SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"RÈN LUYỆN KỸ NĂNG ĐỌC VĂN BẢN THƠ CHO HỌC SINH
GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG GIỜ DẠY – HỌC
VĂN"

1


Phần I:

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong nhà trường Trung học phổ thông, môn Ngữ văn cùng với các bộ môn khác
có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết, những kỹ năng nhất định. Việc tiếp
nhận văn chương của học sinh trong nhà trường không hoàn toàn giống với việc tiếp nhận
một tác phẩm văn chương đối với bạn đọc ngoài xã hôi.Bởi việc tiếp nhận một tác phẩm
văn chương trong nhà trường mang tính tập thể (

khác tính tự do, cá nhân của việc

tiếp nhận một tác phẩm văn chương ngoài xã hội) và có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo
viên. Chính vì vậy, lao động của người giáo viên dạy Văn vừa mang tính nghệ thuật, vừa
mang tính sư phạm.
Đối với người giáo viên dạy Văn, việc dạy một tác phẩm văn chương trong nhà
trường là một trình tự chặt chẽ gồm nhiều thao tác thực hiện. Tất cả các thao tác đều phải
được đầu tư và thực hiện nghiêm túc, đặc biệt là thao tác đọc tác phẩm, nhất là thơ trữ
tình. Đọc để thâm nhập vào thế giới cuộc sống trong tác phẩm. Đọc khởi động tâm lý,
tiếp nhận, gợi tưởng tượng. Đọc tạo không khí...
Trên thực tế, việc giảng dạy bộ môn Văn trong các trường phổ thông còn nhiều bất

thơ là không giống nhau. Một phần tạo nên âm lượng đọc là ở cách ngắt nhịp câu thơ.
II. Thực trạng đọc thơ trữ tình của học sinh Trung học phổ thông.
Thực tế giảng dạy tôi thấy rằng: Có rất nhiều học sinh chưa chú trọng nhiều đến
việc đọc tác phẩm thơ trữ tình. Đa số các em đọc các văn bản với giọng đều đều giống
nhau. Như thế sẽ không nắm bắt được tinh thần, giọng điệu văn bản, cảm xúc của thi
nhân. Để có giọng lên bổng, xuống trầm phù hợp cần thiết phải đọc đúng nhịp điệu của
câu thơ.
Điều đáng nói là khi ngắt nhịp không đúng sẽ dẫn đến cách hiểu ý thơ nông cạn,
hời hợt, thậm chí hiểu sai ý đồ nghệ thuật của tác giả.

III. Giải pháp
1. Thể thơ lục bát:
Thơ lục bát thường được ngắt nhịp chẵn: 2/2/2; 2/4/2; hoặc 4/4... Điều cơ bản mà
nhịp thơ lục bát gợi ra là sự thiết tha ngọt ngào. Chẳng hạn khi dạy bài "Ca dao yêu

4


thương, tình nghĩa" cần phải đọc đúng nhịp để gợi ra được sự thiết tha trong tình cảm của
những chàng trai, cô gái:
Ước gì / sông rộng một gang

1.

Bắc cầu / dải yếm / để chàng / sang chơi.
Ước gì / anh hoá ra gương

2.

Để cho / em cứ / ngày thường / em soi.


6


Nhịp ngắt gây cảm giác không suôn sẻ nếu không muốn nói là hơi gượng gạo. Giá
trị độc đáo của câu thơ chính lại ở chỗ đó. Song đây cũng là lý do giải thích tại sao hầu
như không có học sinh nào đọc đúng nhịp ngắt này. Chính cái không bình thường ấy đã
nói được phần nào cái quằn quại, đau đớn trong tình cảnh hết sức trớ trêu: yêu tha thiết
mà vẫn buộc lòng phải khước từ tình yêu. Nhịp điệu không phải là tình cảm nhưng ngắt
nhịp đúng chính là "đọc" được tình cảm, tâm trạng của con người trong câu thơ, bài thơ.
Bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu được làm theo thể lục bát. Tinh thần chính của toàn
bài là ngắt nhịp chẵn. Tình nghĩa thuỷ chung gắn bó giữa người cán bộ miền xuôi với
đồng bào Việt Bắc một phần được gợi ra bởi giai điệu da diết của bài thơ. Đây là một bài
thơ khá dài, vì vậy cách tốt nhất là cho học sinh đọc và phân tích từng đoạn. Ở đoạn thơ
diễn tả khung cảnh chia tay giữa Trung ương Đảng, Chính phủ với đồng bào Việt Bắc ,
câu cuối nhịp có khác:
Mình về / mình có nhớ ta /
Mười lăm năm ấy / thiết tha mặn nồng /
Mình về / mình có nhớ không /
Nhìn cây nhớ núi, / nhìn sông nhớ nguồn? /
Tiếng ai / tha thiết bên cồn /
Bâng khuâng trong dạ, / bồn chồn bước đi /
7


Áo chàm / đưa buổi phân li /
Cầm tay nhau / biết nói gì / hôm nay...
Câu "Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay" nếu ngắt 2/6 hoặc 4/4 thì câu thơ sẽ trở
nên vô nghĩa. Trong buổi chia tay có nhiều điều muốn nói, nói sao cho thoả, đành dùng
ngôn ngữ đôi bàn tay. Vì vậy khi ngắt nhịp 3/3/2 (cầm tay nhau/ biết nói gì / hôm nay) sẽ

khác chính xu thế cắt dòng như được "duỗi" ra ấy là để dung hoà giữa cái nhỏ mọn và
thách thức, bình dị mà lớn lao trong tính cách Xuân Hương.

9


Tương tự ở bài "Tự tình" (bài II) của nữ sĩ Xuân Hương cũng cần lưu ý cách ngắt
nhịp ở câu thơ thứ 2, thứ 3, thứ 4:
Tự tình
(Bài II)
Đêm khuya văng vẳng / trống canh dồn /
Trơ / cái hồng nhan / với nước non //
Chén rượu hương đưa / say / lại tỉnh /
Vầng trăng bóng xế / khuyết chưa tròn //
Xiên ngang mặt đất, / rêu từng đám /
Đâm toạc chân mây / đá mấy hòn //
Ngán nỗi xuân đi / xuân lại lại, /
Mảnh tình san sẻ / tí con con !
(Xuân Hương)
Tâm trạng Xuân Hương được đặt trong cảnh ngộ hết sức éo le: một mình trơ trọi,
phòng không gối chiếc trong đêm khuya thanh vắng. Ở câu thơ thứ 2, nhà thơ có dụng ý
đảo từ "trơ" lên đầu câu để hiện rõ cái cô đơn, trơ trọi đó. Bởi thế theo tôi cần phải ngắt
nhịp sau từ" trơ" để thấy được cái uất ức trong lòng thi nhân. Ở câu 3 cần ngắt nhịp sau từ
10


"say" để được sống với nhân vật trữ tình. Nữ thi sĩ muốn nhờ rượu để say, để quên đi tất
cả. Nhưng rút cuộc vẫn không. "Say" rồi lại "tỉnh". Rõ ràng thi nhân rất bức bối mà
không giải toả nổi.


Gió theo lối gió, / mây đường mây /
Dòng nước buồn thiu / hoa bắp lay /
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó /

12


Có chở trăng về kịp tối nay ?/

Mơ khách đường xa / khách đường xa /
Áo em trắng quá / nhìn không ra /
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh /
Ai biết tình ai / có đậm đà ?
Cõi thực và cõi mộng cứ đan cài vào nhau. Cái thực tại và ảo giác chập chờn khiến
thi nhân đau đớn. Khát vọng sống, khát vọng về một tình yêu trong trắng, tinh khôi mong
manh, chấp chới khi cái chết đã liền kề. Mặc cảm chia lìa để lại dấu ấn qua cách ngắt
nhịp như bẻ gãy cả câu thơ: Gió theo lối gió / mây đường mây; Mơ khách đường xa, /
khách đường xa.
"Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là bài thơ chất đầy tâm trạng. Có nhiều học sinh
đọc bài thơ với giọng đều đều, chỉ ngắt nhịp ở cuối mỗi câu thơ. Như thế sẽ không thấy
được cảm xúc đứt nối nhưng liền mạch trong tâm trạng thi nhân. Phải đọc đúng tiết tấu
thơ để sống với nhân vật trữ tình trong bài thơ. Thậm chí với bài thơ này có thể cho học
sinh ngâm để cảm nhận sâu sắc hơn nội tâm nhân vật trữ tình.

13


Cũng như "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử, "Tiếng hát con tàu" của Chế Lan
Viên có rất nhiều câu hỏi tu từ được cất lên. Mỗi câu thơ có hình thức hỏi là điểm nhấn.
Giáo viên cần lưu ý học sinh cách đọc để xoáy sâu vào những trăn trở của người viết.

nọ đến lớp sóng kia cuồn cuộn, ào ạt. Đó cũng chính là con sóng lòng trào dâng nỗi khát
khao hạnh phúc của người phụ nữ trong tình yêu.Ngay nhan đề bài thơ đã gợi ấn tượng

15


về những con sóng.Hai hình tượng "Sóng" và "Em"lúc song hành, lúc hoà nhập vào với
nhau .Nhịp thơ càng về cuối càng dồn dập,thể hiện nỗi khát khao càng lớn.
4. Kiểm nghiệm:
Mục đích của thử nghiệm

ở đây là khảo sát khả năng biết đọc đúng nhịp điệu

thơ trữ tình trước và sau khi có định hướng của giáo viên. Trong quá trình giảng dạy, tôi
đã lưu tâm đến thao tác đọc của học sinh, từ đó điều chỉnh kịp thời. Vì điều kiện thời gian
nên mỗi lớp tôi chỉ khảo sát giọng đọc của 10 học sinh.
Đoạn thơ đưa ra thử nghiệm được ngắt nhịp như sau:
Cậy em / em có chịu lời /
Ngồi lên cho chị lạy / rồi sẽ thưa /
Giữa đường đứt gánh tương tư /
Keo loan chắp mối tơ thừa / mặc em.
(Truyện Kiều-Nguyễn Du)
Sau đây là kết quả thử nghiệm:
Kết quả học sinh đọc khi chưa có định hướng đọc của giáo viên:
Lớp

Số HS tham Đọc đúng

Đọc sai


4

6

40 %

Kết quả học sinh đọc sau nhận xét và đọc mẫu của giáo viên:
Lớp

Số HS tham Đọc đúng

Đọc sai

Tỉ lệ đọc đúng

gia
C4

10

10

0

100 %

C8

10


ở mỗi bài thơ, câu thơ. Có những câu thơ được ngắt nhịp khác thường nằm trong dụng ý
nghệ thuật của tác giả, giáo viên cần lưu ý học sinh đọc đúng mới hiểu hết được ý nghĩa
của câu thơ. Đọc đúng chính là "bước đi" đầu tiên trong hành trình khám phá cái hay, cái
đẹp của văn chương.

Trên đây là một vài phương pháp tiếp cận để đọc đúng văn bản thơ trữ tình của bản
thân được đúc rút từ quá trình giảng dạy, tìm tòi và học hỏi. Thực tế giảng dạy cho thấy:
nâng cao khả năng đọc đúng văn bản thơ trữ tình cho học sinh đã mang lại hiệu quả nhất
định. Tuy nhiên vấn đề đưa ra chắc còn nhiều điều cần bổ sung. Rất mong được sự đóng
góp ý kiến của đồng nghiệp để có được hiệu quả cao nhất trong giảng dạy bộ môn này.
Với nhiều trăn trở của bản thân, tôi có một số đề xuất như sau:

18


Nên tổ chức nhiều hơn các buổi ngoại khoá để tạo hứng thú cho học sinh học văn.
Giáo viên giảng dạy trên lớp đánh giá cao sự chuẩn bị đọc tác phẩm ở nhà của học
sinh cũng như nhận xét, định hướng kịp thời cách đọc cho học sinh ở trên lớp.

Thanh Hoá, ngày 20 tháng 5 năm 2013
Xác nhận của thủ trưởng đơn vị

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung
của người khác.

Lương Thị Bình

19