ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------

BÙI VĂN ĐỀ

ỨNG PHÓ VỚI NGẬP LỤT CỦA NGƢỜI DÂN HÀ NỘI
(Nghiên cứu trƣờng hợp xã Tân Triều huyện Thanh Trì và
phƣờng Tân Mai quận Hoàng Mai, Hà Nội)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội – 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------

BÙI VĂN ĐỀ

ỨNG PHÓ VỚI NGẬP LỤT CỦA NGƢỜI DÂN HÀ NỘI
(Nghiên cứu trƣờng hợp xã Tân Triều huyện Thanh Trì và
phƣờng Tân Mai quận Hoàng Mai, Hà Nội)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC


1.1. Khái niệm công cụ ........................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Khái niệm ứng phó ............................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Khái niệm ngập lụt ............................. Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Khái niệm biến đổi khí hậu ................ Error! Bookmark not defined.
1.2. Các lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu .......... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Lý thuyết xã hội rủi ro ....................... Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Lý thuyết vốn xã hội .......................... Error! Bookmark not defined.
1.3. Tổng quan địa bàn nghiên cứu ......................... Error! Bookmark not defined.

1.3.1. Xã Tân Triều huyện Thanh Trì thành phố Hà NộiError! Bookmark not defined

1.3.2. Phường Tân Mai quận Hoàng Mai thành phố Hà NộiError! Bookmark not defi
Chƣơng 2. THỰC TRẠNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NGẬP LỤT ĐẾN ĐỜI
SỐNG NGƢỜI DÂN. ................................................ Error! Bookmark not defined.
2.1. Thực trạng ngập lụt tại phường Tân Mai, quận Hoàng Mai và xã Tân Triều,
huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội ...................... Error! Bookmark not defined.

2.2. Tác động của ngập lụt đến sinh hoạt hàng ngày của người người dânError! Bookmark n
2.3. Tác động của ngập lụt đến việc làm và thu nhậpError! Bookmark not defined.
2.4. Tác động của ngập lụt đến sức khỏe ................ Error! Bookmark not defined.


Chƣơng 3. HOẠT ĐỘNG ỨNG PHÓ CỦA NGƢỜI DÂN VỚI NGẬP LỤT.Error! Bookm
3.1. Hoạt động ứng phó của người dân trước khi ngập lụtError! Bookmark not defined.
3.1.1. Hoạt động ứng phó độc lập của từng hộ gia đìnhError! Bookmark not defined
3.1.2. Hoạt động ứng phó dựa trên sự phối hợp của hộ gia đình với cộng
đồng và chính quyền địa phương.................. Error! Bookmark not defined.
3.2. Hoạt động ứng phó trong khi ngập lụt ............. Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Hoạt động ứng phó độc lập của từng hộ gia đìnhError! Bookmark not defined
3.2.2. Phối hợp giữa gia đình với cộng đồng và chính quyền địa phương để ứng


Biểu đồ 8: Mức độ hiệu quả của hoạt động ứng phó trước khi ngập lụt xảy ra.Error! Bookmark
Biểu đồ 9: Biến động việc làm trong thời gian ngập lụtError! Bookmark not defined.
Biểu đồ 10: Hoạt động nâng sân và nền nhà của hai khu vựcError! Bookmark not defined.

Biểu đồ 11: Những hoạt động ứng phó khắc phục hậu quả sau khi lũ lụt xảy ra.Error! Bookma

Biểu đồ 12: mức độ quan trọng của các hoạt động ứng phó sau ngập lụtError! Bookmark not d

Biểu đồ 13: Mức độ hiệu quả của các hoạt động ứng phó sau ngập lụtError! Bookmark not de


Phần 1.
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Biến đổi khí hậu là vấn đề đang được toàn nhân loại quan tâm. Biến đổi khí
hậu đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế-xã hội và môi trường toàn
cầu. Trong những năm qua, nhiều nơi trên thế giới đã phải chịu nhiều thiên tai
nguy hiểm như bão lớn, nắng nóng dữ dội, lũ lụt, hạn hán và khí hậu khắc nghiệt,
gây thiệt hại lớn về tính mạng con người và vật chất.
Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều thiên tai nhất trên thế giới,
với khoảng 70% dân số sẽ phải đối mặt với những rủi ro vì bão, mưa lớn và lũ lụt.
Bờ biển dài, địa hình rừng núi, nhiều sông suối và khí hậu nhiệt đới gây ra bão và
mưa lớn khiến Việt Nam phải chịu thiên tai và thời tiết khắc nghiệt với tần suất
ngày càng gia tăng. Nghiên cứu mới đây của Quỹ Châu Á chỉ ra rằng trong 20 năm
qua Việt Nam là trong 5 nước có rủi ro thiên tai cao nhất thế giới, với mức thiệt hại
ước tính chiếm 1,5% GDP hàng năm [6]
Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực ứng phó với thiên tai qua việc giảm thiểu rủi
ro, đẩy mạnh công tác chuẩn bị và xây dựng nhiều kịch bản khác nhau về tác động
của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, việc ứng phó với biến đổi khí hậu vẫn chưa có tiến

thị có nhiều sai sót. Hệ thống thoát nước được xây dựng thiếu hợp lý, sự yếu kém
trong quy hoạch và quản lý đã dẫn đến tình trạng ngập nặng khi có mưa lớn kéo dài.
Trước những tác động của ngập lụt, người dân luôn phải tìm cách ứng phó để hạn
chế thiệt hại, đảm bảo hoạt động sản xuất và sinh hoạt. Vậy các hoạt động ứng phó
với ngập lụt của người dân là như thế nào? Đã thực sự đem lại hiệu quả? Các cơ
quan chức năng có vai trò gì trong việc giúp đỡ người dân ứng phó với tình hình
ngập lụt đang diễn ra liên tục trên địa bàn thành phố Hà Nội như hiện nay. Để có
câu trả lời cụ thể cho những câu hỏi trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Ứng phó với
ngập lụt của người dân Hà Nội” nhằm đem đến một cách nhìn khái quát từ góc độ
khoa học xã hội mà cụ thể là từ khoa học xã hội học.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Khi thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi có rất nhiều thuận lợi trong
việc tìm nguồn tài liệu tham khảo, bởi liên quan đến vấn đề nghiên cứu, các học giả
2


đi trước đã có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu khoa học, bài viết đề cập về việc
ứng phó của người dân trước thiên tai, đặc biệt là lũ lụt. Có thể kể đến một vài công
trình tiêu biểu sau đây:
Cuốn sách chuyên khảo “Biến đổi khí hậu và tác động ở Việt Nam” của Viện
khoa học khí tượng thủy văn và môi trường, đã nghiên cứu ảnh hưởng của biến đổi khí
hậu đến điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và đề xuất các giải pháp, chiến lược
phòng tránh, giảm nhẹ và thích nghi, phục vụ phát triển bền vững ở Việt Nam. Cuốn
sách đã giới thiệu những kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu, thực trạng biến đổi khí
hậu toàn cầu và ở Việt Nam, từ đó nêu ra những tác động của biến đổi khí hậu đến các
ngành, lĩnh vực và các khu vực địa lý – khí hậu trong cả nước [25, tr.9].
Nhóm tác giả Phan Văn Tân, Ngô Đức Thành có công trình nghiên cứu
về“Biến đổi khí hậu ở Việt Nam: Một số kết quả nghiên cứu, thách thức và cơ hội
trong hội nhập quốc tế”. Công trình nêu lên một số biểu hiện của biến đổi khí hậu ở
Việt Nam trong các thập kỷ qua, xu thế biến đổi trong tương lai cũng như một số

Hơn 70 vị trí ngập xuất hiện ở thành phố Hồ Chí Minh sau những cơn mưa có vũ
lượng 40mm trở lên ngay cả khi thủy triều đang ở mức thấp cho thấy dòng tràn đô
thị do mưa lớn vượt quá khả năng thoát nước của cống đang là tác nhân gây ngập
hiện nay”. Bài viết đưa ra kết luận là việc xác định để tiến tới giảm nhẹ các yếu tố
chủ đạo gây ra tình trạng ngập úng ở thành phố Hồ Chí Minh trong thập niên gần
đây cần được ưu tiên xem xét theo hướng can thiệp vào các hoạt động bất lợi ở
thượng lưu, chung quanh khu vực và ở cả khu vực nội thành [11, tr.476-481].
Nhóm tác giả Vũ Thị Thu Lan, Hoàng Thanh Sơn với đề tài “Nghiên cứu biến
động của thiên tai ở tỉnh Quảng Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu”. Trong
nghiên cứu này các tác giả hướng tới mục đích nghiên cứu và đánh giá mức độ và
tác động của biến đổi khí hậu (lũ lụt và hạn hán) đối với các thiên tai liên quan đến
tài nguyên nước tại khu vực tỉnh Quảng Nam để đưa ra các biện pháp ứng phó với
biến đổi khí hậu vì mục tiêu phát triển bền vững. Chính vì sử dụng các phương pháp
phân tích của khoa học tự nhiên đặc biệt là các phương pháp mô hình thủy văn,
công nghệ GIS vào xây dựng bản đồ ngập lụt ở lưu vực sông, kết hợp với phân tích
lượng mưa. Từ đó đưa ra các dự báo biến đổi dòng chảy lũ và ngập lụt để đưa ra các
cảnh báo, dự báo về mức độ ngập lụt và hạn hán tới chính quyền và người dân để họ
có kế hoạch thích ứng và ứng phó [8, tr.66-74].

4


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng việt
1. Nguyễn Hồng Anh (2013), “Bài học kinh nghiệm qua tri thức dân gian và thực tế
của các địa phương trong phòng chống lũ” Nxb Viện Phát triển vùng Trung Bộ.
2. Nguyễn Tuấn Anh (2011), Xã hội học môi trường, Nxb Đại Học Quốc Gia Hà Nội.
3. Nguyễn Tuấn Anh (2011), Đóng góp của khoa học xã hội – nhân văn trong
phát triển kinh tế - xã hội, Hội thảo Quốc tế.
4. Nguyễn Tuấn Anh (2011), “Vốn xã hội và mấy vấn đề đặt ra trong nghiên

công nghiệp Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2050”, (2009)
hhttp://www.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id
=1&mode=detail&document_id=91732 [18 tháng 12 năm 1015] .
13. Tài liệu hội thảo tham vấn quốc gia về chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó
với BĐKH và nước biển dâng (biendoikhihau.jimdo.com/địa-lý/phần-i/ [28
tháng 12 năm 2015].
14. Phan Văn Tân, Ngô Đức Thành (2013), “Biến đổi khí hậu ở Việt Nam: Một số
kết quả nghiên cứu, thách thức và cơ hội trong hội nhập quốc tế”, Nxb Đại
Học Quốc Gia Hà Nội, Các Khoa học trái đất và môi trường, tập 29, số 2.
15. Nguyễn Phú Thắng, (2014), “Đánh giá hiện trạng, nguyên nhân ngập lụt cục
bộ địa bàn thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang và đề xuất các giải pháp khắc
phục”, Nxb Đại học An Giang.
16. Ulrike, Lê Diệu Ánh, Frank Schwartze (2011), “Làm thế nào để Ứng phó với Tác
động của Biến đổi khí hậu ở đô thị” Nxb Đại học công nghệ Brandenburg Cottbus.
17. UBND xã Tân Triều (2014), “Báo cáo xây dựng nông thông mới”, số 25/BCBCĐ ngày 25 tháng 3 năm 2014.
18. UBND thành phố Hà Nội (2014), quyết định “Công nhận xã đạt nông thôn
mới” số 2173/QĐ – UBND, ngày 22/04/2014.
19. UBND phường Tân Mai (2011), Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm
2011, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2012 – số 53/BC-UBND ngày
22 tháng 12 năm 2011.
20. UBND phường Tân Mai (2014), Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm
2014, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2015 – số 163 /BC-UBND ngày
18 tháng 12 năm 2014.
21. UBND phường Tân Mai (2011), Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm
2011, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2012 – số 53/BC-UBND ngày
22 tháng 12 năm 2011.
22. UBND phường Tân Mai (2014), Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm
2014, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2015 – số 163 /BC-UBND ngày
18 tháng 12 năm 2014
6

đổi

khí

hậu

-

sgs.vnu.edu.vn/Vietnamese/TinTucChiTiet&action=ViewNews&id=2775.
[ngày 17 tháng 11 năm 2015].
32. https://thanhtri.hanoi.gov.vn/huyen_thanh_tri.html [ngày 10 tháng 11 năm 2015] .
33. http://hoangmai.hanoi.gov.vn/cgt/cgtdt/phuong_tan_mai.html; [ngày 18 tháng
12 năm 2015].
34. Hoa Mai, tổng hợp từ tài liệu của WHO và cục quản lý, Bộ Y tế.

http://www.baomoi.com/Tac-dong-va-anh-huong-cua-bien-doi-khi-hau-doi-voisuc-khoe-cong-dong-va-toan-cau/c/9911719.epi [ 26 tháng 12 năm 2015]

7