MỤC LỤC

Trang
3

MỞ ĐẦU

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẬN DỤNG PHƯƠNG
PHÁP ĐÓNG VAI NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC

14

1.1. Các khái niệm công cụ của đề tài
1.2. Quy trình vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức
trong dạy học

14
22

1.3.

Vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy
học môn Giáo dục học ở Học viện Kỹ thuật quân sự

33

Chương 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP
ĐÓNG VAI NHẬNTHỨC TRONG DẠY HỌC MÔN
GIÁO DỤC HỌC Ở HỌC VIỆN KỸ THUẬT QUÂN SỰ

42


3.3. Thử nghiệm sư phạm

77

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

85
87
90


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Giáo dục và đào tạo Việt Nam đang tiến hành đổi mới căn bản, toàn diện
nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; đổi mới chương
trình, nội dung, đặc biệt là PPDH với mục tiêu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ
phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ
áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến
khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát
triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa
dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh
ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học nhằm đào tạo con
người Việt Nam tự chủ, năng động, sáng tạo có năng lực phát hiện và giải quyết
vấn đề phục vụ cho thành công của sự nghiệp CNH - HĐH đất nước” [1]. Vì vậy,
việc tìm tòi áp dụng những PPDH tích cực là góp phần quan trọng thực hiện
nhiệm vụ đó của các trường học nói chung và các trường quân sự nói riêng.

của Học viện trong tình hình mới hiện nay.
Giáo dục học là môn học trang bị cho học viên hệ thống kiến thức, kỹ
năng, về công tác huấn luyện và giáo dục quân nhân. Môn học có vai trò quan
trọng trong thực tiễn huấn luyện của quân nhân góp phần hình thành những
phẩm chất chỉ huy, năng lực lãnh đạo huấn luyện, giáo dục bộ đội, phát huy
sức mạnh của tập thể và cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ. Do đây là môn
không phải chuyên ngành nên việc học viên đầu tư thời gian và công sức học
tập còn ít, chưa thật sự hứng thú và chủ động trong học tập, còn có tâm lý là
môn phụ. Thực tiễn trong dạy học nói chung, dạy học môn GDH PPĐVNT ở
Học viện KTQS chưa được nghiên cứu, vận dụng trong các giờ giảng dạy. Vì
thế, việc tìm kiếm, vận dụng các PTDH mới tạo dựng môi trường học tập tích
cực cho học viên góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học đang là
4


nhiệm vụ cần quan tâm nghiên cứu. Điều đó đặt ra sự cần thiết đưa PPĐVNT
vào dạy môn GDH ở Học viện KTQS.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: “Vận dụng
phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học môn Giáo dục học ở Học
viện Kỹ thuật quân sự” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
Phương pháp đóng vai nhận thức có một lịch sử lâu đời nó là một
phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động dạy học. Trong phương pháp này,
người tham gia sắm những vai tương ứng với một dạng hoạt động đã được mô
hình hoá từ chính hoạt động của cuộc sống thực. Xuất phát từ những trò chơi
trong lịch sử loài người mà người ta vận dụng trong hoạt động dạy học, giáo
dục nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng dạy học. Việc vận dụng đóng vai
trong dạy học được thực hiện trong thực tiễn song nghiên cứu đi sâu để đề ra
một cách có hệ thống, quy trình với tư cách là PPDH thì chưa được nghiên
cứu đầy đủ.

tác dụng kích thích, nâng cao nhận thức, tạo không khí cũng như cách tiếp cận
bài giảng một cách nhẹ nhàng tự nhiên.
Các nghiên cứu về PPĐVNT không nhiều. Các tác giả coi đây là một nội
dung trong PPDH tích cực, PPDH hiện đại, PPDH tiên tiến, ...Các tài liệu phương
Tây đã giới thiệu các PPDH mới: Động não, (brain storming); thảo luận nhóm
(buzz group) hoặc (group discussion); dạy nhóm nhỏ (small group teaching); đóng
vai ( role play); trò chơi (game); học theo vấn đề (problem based learning); học
độc lập, ( independent learning) ... các tài liệu giáo dục học quân sự Xô-viết đã
giới thiệu các PPDH hiện đại như sau: Khởi động sư phạm; đàm thoại với người
học trong khi giảng; trò chơi sư phạm quân sự; bàn tròn; động não.
Tác giả Iu.K. Babanxki đã đề xuất một hệ thống PPDH được phổ biến
rộng rãi ở Liên Xô trước đây. Trong hệ thống PPDH có các phương pháp tổ
chức và thực hiện hoạt động nhận thức, các phương pháp kích thích và xây dựng
6


động cơ học tập, các phương pháp kiểm tra. Trong đó phương pháp trò chơi
nhận thức nằm trong nhóm phương pháp kích thích hứng thú học tập.[34, tr.49]
Thời gian gần đây, trong báo cáo có nhan đề “Role Play as a Teaching
Method: A Practical Guide” của Tiến sĩ Kanokwan Manorom and Zoë
Pollock, được xuất bản với sự hỗ trợ từ Sáng kiến học giả Mekong (MLI) và
trung tâm nghiên cứu xã hội phân miền Mekong (do Lê Thị Ngọc Thương,
Trung tâm Đánh giá & Kiểm định Chất lượng Giáo dục - Viện Nghiên cứu
Giáo dục dịch và giới thiệu), đã hướng thiết kế như một chỉ dẫn cho giáo viên
có nhu cầu sử dụng đóng vai như là một công cụ giảng dạy, một phương pháp
giảng dạy hữu ích nhất cho các lớp khoa học xã hội. Bài báo cáo đã phác thảo
quy trình thiết kế và thực hiện PPĐV gồm 4 giai đoạn: Giai đoạn chỉ dẫn,
Giai đoạn tương tác, Giai đoạn diễn đàn, Giai đoạn phỏng vấn.
* Ở Việt Nam
Phương pháp đóng vai nhận thức ngày càng được sử dụng trong nhiều

bản và khẳng định: “Đóng vai nhận thức là một phương pháp dạy học tích
cực, nó phù hợp với tính chất đào tạo những chuyên gia quân sự, những nhà
chuyên môn trong các trường đại học quân sự” [ 32, tr.161].
Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu đổi mới PPDH, Cục nhà trường
Bộ Tổng Tham mưu đã triển khai xây dựng “Kế hoạch bồi dưỡng giáo viên
của các nhà trường trong quân đội”(Năm 2004). Kết quả đã xây dựng
chương trình, biên soạn tài liệu về đổi mới PPDH, tiến hành thử nghiệm sư
phạm ở một số trường trong quân đội, trong đó có dạy học bằng PPĐV.
Trong đó xác định vai trò, mục tiêu học tập, điều kiện áp dụng, trường hợp
vận dụng và cách tiến hành buổi dạy học bằng PPĐV. Theo đó, ở Học viện
Chính trị đã tổ chức lớp bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục có tập huấn
chuyên đề về dạy học bằng PPĐV.[3]
Tác giả Trịnh Quang Từ đã có bài viết “PPĐV mô hình hóa hoạt động
nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật” trên Tạp chí Giáo dục số
100 (Tháng 3/2004) đã bàn về phương pháp trò chơi, phương pháp đóng vai,
8


phương pháp dạy học đóng vai mô hình hoá hoạt động nghề nghiệp. Trong đó
tác giả đã chỉ ra trong PPĐV trọng tâm là kịch bản đóng vai, tình huống đóng vai
mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp. Quá trình thực hiện đóng vai, học viên
tương tác, ràng buộc với nhau theo một kịch bản nhất định phù hợp với mục đích
và nhiệm vụ dạy học. Kịch bản đó cho phép và đòi hỏi học viên phải chủ động
thể hiện hành động, suy nghĩ của mình như trong một trò chơi chứ không phải
như các vai diễn của kịch bản nghệ thuật. Chính do học viên được chủ động,
sáng tạo thể hiện vai diễn như thế nên họ lĩnh hội được nội dung dạy học đã thiết
kế trong tình huống với sự hứng thú và nỗ lực rất cao.[35]
Tác giả Nguyễn Văn Cường - Bernd Meier trong cuốn “Lý luận dạy
học hiện đại. Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”, coi
đóng vai là một PPDH thông qua mô phỏng và thường có tính chất trò chơi

xuyên, tài liệu hướng dẫn dạy học bộ môn cũng đề cập đến PPĐVNT trong
dạy học môn Giáo dục công dân.
Đã có mộ t số học viên cao học nghiên cứu việc sử dụng PPĐVNT
trong các môn học khác nhau. Luận văn thạc sĩ của Vũ Thị Hồng Quế với
đề tài “Qui trình sử dụng phương pháp dạy học đóng vai kết hợp với
phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn đạo đức” (Bậc tiểu học)
[30]; Luận văn thạc sĩ của Đỗ Khánh Năm với đề tài “Sử dụng phương
pháp đóng vai kết hợp thảo luận nhóm trong dạy học môn khoa học nhằm
giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học”[22]. Luận văn thạc sĩ của
Đào Thị Hường với đề tài “Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với
phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp
12”[15]; Luận văn thạc sĩ của Mai Thị Kim Chi “Vận dụng phương pháp
đóng vai trong dạy học lịch sử Việt Nam (Thế kỷ X-giữa thế kỷ XIX),
Lớp 10 Trung học phổ thông - Chương trình chuẩn” [4].
Từ những công trình nghiên cứu trên đây có thể thấy rằng PPĐVNT đã
được quan tâm nghiên cứu để ứng dụng vào giảng dạy. Tuy nhiên, các công trình
đó mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra khái niệm, cách thức tiến hành cụ thể và được
10


thực nghiệm trên một phạm vi cụ thể mà chưa có một công trình nào nghiên cứu
lý luận và vận dụng PPĐVNT vào dạy học môn GDH. Bởi vậy, chúng tôi quyết
định chọn vấn đề: “Vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học
môn Giáo dục học ở Học viện Kỹ thuật quân sự” làm đề tài nghiên cứu.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở lý luận và thực tiễn tiến hành xây dựng quy trình, đề xuất
biện pháp vận dụng PPĐVNT phát huy tính tích cực nhận thức, kỹ năng giải
quyết tình huống thực tiễn của học viên góp phần nâng cao chất lượng trong
dạy học môn GDH ở HVKTQS.

được nâng cao hơn.
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp luận
Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa
duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, quán triệt các quan điểm
phương pháp luận trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn. Trong quá
trình nghiên cứu, tác giả tiếp cận vấn đề theo quan điểm: hệ thống - cấu trúc;
đối chiếu - so sánh, lịch sử - lôgíc; quan điểm thực tiễn trong nghiên cứu khoa
học làm cơ sở xem xét và phân tích những vấn đề có liên quan.
* Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát hoá,
hệ thống hoá các tài liệu về lý luận PPĐVNT của các tác giả trong và ngoài
nước; các nghị quyết, chỉ thị về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo của
Đảng, quân đội có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để phục vụ trực tiếp giải
quyết các nhiệm vụ dựng cơ sở lý luận của đề tài.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
+ Phương pháp quan sát: Tiến hành dự giờ và quan sát các giờ học có
vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH, nhằm giúp thu thập thông tin
12


góp phần khẳng định tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.
+ Phương pháp toạ đàm, trao đổi: Trao đổi với giáo viên và học viên
về việc vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH, nhằm thu thập những
thông tin cần thiết phục vụ cho nghiên cứu của đề tài.
+ Phương pháp điều tra: Xây dựng bảng hỏi đối với giáo viên và học
viên nhằm tìm hiểu thực trạng về vận dụng PPDHĐVNT trước và sau khi tiến
hành thử nghiệm.
+ Phương pháp nghiên cứu sản phẩm giáo dục: Phân tích kết quả kiểm

Dạy học là một lĩnh vực hoạt động đặc trưng, bởi cả chủ thể và đối
tượng của hoạt động đều là con người. Hoạt động dạy học là quá trình giảng
dạy của người thầy (giáo viên) và học tập của người học (học viên) - quá trình
xử lý, chuyển giao thông tin, định hướng của giáo viên và thu nhận, xử lý
thông tin, ứng dụng, phát triển của học viên. Trong quá trình đó nhất thiết
phải được thực hiện thông qua các phương pháp đặc thù gọi là phương pháp
dạy học. Như vậy, bản chất của QTDH chính là việc sử dụng hệ thống
phương pháp giảng dạy và phương pháp học tập nhằm thực hiện mục đích,
yêu cầu đặt ra về trang bị, cung cấp và tiếp thu, lĩnh hội (chiếm lĩnh), ứng
dụng kiến thức, kỹ năng của giáo viên và học viên. Để đạt hiệu quả cao trong
quá trình đó, phải xuất phát từ phương pháp dạy của giáo viên vì phương
pháp dạy quyết định và tác động đến phương pháp học của học viên.
Khi định nghĩa về PPDH, các tác giả đã xét trên nhiều mặt khác nhau
của QTDH, có tác giả chú trọng tới cách thức tương tác giữa giáo viên và học
sinh, có tác giả lại xét về mặt điều khiển học…Tuy nhiên, các tác giả đều chỉ ra
rằng PPDH có những dấu hiệu đặc trưng sau: PPDH phản ánh sự vận động của
nội dung học vấn đã được nhà trường quy định; PPDH phản ánh sự vận động
của quá trình nhận thức của học viên nhằm đạt được mục đích đề ra; PPDH
phản ánh cách thức trao đổi thông tin giữa thầy và trò; PPDH phản ánh cách
thức điều khiển nhận thức, kích thích và xây dựng động cơ, tổ chức hoạt động
nhận thức kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động. Nói chung khi định nghĩa về
PPDH, tuy các tác giả đề cập tới nhiều mặt của QTDH nhưng sự tương tác giữa
14


thầy và trò được nhiều tác giả quan tâm và đi sâu nghiên cứu nhất. Hiện có nhiều
cách hiểu khác nhau về PPDH xét trên mặt tương tác giữa thầy và trò nhưng tựu
chung lại, có ba cách hiểu sau:
Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của người giáo viên để
truyền thụ kiến thức, rèn luyện kỹ năng và giáo dục học viên theo mục đích

Thuật ngữ “đóng vai” là một thật ngữ không còn xa lạ với chúng ta và
trên thực tế nó được ứng dụng, thể hiện rất phổ biến. Tuy nhiên, trong nhận thức
và quan niệm của nhiều người, từ xa xưa cho đến nay vẫn thường đồng nghĩa
đóng vai với hoá thân thành các vai diễn trong các loại hình nghệ thuật (sân
khấu, chèo, tuồng, ca kịch, cải lương…), thông dụng và phổ biến nhất đóng vai
là đóng kịch. Trong xã hội, mỗi cá nhân hay mỗi nhóm đều đảm nhận những vai
trò nhất định. Điều này giống như các vai diễn trên sân khấu, nhưng khác biệt ở
chỗ những vai diễn trên sân khấu thì hoá thân thành người khác, còn trong sân
khấu cuộc đời và sân khấu xã hội, mỗi người tự thể hiện chính mình với những
vị trí, vai trò khác nhau. Chính vì thế mà W. Shakespeare đã từng nói: “Toàn thế
giới là nhà hát. Trong nhà hát có đàn ông, đàn bà. Tất cả đều là diễn viên. Ở họ,
đều có lối ra sân khấu và lối rời sân khấu của mình” [ 18, tr.99].
Cũng có thể hiểu, đóng vai là bất cứ hoạt động nói nào trong đó hoặc
là bạn đang mượn vai trò của người khác, hoặc là bạn vẫn là mình nhưng
tưởng tượng mình đang ở trong một tình huống không có thật nào đó. Đóng
vai được áp dụng trong hoạt động dạy học nhằm mục đích nâng cao hiểu
biết về tri thức, kỹ năng, thái độ của người học để đạt đến mục tiêu dạy học
thì được gọi là ĐVNT.
Đóng vai thông qua trò chơi hay đóng vai theo các nhân vật trong các
câu chuyện được thực hiện trên lớp hoặc ở nhà của trẻ chính là những hoạt
động đơn giản đầu tiên - bước đầu làm quen và thể hiện PPĐVNT. Sự nhập
vai đó, khi được vận dụng vào QTDH, nó trở thành một phương pháp tương
đối phổ biến và mang lại hiệu quả cao đó chính là PPĐVNT hay một số tác
giả còn gọi là PPDH bằng hình thức đóng kịch. Trên cơ sở đóng vai, người
16


học thực hiện những vai diễn mà người học có thể hiểu được hành động của
mình tốt hơn và còn có tác động lên tư duy, tình cảm, thái độ và hành động
của các vai diễn khác, của người quan sát và của giáo viên.

chất trò chơi, trong đó các tình huống cuộc sống, các vấn đề hoặc xung đột
được thể hiện. Đóng vai nhằm phát triển năng lực hành động thông qua sự trải
nghiệm của chính bản thân người học và thông qua thông tin phản hồi từ
những người quan sát” [5, tr.142].
Theo quan điểm của các nhà giáo dục học quân sự thì quan niệm: “Đóng
vai là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó giảng viên tái tạo lại nội dung
của hoạt động nghề nghiệp tương lai, mô hình hoá các hành động đặc trưng cho
hoạt động đó, tổ chức cho học viên sắm vai thực hiện những hành động, thao tác
phù hợp với chuẩn mực hành vi có thực đó; qua đó hình thành kỹ năng và kinh
nghiệm hoạt động nghề nghiệp tương lai” [32, tr.163]. Hay nói một cách ngắn
gọn: ĐVNT là một PPDH, trong đó giáo viên đặt học viên vào các tình huống
giả định, yêu cầu học viên phải xử lý thông qua đó đạt được các mục tiêu dạy
học. Qua đó, PPĐVNT được sử dụng trong dạy học ở nhiều môn học khác nhau,
đặc biệt là các môn quân sự, y học,… bản chất của phương pháp này là người
dạy đặt người học vào các tình huống giả định và yêu cầu người học giải quyết.
Theo chúng tôi, Phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học là
phương pháp tổ chức cho người học thực hiện những vai diễn gắn với nội
dung tình huống học tập nhằm đạt được các mục tiêu dạy học đã đề ra.
Phương pháp đóng vai nhận thức được sử dụng như là một phương pháp
được sử dụng trong dạy học nhiều môn học, trước hết là các môn khoa học xã
hội. Đây là phương pháp thực hành mang tính chủ động, gây sự chú ý và thu hút
người học tham gia vào bài giảng, giúp phát triển kỹ năng thực hành và kiến
thức học thuật chuyên môn. Đồng thời, hướng đến nhu cầu của người học đó là
họ thường thích cách tiếp cận thực hành để học và mở rộng hiểu biết về cuộc
đàm phán của các bên liên quan thông qua quá trình mô phỏng kinh nghiệm.
18


Đây cũng là PPDH tạo bầu không khí sôi nổi cho lớp học, người dạy và người
học trở nên thân thiện, gần gũi với nhau hơn, tác động tích cực để giờ giảng đạt

nhất định đối với nhà trường, giáo viên và học viên.
1.1.2. Vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học môn
Giáo dục học
Theo Từ điển tiếng Việt vận dụng là: "Đem tri thức lý luận dùng vào thực
tiễn" [37, tr.1105]. Như vậy, vận dụng là một khái niệm chỉ quá trình hoạt động
của chủ thể nhằm mục đích đem lý luận dùng vào thực tiễn, cải tạo thực tiễn theo
hướng mà lý luận đã chỉ ra. Vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH với tư
cách là một PPDH tích cực nhằm nâng cao hứng thú, khả năng thực hành giải
quyết các tình huống, nhiệm vụ dạy học đặt ra.
Trong phạm vi luận văn, tác giả chỉ đề cập đến việc vận dụng PPĐVNT
vào trong dạy học môn GDH. Từ cách tiếp cận đó thì: Vận dụng phương pháp
đóng vai nhận thức trong dạy học môn Giáo dục học là quá trình giáo viên
xây dựng bài giảng, tổ chức bài giảng trên lớp theo lí thuyết phương pháp
đóng vai nhận thức một cách linh hoạt, sáng tạo thông qua giải quyết các
tình huống dạy học trong giảng dạy môn Giáo dục học nhằm đạt được mục
đích, nhiệm vụ dạy học đã đề ra.
Vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH là một khái niệm dùng để chỉ
quá trình hoạt động, nhằm đem lý thuyết PPĐVNT áp dụng vào thực tiễn quá
trình dạy học môn GDH một cách linh hoạt, sáng tạo, đạt hiệu quả cao. Quá trình
này bao gồm nhiều hoạt động đan xen, thâm nhập vào nhau, với mục đích cuối
cùng là tổ chức quá trình dạy học môn GDH có sử dụng PPĐVNT.
Nội dung vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH bao gồm: thiết kế
các mục tiêu, nội dung dạy học môn GDH có sử dụng PPĐVNT. Trên cơ sở phân
tích nội dung, xây dựng và lựa chọn tình huống, kịch bản và tổ chức thực hành
trên lớp theo đúng quy trình vận dụng PPĐVNT trong dạy học giải quyết các
nhiệm vụ, mục tiêu dạy học môn GDH.
20


Chủ thể vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH bao gồm cả

Phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học môn GDH có vai trò hết
sức quan trọng. Đây là phương pháp nhằm giúp học viên suy nghĩ sâu sắc về một
vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc cụ thể mà họ vừa thực hiện hoặc quan
sát được. Việc “diễn” không phải là phần chính của phương pháp này mà điều
quan trọng là sự thảo luận sau phần diễn ấy.
Như vậy, vận dụng PPĐVNT trong dạy học môn GDH là một khái
niệm chỉ quá trình hoạt động của chủ thể, với mục đích dạy học giúp học viên
có điều kiện ứng dụng lý thuyết, nội dung, nguyên tắc đã học, kinh nghiệm
của bản thân vào thực tiễn sinh động, đa dạng mà họ sẽ tiếp xúc sau này một
cách linh hoạt, sáng tạo.
1.2. Quy trình vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học
1.2.1. Bản chất, đặc điểm của phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học
Đặc điểm bản chất nhất của phương pháp này là người dạy đặt người
học vào các tình huống giả định và yêu cầu người học giải quyết.
Đóng vai là phương pháp tổ chức cho người học thực hành, “làm thử” một
số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Đây là phương pháp nhằm
giúp học viên suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc
cụ thể mà các em vừa thực hiện hoặc quan sát được. Việc “diễn” không phải là
phần chính của phương pháp này mà điều quan trọng là sự thảo luận sau phần diễn
ấy. Do vậy, bản chất là sự gia công sư phạm của giáo viên, chế biến nội dung dạy
học thì kịch bản phù hợp để học viên sử dụng kịch bản đó để nhập vai. Qua sự nhập
vai đó, học viên tự khám phá, lĩnh hội được tri thức mới một cách nhanh chóng và
đem lại hiệu quả ghi nhớ rất cao. Bởi trong đóng vai, người học được làm, quan sát
và do vậy nắm chắc được bài học. Mặt khác, trong quá trình nhập vai, học viên sẽ
được học cách phản ứng như thế nào trong những điều kiện cụ thể nhất định. Đóng
vai được tổ chức trong dạy học thông qua các kịch bản, tình huống, trò chơi dạy
học, mô phỏng các vấn đề thực tiễn cuộc sống, các vấn đề học tập.
22




cuộc sống và nghề nghiệp. “Tình huống dạy học là tình huống thực tiễn, được
giáo viên lựa chọn và sử dụng nhằm đạt mục tiêu dạy học” [38, tr.143].
Tình huống dạy học có thể được lựa chọn từ tình huống thực của cuộc
sống, cũng có thể được hư cấu. Để tình huống trở thành tình huống dạy học
cần phải đáp ứng những yêu cầu đó là: Nó phải hàm chứa nội dung học tập và
giúp đạt được mục tiêu dạy học. Tình huống có tính chất điển hình mà việc
giải quyết chúng giúp người học lĩnh hội được tri thức khái quát. Trong tình
huống phải hàm chứa những vấn đề buộc người học phải vận dụng kiến thức,
kỹ năng đã có hoặc cấu trúc lại để giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất.
Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trường học tập tạo điều kiện
kiến tạo tri thức theo cá nhân và trong mối quan hệ xã hội của việc học tập.
Phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học sử dụng tình huống học
tập được lựa chọn trong nội dung học tập, tình huống phải ăn nhập với nội
dung bài học, ngắn gọn dễ hiểu, kích thích hứng thú học tập, không nên đưa
ra quá nhiều tình huống trong một buổi học. Tình huống phải ngắn gọn, cụ
thể, khuyến khích sự sáng tạo của học viên trong khi đóng vai.
1.2.3. Kịch bản vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học
* Các nguyên tắc xây dựng kịch bản đóng vai nhận thức trong dạy học.
Yếu tố quyết định thành công của phương pháp đóng vai là kịch bản.
Do vậy, khi xây dựng kịch bản cần phải tuân theo những nguyên tắc nhất định
nhằm đảm bảo được hiệu quả của phương pháp này.
Trước tiên, kịch bản phải được xây dựng căn cứ theo mục tiêu, nội dung
của bài học nhằm đảm bảo tính đúng lúc, đúng chỗ của việc sử dụng PPDH.
Thứ hai, kịch bản phải có tính chất tích cực, mang lại hiệu quả giáo dục
cao. Đồng thời, bồi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ của người học. Trong kịch bản
phải có kịch tính (các xung đột, các mâu thuẫn giữa các nhân vật) để gây
hứng thú, gây sự chú ý và mang tính thuyết phục cao về tư tưởng và hành vi.
Kịch bản, một mặt phải được soạn thảo chi tiết các đối thoại và hành
24

25


Các nhóm, cá nhân đóng các vai đã quy định.
Các cá nhân khác theo dõi.
- Thảo luận, đánh giá nhận xét, rút ra những kiến thức cần đạt được.
Giáo viên điều khiển thảo luận sau đóng vai. Người tham gia đóng vai
tự nhận xét, đánh giá về và cảm nhận vai diễn của mình. Người quan sát đóng
góp ý kiến thảo luận về vai diễn, tiến trình, nội dung kiến thức, kỹ năng, thái
độ thông qua vai diễn. Giáo viên kết luận, định hướng và rút ra những kiến
thức học tập từ các vai diễn đóng vai nhận thức.
1.2.4. Quy trình vận dụng phương pháp đóng vai nhận thức trong dạy học
Theo cuốn từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, “quy trình” được
hiểu là trình tự phải tuân theo để tiến hành một việc nào đó[26]. Như vậy, quy
trình dạy học là sự kết hợp hữu cơ giữa quy trình dạy của thầy và quy trình
học của trò bao gồm các giai đoạn, các bước từ khi bắt đầu cho đến khi kết
thúc một tiết giảng, bài giảng được tiến hành theo một trình tự lôgic xác định
nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học đề ra.
Từ các khái niệm cơ bản nêu trên, có thể hiểu: Quy trình vận dụng phương
pháp đóng vai trong quá trình dạy học là trình tự lôgic các giai đoạn, các bước
mà giáo viên và học viên phải thực hiện trong quá trình dạy học nhằm tổ chức,
điều khiển, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động của các nhóm và các cá nhân
tham gia đóng vai để giải quyết tốt các nhiệm vụ học tập đề ra.
Căn cứ vào bản chất, mục đích của PPĐVNT chia làm ba giai đoạn:
Chuẩn bị, tổ chức thực hiện và thảo luận đánh giá nội dung học tập. Chúng tôi
khái quát quy trình của PPĐVNT trong dạy học gồm 5 bước cụ thể như sau:
Bước 1: Biên soạn kịch bản
Xác định mục đích đóng vai.
Xác định tình huống để tiến hành đóng vai.
Dự kiến việc giao nhiệm vụ cho từng học viên, nhóm học viên.