PHẦN 1 : MỞ ĐẦU
I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI .
Trong giảng dạy địa lí ở trung học phổ thông, việc đổi mới phương pháp dạy
học mới theo hướng tích cực là rất cần thiết. Vấn đề quan trọng nhất là tìm ra cách
vận dụng linh hoạt các phương pháp kĩ thuật dạy học như thế nào để phát huy được
những mặt tích cực của từng phương pháp nhằm phát huy cao độ tính tích cực, chủ
động sáng tạo trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề, để vừa có được những kiến
thức cần thiết, vừa rèn luyện được các năng lực hành động.
Việc truyền thụ kiến thức mới cho học sinh qua nội dung sách giáo khoa và
các phương tiện thiết bị dạy học tưởng là dễ song lại khó. Với phương pháp: “ lấy
học sinh làm trung tâm ” đòi hỏi người giáo viên phải có kỹ thuật sử dụng câu hỏi
trong tiết học bài mới thì mới có thể phát huy được tính độc lập nhận thức của học
sinh, phát triển tư duy và qua đó biết vận dụng kiến thức để giải quyết các hiện
tượng tự nhiên xảy ra xung quanh chúng ta hay trên thế giới
Qua nhiều năm giảng dạy chương trình địa lí 10 ( phần địa lí tự nhiên ). Đây
là chương trình gồm những nội dung mới và khó ở hầu hết các bài học, học sinh
phần lớn tiếp thu kiến thức một cách thụ động “ Thầy giảng – Trò ghi ’’, chưa chủ
động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức ... Cho nên việc sử dụng kĩ thuật sử
dụng câu hỏi trong tiết học bài mới cho học sinh là nhiệm vụ quan trọng đối với
giáo viên. Thông qua các câu hỏi giáo viên hướng dẫn học sinh từng bước khám
phá, phát hiện ra bản chất của sự vật , hiện tượng nên kĩ thuật này có y nghĩa tích
cực gây hứng thú nhận thức cho học sinh, đồng thời qua các câu trả lời của học sinh
giúp giáo viên đánh giá được trình độ phát triển tư duy , trình độ nhận thức của học
sinh, hiểu được mức độ nắm vững kiến thức đã có ở học sinh. Xuất phát từ yêu cầu
môn học, mục tiêu giảng dạy và kinh nghiệm bản thân, tôi đã lựa chọn và nghiên
cứu đề tài : Kĩ thuật sử dụng câu hỏi trong dạy học bài mới trên lớp phần địa lí
tự nhiên - lớp 10 THPT chƣơng trình chuẩn.

1





PHẦN 2. NỘI DUNG
I. Cơ sở lí luận.
Việc đổi mới phương pháp trong chương trình địa lí ở bậc trung học phổ
thông nói chung, chương trình địa lí tự nhiên 10 nói riêng là rất quan trọng. Để
giảm tối đa những yêu cầu ghi nhớ máy móc, tiếp thu tri thức thụ động, đồng thời
tăng tính tích cực, sáng tạo, sự hợp tác trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề để
có được những kiến thức cần thiết, vừa rèn luyện được các năng lực hành động,
giúp đạt hiệu quả cao trong học tập .
Trong lí luận dạy học môn địa lí đã chỉ ra rằng: Việc kiểm tra và đánh giá
được hiệu quả cần phải tuân theo một số nguyên tắc sau: Đánh giá phải xuất phát từ
mục tiêu của bộ môn địa lí ở trường THPT là khả năng lĩnh hội và nắm được những
tri thức tự nhiên, kinh tế - xã hội ...cần xem sự lĩnh hội kiến thức địa lí của học sinh
đạt được ở mức độ nào ? Hiểu và nắm vững được kiến thức thể hiện ở chỗ trả lời và
làm được những câu hỏi và bài tập trong sách giáo khoa. Vận dụng được những
kiến thức địa lí đã học để giải thích những sự vật hiện tượng địa lí xảy ra trong đời
sống xã hội ở địa phương, trong nước và thế giới. Ngoài ra cũng phải chú y đến
trình độ phát triển tư duy của học sinh thông qua các mức độ vận dụng, thao tác tư
duy, trình độ phát hiện và giải quyết vấn đề ... Để đạt được mục tiêu trên, vấn đề
quan trọng hàng đầu là việc truyền thụ kiến thức mới ở một tiết dạy trên lớp
II. Thực trạng của vấn đề
1. Ƣu điểm và hạn chế
* Ƣu điểm:
Việc sử dụng kỹ thuật sử dụng câu hỏi giúp học sinh từng bước khám phá phát hiện
bản chất của các sự vật hiện tượng địa lí tự nhiên, tạo hứng thú nhận thức và lôi
cuốn sự tham gia tích cực chủ động của học sinh trong việc giải quyết vấn đề. Từ đó
giúp học sinh nắm chắc nội dung kiến thức cơ bản, trọng tâm của bài.
* Hạn chế


không nhằm vào mục đích cụ thể nào, có thể trả lời thế nào cũng được, tránh những
câu hỏi tối nghĩa..

4


- Câu hỏi phải bám sát nội dung cơ bản, nhằm vào những điểm chính trong nội dung
của bài học
- Câu hỏi phải sát với trình độ học sinh, phù hợp với lứa tuổi, khả năng của các em.
Tránh những câu hỏi khó quá học sinh không trả lời được gây tâm lí chán nản hoặc
câu hỏi quá dễ không kích thích học sinh tìm tòi
- Câu hỏi phải có tác dụng kích thích học sinh, tác động vào cảm xúc, thẩm mĩ của
học sinh. Từ ngữ trong câu hỏi phải phù hợp với sự hiểu biết của học sinh.
- Hệ thống câu hỏi có thể dùng cho toàn bài hay cho từng mục, từng nội dung lớn
của bài. Trong hệ thống đó các câu hỏi có liên hệ chặt chẽ với nhau, câu trước là
tiền đề cho câu hỏi sau, câu hỏi sau là sự kế tục và phát triển kết quả cảu câu hỏi
trước. Mỗi câu hỏi là một cái “ nút” của từng bộ phận mà học sinh cần lần lượt tháo
gỡ thì mới tìm được kết quả cuối cùng. Giải quyết được hệ thống câu hỏi đó là giải
quyết được nội dung toàn bài hay của mục đó, nôi dung lớn đó. Trong trình tự lôgic
của các câu hỏi, nên bố trí các câu hỏi kiểm tra sự kiện trước, tiếp đến là các câu hỏi
có yêu cầu nâng cao dần năng lực nhận thức để học sinh có điểu kiện suy luận ,
phán đoán
* Trong một tiết dạy giáo viên có thể sử dụng các dạng câu hỏi khác nhau :
- Câu hỏi phân tích : Nhằm gợi học sinh từng phần của sự vật hiện tượng địa lí
hoặc các thành phân của mối quan hệ
- Câu hỏi so sánh, liên hệ : Nhằm liên hệ các sự vật hiện tượng địa lí lại với nhau
trong tất cả các mối quan hệ và thiết lập sự giống và khác nhau giữa chúng
- Câu hỏi nguyên nhân - kết quả : Là loại câu hỏi nêu lên mối quan hệ nhân quả,
một trong những dạng quan hệ có tính phổ biến trong các bài địa lí
- Câu hỏi tổng hợp : Nhằm giúp cho học sinh xác lập tính thống nhất và mối liên hệ

đã học, chứng tỏ đã hiểu
- Áp dụng: Câu hỏi yêu cầu học sinh áp dụng kiến thức đã học vào một tình huống
mới
- Phân tích : Câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích nguyên nhân hay kết quả của một
hiện tượng
- Tổng hợp: câu hỏi yêu cầu học sinh tổng hợp các kiến thức cụ thể trong một sự
thống nhất mới hoặc trong việc giải đáp một ván đề khí quát hơn. Tổng hợp đòi hỏi
sự gia công thông tin một cách sáng tạo
- Đánh giá : Câu hỏi yêu cầu học sinh nhận định , phán đoán về một vấn đề
6


Dựa vào mục đích của việc dạy học có thể chia câu hỏi ra làm 2 loại : Câu hỏi sự
kiện và câu hỏi nhận thức. Câu hỏi sự kiện chỉ đòi hỏi tái hiện các kiến thức , sự
kiện , nhớ và trình bày một cách có hệ thống , có chọn lọc. câu hỏi nhận thức là câu
hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, hệ thống hoá kiến
thức.
1.4. Kỹ thuật ứng xử với câu trả lời của học sinh
Giáo viên cần chú y nghe y kiến của học sinh, khích lệ sự trả lời của học sinh.
Trong nhiều trường hợp học sinh chưa trả lời được ( hoặc sai ) giáo viên nên đặt
thêm câu hỏi phụ để gợi y cho học sinh trả lời đúng vào câu hỏi chính
Sau khi học sinh trả lời, giáo viên cần có nhận x t bổ sung sửa chữa câu trả lời của
học sinh, dùng lời lẽ động viên để tránh gây mặc cảm ở học sinh trả lời sai, tạo ra
được ở tất cả học sinh ( kể cả học sinh yếu) chấp nhận sự thiếu sót trong câu trả lời
và có ham muốn tìm hiểu câu trả lời tốt hơn
2. Vận dụng.
Bài 12. SỰ PHÂN BỐ KHÍ ÁP. MỘT SỐ LOẠI GIÓ CHÍNH ( Chương trình – Lớp 10 cơ bản )

- Mục tiêu của bài ( tiết ): Hiểu và trình bày được nguyên nhân sự thay đổi khí
áp,đặc điểm và nguyên nhân hình thành một số loại gió chính trên Trái Đất

8


Dựa vào hình 12. 4,hãy:
- Trình bày hoạt động của gió biển – đất và giải thích về sự hình thành gió biển –
gió đất
- Tại sao ngư dân thường ra khơi vào buổi chiều tối và trở về vào buổi sáng hôm
sau ?
Bài 15. THUỶ QUYỂN, MỘT SỐ NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG TỚI CHẾ ĐỘ NƢỚC SÔNG. MỘT SỐ SÔNG
LỚN TRÊN TRÁI ĐẤT

( Chương trình – Lớp 10 cơ bản )

- Mục tiêu của bài ( tiết ): Biết khái niệm về thuỷ quyển . Hiểu và trình bày được
vòng tuần hoàn của nước trên trái đất. Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng tới chế
dộ nước của sông
- Cách tiến hành:
* GV chuẩn bị một số câu hỏi :
- Nêu khái niệm về thuỷ quyển
- Xác định vị trí của thuỷ quyển trên Trái Đất
- Trình bày vòng tuần hoàn nhỏ và vòng tuần hoàn lớn trên Trái Đất.
- Hãy nêu y nghĩa của vòng tuần hoàn đối với sự sống trên Trái Đất
- Hãy chứng minh rằng : Nước trên Trái Đất tham gia vào nhiều vòng tuần
hoàn, cuối cùng trở thành một đường vòng kh p kín.
- Nêu ví dụ chứng minh chế độ mưa, băng tuyết, nước ngầm ảnh hưởng đến
chế độ nước của sông

9



- Thuỷ triều là gì ? nguyên nhân sinh ra thuỷ triều
- Tại sao khối lượng Mặt trời rất lớn, còn khối lượng Mặt Trăng nhỏ hơn
nhiều, mà lực sinh ra thuỷ triều của Mặt Trăng lại mạnh hơn so với lực sinh thuỷ
triều của Mặt Trời
- Hãy cho biết vào các ngày các ngày có dao động thuỷ triều lớn nhất, ở Trái
Đất ta sẽ thấy Mặt Trăng như thế nào ?
- Hãy cho biết vào các ngày các ngày có dao động thuỷ triều nhỏ nhất, ở Trái
Đất ta sẽ thấy Mặt Trăng như thế nào ?
- Dựa vào hình 16.2, 16.3 - SGK, xác định vị trí của Mặt Trăng, Mặt Trời so
với Trái Đất như thế nào .
- Dựa vào tính chất, người ta phân dòng biển thành mấy loại ? Nguyên nhân
sinh ra dòng biển
- Dựa vào hình 16.4 - SGK. Trình bày đặc điểm phân bố của dòng biển trên
Trái Đất
* Cách nêu, đặt câu hỏi trước lớp
Để dẫn dắt học sinh trả lời các câu hỏi theo các cấp độ nhận thức, giáo viên
biết kết hợp sử dụng câu hỏi với phương tiện dạy học ( sơ đồ , biểu đồ , hình ảnh ...)

11


Dựa vào hình 16.2 và hình 16.3 – SGK , qua sơ đồ trực quan giúp cho học sinh
khai thác kiến thức dưới sự dẫn dắt của Giáo viên thông qua một số cau hỏi gợi mở,
đồng thời góp phần củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình học địa lí
trong một tiết học trên lớp
VD : Dựa vào hình 16.2 và 16.3, giáo viên đặt ra một số câu hỏi sau :
- Tại sao khối lượng Mặt trời rất lớn, còn khối lượng Mặt Trăng nhỏ hơn
nhiều, mà lực sinh ra thuỷ triều của Mặt Trăng lại mạnh hơn so với lực sinh thuỷ
triều của Mặt Trời ( GV bổ xung câu hỏi nhỏ hơn, gợi y : Trong Hệ Mặt Trời thì
Mặt Trăng hay Mặt Trời nằm gần Trái Đất hơn )

Kĩ thuật sử dụng câu hỏi trong tiết dạy học bài mới sẽ giúp học sinh củng cố
kiến thức đã học, tìm kiếm kiến thức mới, mà còn cung cấp cho học sinh những tri
thức cơ bản, khắc sâu trọng tâm kiến thức của bài một cách dễ nhớ, dễ tích luỹ kiến
thức trên cơ sở đó mới có khả năng sáng tạo
Trên thực tế giảng dạy ở các lớp 10 A6( dạy bình thường) 10 A7( dạy áp dụng kỹ
thuật sử dụng câu hỏi ). Kết quả cho thấy dạy áp dụng kỹ thuật sử dụng câu hỏi học
sinh hứng thú hơn, hiểu bài nhanh hơn, kết quả cao hơn, cụ thể : Qua một số bài
kiểm tra cửa học sinh tôi thu được kết quả :
Lớp

Số

10 A6

học Bài kiểm

sinh

tra

K-G

TB

Yếu

Kém

36


(55,6 %)

(5,5 %)

16

19

1

(44,4 %)

(52,8 %)

(2,8 %)

45 Phút

10 A7

Kết quả

36

15 phút

45 phút

4


15


PHẦN 4. DANH MỤC TƢ LIỆU THAM KHẢO
- Phương pháp dạy học địa lí ở trường THPT
- Sách giáo khoa địa lí 10.
- Sách hướng dẫn thực hiện chương trình địa lí 10.
- Tài liệu đổi mới phương pháp dạy học .
- Địa lí tự nhiên đại cương

16


MỤC LỤC

PHẦN 1. MỞ ĐẦU

Trang

I. Tính cấp thiết của đề tài

1

II. Tình hình nghiên cứu

1-2

III. Mục đích nghiên cứu

2

MỚI TRÊN LỚP PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN LỚP 10 THPT - CHƢƠNG
TRÌNH CHUẨN

Môn : Địa lí
Họ và tên : Mai Thị Thanh Thúy
Giáo viên môn : Địa lí
Chức vụ : Tổ phó chuyên môn

Năm học 2013 – 2014
18