việt nam thì chƣa có nhiều. Do vậy, đề tài luận văn chỉ muốn góp thêm một
phần rất nhỏ vào việc nghiên cứu những vấn đề cơ bản của luật Lao động Việt nam trong
điều kiện nền kinh tế thị trƣờng.


- Đƣa ra các kiến nghị nhằm bảo đảm cho việc thực hiện tốt các quy định của pháp
luật cũng nhƣ trong việc bảo vệ tốt hơn nữa những quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời lao
đọng, ngƣời sử dụng lao động trong điều kiện cạnh tranh gay gắt của nền kinh tế thị trƣờng.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu.
Để tiếp cận và giải quyết vấn đề, tác giả sử dụng phép biện chứng và duy vật lịch sử
của triết học Mác-Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về Nhà nƣớc và Pháp luật. Ngoài ra để
phù hợp với đề tài, và những vấn đề của luận văn, tác giả còn sử dụng đan xen các phƣơng
pháp nghiên cứu cụ thể nhƣ: Hệ thống hoá; phân tích; tổng hợp, khảo sát. . .
5. Ý nghĩa của luận văn
Khi thực hiện đề tài, tác giả không có nhiều tham vọng, tuy nhiên với những gì đƣợc
viết trong đề tài này tác chỉ mong muốn luận văn sẽ đƣa ra đƣợc những vấn đề đang cần
đƣợc quan tâm, đáng quan tâm khi chúng ta mong muốn phát triển nguồn nhân lực dồi dào
của đất nƣớc, luận văn đã:
- Làm sáng tỏ thêm những vấn đề có tính lý luận về lao động, thị trƣờng lao động, sức
lao đọng, vấn đề việc làm, cũng nhƣ ý nghĩa của việc bảo vệ ngƣời lao động, giải quyết
việc làm, chống thất nghiệp dƣới góc độ kinh tế- xã hội cũng nhƣ góc độ điều chỉnh của
pháp luật.
- Tìm hiểu đƣợc những bức xúc của ngƣời lao động, khó khăn mà họ gặp phải, cũng
nhƣ những tồn tại của quá trình thực hiện, áp dụng pháp luật ở nƣớc ta, vai trò của các cơ
quan nhà nƣớc trong việc bảo vệ và phát triển nguồn nhân lực của đất nƣớc.
- Đƣa ra một số kiến nghị có tính chất phƣơng hƣớng, cũng nhƣ một số giải pháp cụ
thể, nhằm góp phần đƣa pháp luật vào cuộc sống một cách hiệu quả hơn, bảovệ tốt nhất
ngƣời lao động trong nền kinh tế thị trƣờng
Ngoài ra luận văn còn có ý nghĩa tham khảo đối với những ai quan tâm.
6. Cơ cấu của luận văn
Ngoài lời nói đầu, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có ba chƣơng.
Chƣơng 1: Khái quát chung về thị trƣờng lao động, pháp luật lao động Việt nam, sự
cần thiết phải bảo vệ ngƣời lao động trong nền kinh tế thị trƣờng.
Chƣơng 2: Nội dung pháp luật bảo vệ ngƣời lao động trong luật lao động Việt nam

ILO lại định nghĩa về thị trƣờng lao động về khía cạnh việc làm và tiền công mà không
phải là sức lao động nhƣ định nghĩa trên.
Với cách đặt vấn đề khác nhau, nhấn mạnh ở một phƣơng diện nào chúng ta sẽ đƣa ra
định nghĩa về thị trƣờng lao động dựa trên phƣơng diện đó. Tuy nhiên chúng ta cũng có thể
đƣa ra khái niệm về thị trƣờng lao động có tính chất phổ biến, và dễ hiểu nhất đó là:
Trƣớc hết thị trƣờng lao động phải là nơi thực hiện mua bán hàng hoá giữa bên bán và
bên mua, hàng hoá đƣợc mang ra trao đổi chính là sức lao động và công việc phải làm đƣợc
trả công. Trong quan hệ mua bán này ngƣời mua chính là ngƣời sử dụng lao động, có thể là
tổ chức hoặc cá nhân. Ngƣời bán là cá nhân ngƣời lao động, và chính bản thân ngƣời lao

8


động phải tham gia, họ mang sức lao động của mình làm một công việc nhất định và đƣợc
trả công cho công việc đó. Do đó, khái niệm thị trƣờng lao động có thể hiều là nơi thực
hiện việc làm được trả công qua các quan hệ mua và bán giữa người cung ứng lao động và
người sử dụng lao động, tức là thông qua các quan hệ về cung cầu lao động.
1.1.1.2 Đặc điểm của thị trường lao động
Lao động đƣợc đem ra mua bán trên thị trƣờng lao động không phải là lao động trừu
tƣợng mà là lao động cụ thể, lao động đó thể hiện qua việc làm, và để đánh giá chất lƣợng
lao động chúng ta đánh giá thông qua năng suất lao động của ngƣời lao động. Một thị
trƣờng lao động tốt, lý tƣởng là thị trƣờng ở đó số lƣợng và chất lƣợng cung ứng việc làm,
sử dụng việc làm về cơ bản là tƣơng ứng nhau.
Thị trƣờng lao động ra đời và phát triển khi xuất hiện chế độ tƣ hữu về tƣ liệu sản
xuất, ở đó có những ngƣời bị bần cùng hoá, không có tƣ liệu sản xuất đã phải bán sức lao
động, tài sản duy nhất của mình cho ngƣời có trong tay tƣ liệu sản xuất và có nhu cầu thuê
mƣớn ngƣời khác làm việc cho mình , quan hệ thuê mƣớn này luôn gắn liền với việc thực
hiện một công việc nhất định đó là việc làm, nhƣng cho đến khi chủ nghĩa tƣ bản ra đời,
sức lao động của con ngƣời mới hoàn toàn đƣợc giải phóng và là tài sản riêng của mỗi cá
nhân con ngƣời, thị trƣờng lao động mới thực sự đúng với nghĩa của nó. Trải qua quá trình

lƣợng, bảo hiểm. . .không chỉ ảnh hƣởng đến hiệu quả sản xuất kinh doanh của một tổ chức
mà còn ảnh hƣởng đến các chính sách vĩ mô nhƣ giá cả, việc làm. . .
- Kết quả của quá trình lao động đƣợc phản ánh qua năng suất lao động của ngƣời lao
động, thông thƣờng năng suất lao động này luôn mang lại lợi ích hơn giá trị ban đầu của nó
(khoản tiền công đƣợc trả để ngƣời lao động làm việc) do vậy nó thƣờng đem lại lợi nhuận,
làm tăng thêm giá trị hàng hoá nên dễ phát sinh tình trạng bóc lột nên cần sự quản lý, điều
tiết của Nhà nƣớc.
1.1.1.3 Hàng hoá sức lao động và việc làm trên thị trường lao động
Khi tham gia thị trƣờng lao động, ngƣời lao động luôn mong muốn sẽ bán đƣợc hàng
và ngƣời sử dụng lao động luôn móng muốn sẽ mua đƣợc hàng. Hàng hoá ở đây chính là
sức lao động của ngƣời loa động và việc làm có trả công của ngƣời sử dụng lao động.
a) Sức lao động
Sức lao động của cá nhân ngƣời lao động, là tài sản gắn liền với ngƣời lao động, nó
chính là năng lực làm việc của ngƣời lao động bao gồm cả thể lực và trí lực. Đặc trƣng của
sức lao động:
- Sức lao động luôn tồn tại gắn liền với bản thân ngƣời lao động. Nó là loại hàng hoá
đặc biệt không thể nhìn thấy, sờ thấy, không thể mang ra đong đếm đƣợc nhƣng nó lại là
hàng hoá có giá trị nhất, chính vì vậy mà ngƣời ta không thể định tính hay định lƣợng đƣợc
trong việc xác định giá trị đích thực của nó. Tuy không nhìn thấy, nhƣng không vì thế mà
nó trừu tƣợng mà ngƣợc lại nó đƣợc biểu hiện ra ngoài hết sức cụ thể thông qua ngƣời lao
động cụ thể.
- Sức lao động không thể đem ra mua đứt, bán đoạn nhƣ các loại hàng hóa khác, nó
đƣợc thực hiện trong một thời gian dài và luôn có sự giàng buộc giữa ngƣời lao động và

10


DANH MC TI LIU THAM KHO
1. Lê Duy Đồng (2001), Lao động việc làm thời kỳ 1991-2000 và ph-ơng
h-ớng giai đoạn 2001-2010 , Tạp chí Lao động và Xã hội (Chuyên đế số


14. Nolwen HENAFF Jean-Yves MARTIN (2001), Lao động, việc làm và
nguồn nhân lực ở Việt nam 15 năm đổi mới, Nhà xuất bản Thế giới
15. Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (Viện thông tin khoa học
xã hội -1999), Thị tr-ờng lao động trong nền kinh tế thị tr-ờng, Hà nội1999.
16. Nguyễn Bá Ngọc-Trần Văn Hoan (2002), Toàn cầu hoá: Cơ hội và thách
thức đối với lao động Việt nam, Nhà xuất bản Lao động-Xã hội.
17. Trần Quang Hùng-Mạc Văn Tiến (1998), Đổi mới chính sách bảo hiểm xã
hội đối với ng-ời lao động, Nhà xuất bản chính trị quốc gia.
18. Phạm Quý Thọ (2003), Thị tr-ờng lao động Việt nam-Thực trạng các giải
pháp phát triển, Nhà xuất bản Lao động-Xã hội.
19. Quốc hội (2001), Hiến pháp 1992 sửa đổi bổ sung, Chính trị quốc gia,
Hà nội
20. Quốc hội (1994), Bộ luật lao động của n-ớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt nam, Chính trị quốc gia, Hà nội.
21. Quốc hội (2002) Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật lao động,
Chính trị quốc gia, Hà nội
22. Chính ph (2004), Nghị định ca Chính ph số 113/2004/NĐ-CP ngày
16/4/2004 Quy định về xử phạt vi phạm hành chính về hành vi vi phạm
pháp luật lao động
23. Chính ph (2002), Nghị định ca Chính ph số 114/2002/NĐ-CP ngày
31/12/2002 Quy định chi tiết và h-ớng dẫn thi hành một số điều của Bộ
luật lao động vế tiến lương.
24. Chính phủ (1995), Nghị định của Chính phủ số 41/CP ngày 6/7/1995
Quy định chi tiết và h-ớng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật lao
động vế kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất
25. Chính ph (2003), Nghị định ca Chính ph số 33/2003/NĐ-CP ngày
02/02/2003 Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 41/CP ngày
6/7/1995 Quy định chi tiết và h-ớng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật
lao động vế kỷ luật lao động và trách nhiệm vật chất.

đoạn 2001-2005.
35. Bộ lao động-Thương binh và Xã hội (2003) Báo cáo vế tình hình, kết
quả thực hiện ch-ơng trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo và việc
làm năm 2002, phương hưỡng, mục tiêu, giải pháp năm 2003.

13


36. Bộ lao động-Thương binh và Xã hội (2005) Báo cáo vế tình hình, kết
quả thực hiện ch-ơng trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo và việc
làm năm 2004, ph-ơng h-ớng, mục tiêu, giải pháp năm 2005.
37. Bộ lao động-Th-ơng binh và Xã hội (2000), Chiến l-ợc việc làm thời kỳ
2001-2010.
38. Tổng cục Thống kê (2002), Báo cáo số 30/TCTK-TH ngày 25/12/2002 về
tình hình kinh tế-xã hội năm 2002.
39. Tr-ờng Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật lao động.
40. Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật, Giáo trình Luật lao động.
41. Tr-ờng đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội, Giáo trình Kinh tế Lao động./.

14