1
1
1. Đặt vấn đề

2. Tinh cấp Ihiết cùa đề lài nghiên cứu

Mỗi con người phải biết quá khứ của mình, mỗi dân tộc phải biết lịch sử của
mình, một dân tộc mà đánh mất quá khứ thì cũng là đánh mất chính bản thân mình.
Trong các truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, nổi bật lên là đạo đức truyền
thống. Nó là dòng chảy liên tục nảy sinh, tồn tại, phát triển trong suốt tiến trình dựng
nước, giữ nước và phát triển đất nước của cha ông ta. Đây là cơ chế tích lũy, lưu
truyền chắt lọc, chuyển giao tiếp nối từ thế hệ này qua thế hệ khác, từ đời này qua
đời khác, hình thái kinh tế - xã hội này qua hình thái kinh tế - xã hội khác. Vì thế,
việc phát huy các giá trị truyền thống, đặc biệt là giá trị đạo đức, nhằm xây dựng lối
sống mới con người Việt Nam nói chung, sinh viên nói riêng trong điều kiện hiện nay
là một trong những yêu cầu bức thiết của sự nghiệp đổi mới, hiện đại hóa đất nước.
Văn kiện Đại hội X của Đảng khẳng định:

Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và
phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại
hoá, hội nhập kinh tế quốc tế. Bồi dưỡng các giá trị văn hoá trong thanh
niên, học sinh, sinh viên; đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí
tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam [30, tr.172].


2
2

Ở đây, giá trị đạo đức truyền thống là yếu tố tạo nên bản sắc văn hóa của dân
tộc. Trong quá trình phát triển của xã hội, chúng còn là yếu tố nội sinh, có tác dụng
thúc đẩy quá trình vận động và phát triển nền văn hóa, một yếu tố không thể thiếu

quan tâm. Lối sống thực dụng, cá nhân, vị kỷ trong thanh niên sinh viên có xu hướng
gia tăng, gây nhức nhối đời sống xã hội. Tại Đại hội X, Đảng ta đã nhấn mạnh: “Tình
trạng suy thoái, xuống cấp về đạo đức, lối sống, sự gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm
đáng lo ngại, nhất là trong giới trẻ” [30, tr.106].

Vì thế, có thể thấy tầm quan trọng hàng đầu của sự nghiệp “trồng người” trong
sinh viên hiện nay. Việc phát huy các giá trị đạo đức truyền thống vô cùng quan trọng
và là cơ sở để sinh viên xây dựng lối sống mới, gắn liền với việc xây dựng người
sinh viên toàn diện, hiện đại. Cho nên, việc nghiên cứu vai trò của các giá trị đạo đức
truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay là
việc làm cần thiết và cấp bách. Xuất phát từ căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài “Giá
trị đạo đức truyền thống dân lộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt
Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay” làm luận án tiến sĩ Triết học.

2.1. Mục tiêu nghiên cứu

2.1.1. Mục tiêu tổng quát

Làm rõ tầm quan trọng, thực trạng việc phát huy các giá trị đạo đức truyền
thống dân tộc trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên. Từ đó, đề xuất phương
hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống đối
với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa
hiện nay.


4
4
2.1.2. Mục tiêu cụ thể
- Làm rõ khái niệm lối sống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới cho sinh


1.3.2. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ nghiên cứu trong phạm vi là sinh viên

đang học trong các trường đại học. Số liệu khảo sát chủ yếu là ở Hà Nội và thành
phố Hồ Chí Minh. Đề tài chỉ khảo sát thời gian từ 1986 cho đến nay.

1.3.3. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án chủ yếu dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác -

Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng Sản Việt Nam về đạo đức,
giá trị đạo đức truyền thống, lối sống thanh niên, sinh viên, ngoài ra luận án còn dựa
vào những thành tựu khoa học của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
liên quan tới nội dung được đề cập trong luận án.

- Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp: lịch sử và lôgíc, phân tích và

tổng hợp, so sánh, đối chiếu, phương pháp điều tra xã hội học... nhằm thực hiện mục
tiêu mà luận án đã đặt ra.


6
6
- Đóng góp mới của luận án

Luận án góp phần làm rõ khái niệm lối sống, lối sống của sinh viên, xây
dựng lối sống sinh viên.
-

- Luận án góp phần xác định rõ tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền


Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội

dung luận án gồm 4 chương 12 tiết.


8
8

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
Mối quan hệ giữa giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với xây dựng lối sống là
điều không ai nghi ngờ. Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường, toàn cầu hóa
hiện nay, giá trị đạo đức truyền thống có vai trò như thế nào trong xây dựng lối sống
cho sinh viên Việt Nam, nó cản trở hay là động lực, là cơ sở định hướng cho xây
dựng lối sống? Và nội dung, yêu cầu phát huy giá trị đạo đức truyền thống dân tộc
trong xây dựng lối sống cho sinh viên là gì, và đòi hỏi phương hướng với những giải
pháp gì để phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống mới cho
sinh viên. Xung quanh vấn đề này có nhiều công trình, nhiều tác giả trong và ngoài
nước đề cập theo những lát cắt khác nhau, phương pháp tiếp cận khác nhau, quan
điểm khác nhau, tựu chung lại có thể khái quát một số khuynh hướng nghiên cứu sau.

NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐẾN LỐI SỐNG; LỐI SỐNG
SINH VIÊN VÀ ĐẶC ĐIỂM LỐI SỐNG MỚI CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM
HIỆN NAY
1.1.

Ở nước ta vào những năm 80 của thế kỷ trước đã xuất hiện những công trình
trình bày những vấn đề có tính lý luận về lối sống như “Bàn về lối sống và nếp sống
xã hội chủ nghĩa ” của tập thể tác giả, Trần Độ (chủ biên) [39]. Đây là một công

Viện nghiên cứu phát triển giáo dục (Bộ Giáo dục & Đào tạo) có nghiên cứu đề
tài “Đặc điểm lối sống sinh viên hiện nay và những phương hướng, biện pháp
giáo dục” [128]. Công trình này đã xác định khái niệm lối sống sinh viên và nêu ra
một hệ thống những đặc điểm chủ yếu của lối sống sinh viên được biểu hiện qua định
hướng giá trị, trong các hoạt động cụ thể, trong hành vi giao tiếp ứng xử và trong
sinh hoạt cá nhân. Điều đáng chú ý nhất của công trình này là tác giả đã tiến hành
điều tra khảo sát, thống kê số liệu để phân tích các biểu hiện tích cực và tiêu cực
trong lối sống của sinh viên. Để từ đó, tác giả đưa ra phương hướng và những giải


10
10

pháp nhằm giáo dục lối sống cho họ. Có thể thấy tác giả đã tránh chỉ trình bày lý luận
về lối sống sinh viên mà đã tiếp cận lối sống sinh viên bằng những phương pháp
nghiên cứu cụ thể, mô tả các biểu hiện cụ thể của lối sống sinh viên trong cuộc sống
hiện thực của họ. Đây là một bước tiến mới trong nghiên cứu lối sống sinh viên.

Tác giả Nguyễn Quang Uẩn và các cộng sự đã nêu lên những biểu hiện về lối
sống và đạo đức của sinh viên sư phạm khá cụ thể và sinh động, qua đó đề xuất
những phương hướng, biện pháp nhằm giáo dục lối sống đạo đức lành mạnh cho sinh
viên qua đề tài: “Xây dựng lối sống và đạo đức mới cho sinh viên Đại học sư phạm
phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [137]. Cũng như tác giả Mạc Văn
Trang, tác giả Nguyễn Quang Uẩn đã tiếp

cận lối sống sinh viên bằng điều tra, phân tích các số liệu thực tế, chỉ ra các

biểu hiện tích cực và tiêu cực trong lối sống của sinh viên sư phạm trên một số mặt
tiêu biểu của đời sống sinh viên như: biểu hiện của lối sống sinh viên trong học tập,
trong các mối quan hệ; trong sinh hoạt tập thể và sinh hoạt cá nhân; biểu hiện lối

lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới, tác giả đưa ra phương hướng, quan
điểm và giải pháp xây dựng lối sống, đạo đức và chuẩn giá trị xã hội mới. Tác giả Hà
Nhật Thăng có bàn về đạo đức lối sống của thanh niên sinh viên trong bài “Thực
trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của thanh niên, sinh viên” [11S] ;
Nguyễn Văn Huyên có bàn về “Lối sống người Việt Nam dưới tác động của toàn
cầu hóa ” [61].


12
12

Từ bình diện xem xét bản sắc văn hóa dân tộc, PGS,TS. Lê Như Hoa đã đề cập
đến vấn đề nếp sống, lối sống, lối sống đô thị trong giai đoạn hiện nay. Những vấn đề
này tác giả đề cập trong quyển “Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại” [55]. Tác
giả Nguyễn Thị Hằng nghiên cứu “Tìm hiểu lối sống của sinh viên thành phố Hồ
Chí Minh qua việc sử dụng thời gian rỗi ” [51].

Công trình gần đây nghiên cứu “Đặc điểm tư duy và lối sống của con người
Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn ” của tập thể tác giả và tác
giả Nguyễn Ngọc Hà [46]. Đề tài đã trình bày một cách có hệ thống những quan
điểm khác nhau về cách định nghĩa khái niệm “tư duy” và “lối sống”, đã cho thấy tư
duy và lối sống có ảnh hưởng quan trọng đến hoạt động của con người và qua đó ảnh
hưởng đến sự phát triển kinh tế, xã hội. Phân tích sâu sắc một số đặc điểm cơ bản của
tư duy và lối sống truyền thống của người Việt Nam, sự bất cập của các đặc điểm ấy
so với yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế. Không chỉ có ý nghĩa góp phần nâng cao
nhận thức của con người Việt Nam về con người Việt Nam, mà còn cung cấp căn cứ
lý luận và thực tiễn cho việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của
đất nước.

Trong bài viết của GS, TS Trần Văn Bính với “Xây dựng văn hóa đạo đức và


Ngoài ra còn phải kể đến một số công trình nghiên cứu riêng về đạo đức như:
“Nguyên lý đạo đức cộng sản ” của A.Sixkin [112], trong đó tác giả khẳng định lại quan
điểm mácxít về nguồn gốc của đạo đức, rằng đạo đức là một hình thái ý thức xã hội và
nói đến đạo đức là nói đến những lề thói và tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa
người với người trong quan hệ với nhau hàng ngày; “Đạo đức học”, tập 1 và 2 của tác
giả G.Bandzeladze [S] đã phân tích và luận giải về vai trò của đạo đức, làm sáng tỏ nhiều
hiện tượng đạo đức xã hội cũng như mối quan hệ giữa đạo đức với “tính người” của con
người. Căn cứ vào sự phân tích quan hệ giữa đạo đức và chính trị, pháp lý và nghệ
thuật... tác giả khẳng định: đạo đức là đặc trưng bản tính của con người, chỉ con người
mới có đạo đức, do đó nó không thể không phản ánh những đặc trưng của bản tính con
người... bản chất của đạo đức là sự quan tâm tự giác của con người đến lợi ích của nhau,


15

đến lợi ích của xã hội.

Về giá trị truyền thống nói chung, giá trị đạo đức truyền thống nói riêng cũng có
nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu. Nhìn chung, các nhà khoa
học đều khẳng định tính bền vững, trường tồn của các giá trị truyền thống, trong đó có
giá trị đạo đức cũng như vai trò, sự cần thiết phải bảo vệ, giữ gìn, kế thừa và phát huy
chúng trong quá trình xây dựng xã hội mới. Công trình “về giá trị văn hóa tinh thần
Việt Nam” (tập thể tác giả gồm 2 tập) [44] và “Giá trị tinh thần truyền thống của dân
tộc Việt Nam” của GS. Trần Văn Giàu [45] đã phân tích một cách sâu sắc về các giá trị
tinh thần truyền thống của người Việt Nam. Đặc biệt, ở góc độ sử học và đạo đức học,
GS. Trần Văn Giàu đã phân tích sự vận động của những giá trị tinh thần truyền thống qua
những sự kiện phong phú của lịch sử Việt Nam. Nguyễn Ngọc Long: “Quán triệt mối
quan hệ biện chứng giữa kinh tế và đạo đức trong việc đổi mới tư duy” [S4].


truyền thống Việt Nam nói riêng trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay, và những giải pháp
nhằm giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức toàn cầu hóa.
Cùng với những vấn đề này còn có những công trình như “Giá trị truyền thống Việt
Nam trước thách thức của toàn cầu hóa” của GS,TS Đỗ Huy [58]. Và bài viết “Hội
nhập quốc tế: Cơ hội và thách thức đối với giá trị truyền thống trong điều kiện toàn
cầu hóa hiện nay” của GS,TS. Nguyễn Trọng Chuấn [20]. Các công trình của GS Trần
Đình Hượu với “Đến hiện đại từ truyền thống” do chương trình khoa học - công nghệ


17

cấp nhà nước KX - 07 xuất bản [64].

Bàn về đạo đức, giá trị đạo đức còn có những bài viết như “Giá trị đạo đức truyền
thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị
trường” của Trần Nguyên Việt [142]; “Kế thừa tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong
công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay” của Lê Sĩ Thắng [119]; “ Khoa học công nghệ
và đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường” của Nguyễn Đình Hòa [56]; “Từ “cái
thiện” truyền thống đến “cái thiện ” trong cơ chế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của
GS. Nguyễn Hùng Hậu [53]; “Tiêu chuan đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị
hiện nay” của PGS.TS Trần Văn Phòng [103]. “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức”
của TS. Lê Trọng Ân [4]; “Vấn đề giá trị đạo đức trong đạo đức học của Canơ của Vũ
Thị Thu Lan [75]; ‘ Phát huy truyền thống yêu nước Việt Nam trong giai đoạn hiện
nay”, Nguyễn Thị Nga [98]; tác giả Mai Thị Quý với bài viết “Tác động của toàn cầu
hóa đến truyền thống cần cù, tiết kiệm của dân tộc Việt Nam ” [107] đã cho rằng: dân
tộc Việt Nam đã xây dựng cho mình một hệ thống các giá trị truyền thống, trong đó có
đức tính cần cù và tiết kiệm. Trong điều kiện hiện nay, toàn cầu hóa đã và đang tác động
mạnh mẽ đến các giá trị đó theo những chiều hướng khác nhau, cả tích cực lẫn tiêu cực...
chúng ta cần tiếp tục phát huy đức tính cần cù và tiết kiệm, gắn cần cù với tiết kiệm. Đó
vừa là cách để chúng ta khẳng định và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa là phương



20

Việt Nam hiện nay ở nhiều góc độ và mức độ khác nhau. Có thể kể đến: “Giá trị truyền
thống và giá trị hiện đại” của TS Nguyễn Ngọc Vân [138]; “Truyền thống và hiện đại:
vài suy nghĩ và đề xuất” của GS. Phan Huy Lê [78]; “Vấn đề khai thác các giá trị
truyền thống vì mục tiêu phát triển ” của GS.PTS Nguyễn Trọng Chuẩn [17]; “Giá trị
truyền thống- nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát triển đất nước, dân tộc” của
PGS,PTS Nguyễn Văn Huyên [60].

CÁC CÔNG TRÌNH ĐỀ XUẤT PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP, KẾ
THỪA VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM
TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CON NGƯỜI VIỆT NAM, TRONG XÂY DựNG
LỐI SỐNG CHO SINH VIÊN VIỆT NAM NÓI CHUNG, TRONG BỐI CẢNH
TOÀN CẦU HÓA NÓI RIÊNG
1.4.

Lưu Thu Thủy, với bài trong kỷ yếu Hội thảo quốc gia bàn về “Thực trạng và giải
pháp giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho học sinh, sinh viên Việt Nam”
[125]. Trên cơ sở thực trạng đạo đức, tư tưởng, lối sống của thanh niên, sinh viên đã đưa
ra những giải pháp thiết thực nhằm giáo dục, kế thừa và phát huy giá trị văn hóa, đạo đức
truyền thống dân tộc cho sinh viên. “Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền
thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”, Luận
án tiến sĩ Triết học của Nguyễn Văn Lý [86]; “Một số biểu hiện của sự biến đổi giá trị
đạo đức trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục”
của Nguyễn Đình Tường [133].

Tháng 8 năm 2004, Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố kết quả nghiên cứu đề
tài: “Đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp” do GS.VS Nguyễn Duy

ta đã tiếp cận khái niệm lối sống như là một phạm trù đạo đức học trong quyển “Về giáo
dục đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên hiện nay - Thực trạng và giải pháp ”
[114]. Các tác giả phân tích thực trạng vấn đề đạo đức, lối sống và đề ra các giải pháp
giáo dục đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên hiện nay. Trong luận án tiến sĩ Triết học
của tác giả Võ Văn Thắng nghiên cứu về vấn đề “Kế thừa và phát huy các giá trị văn
hóa truyền thống của dân tộc trong việc xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay”
[120].

PGS,TS Nguyễn Văn Phúc trên cơ sở phân tích sự biến động của đạo đức trong điều
kiện kinh tế thị trường, tác giả đã luận chứng một số giải pháp căn bản để tạo ra bước
chuyển biến mạnh mẽ trong việc xây dựng nền đạo đức mới ở nước ta qua bài viết: “Về
việc tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong xây dựng nền đạo đức mới ở nước ta hiện
nay ” [104].

Tác giả Bùi Thanh Thủy đã cho thấy rõ, trong bối cảnh toàn cầu hóa cần có sự kế
thừa và phát huy giá trị văn hóa truyền thống qua bài “Kế thừa và phát huy những giá
trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa” [123]. Võ Văn Thắng có đưa ra
một số giải pháp trong xây dựng lối sống hiện nay, thông qua việc nâng cao nhận thức
của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền thống với bài viết “Nâng cao nhận
thức của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong xây dựng
lối sống hiện nay”, [122].


23
1.5. NHỮNG VẤN

ĐỀ ĐẶT RA ĐỂ LUẬN ÁN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT

Một là, các công trình bàn về đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống, lối sống sinh
viên được thể hiện chủ yếu dưới dạng bài báo khoa học hay đề tài khoa học nhưng chưa

hiện nay. Tuy nhiên, chưa có công trình nào tập trung luận chứng toàn diện, mang tính
khả thi và tập trung vào đối tượng mang tính cụ thể đó là đưa ra phương hướng và một số
giải pháp chủ yếu nhằm phát huy tốt các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây
dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Những công trình trên đã đề cập các vấn đề có liên quan đến đề tài luận án ở
những góc độ khác nhau, cách tiếp cận khác nhau, phương pháp khác nhau, nội dung
khác nhau về lối sống; xây dựng lối sống; xây dựng lối sống


25
25

con người; giá trị truyền thống; phát huy giá trị đạo đức truyền thống; toàn cầu hóa; tác
động của toàn cầu hóa đến lối sống... Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một
cách hệ thống dưới góc độ triết học vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với việc xây
dựng lối sống cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Xuất phát
từ những nội dung trên, luận án đi sâu nghiên cứu dưới góc độ triết học vấn đề: Giá ứị
đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam
trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
Chương 2

LỐI SỐNG VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN
THỐNG DÂN TỘC TRONG VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG MỚI CHO SINH
VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

2.1.

LỐI SỐNG, TẦM QUAN TRỌNG, NỘI DUNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG