PHÁT TRIỂN NĂNG lực GIẢI QUYẾT vấn đề và SÁNG tạo CHO học SINH TRONG dạy học PHẦN dẫn XUẤT HIĐROCACBON lớp 11 (cơ bản) ở TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG - Pdf 41

B GIO DC V O TO
TRNG I HC S PHM H NI

NGUYấN THI MấN

PHáT TRIểN NĂNG LựC GIảI QUYếT VấN Đề Và SáNG TạO
CHO HọC SINH TRONG DạY HọC PHầN DẫN XUấT
HIĐROCACBON
LớP 11 (CƠ BảN) ở TRƯờNG TRUNG HọC PHổ THÔNG
Chuyờn nganh : Lý lun v phng phỏp day hoc bụ mụn Hoa hoc
Ma sụ: 60140111

LUN VN THC SI KHOA HC GIAO DUC

Ngi hng dõn khoa hoc: PGS. TS. ng Thi Oanh
TS. Trõn Thi Kim Liờn

H NI - 2016

LỜI CẢM ƠN
Luận văn được hoàn thành với sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, cùng với sự
giúp đỡ nhiệt tình của thầy cô, gia đình, bạn bè và các em học sinh.
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS. TS. Đặng Thị Oanh, TS.
Trần Thị Kim Liên những người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình
thực hiện luận văn.
Em cũng xin chân thành cám ơn các thầy cô giáo dạy lớp Cao học Lý luận và
phương pháp dạy học Hóa học khóa 24 trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã truyền
đạt những kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho chúng em trong suốt khóa học.
Xin gửi lời cám ơn chân thành đến Ban Giám hiệu, phòng Sau đại học, khoa
Hóa học trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã hỗ trợ rất nhiều trong quá trình học tập

học phổ thông.................................................................................................................................. 6
1.1.1. Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiê ân nay ở Viêât Nam.........................................6
1.1.2. Một số vấn đề chung về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo....................6
1.1.2.1. Năng lực.............................................................................................................................. 6
1.1.2.2. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo...........................................................................7
1.2. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực giải
quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông.....................................................9
1.2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực....................................................................9
1.2.1.1. Khái niêâm............................................................................................................................ 9
1.2.1.2. Bản chất và đă âc điểm của dạy học theo định hướng phát triển năng lực..................10
1.2.2. Một số phương pháp dạy học góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo................................................................................................................................................... 10

1.2.2.1. Dạy học giải quyết vấn đề................................................................................................ 10
1.2.2.2. Dạy học dự án................................................................................................................... 11
1.2.2.3. Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học.........................................................................12
1.2.3. Một số kĩ thuật dạy học tích cực........................................................................................ 13
1.2.3.1. Kĩ thuật KWL..................................................................................................................... 13
1.2.3.2. Sơ đồ tư duy..................................................................................................................... 14
1.3. Thực trạng dạy học hóa học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo của học sinh ở môât số trường trung học phổ thông của tỉnh Bắc Ninh............................15
1.3.1. Mục tiêu điều tra.................................................................................................................. 15
1.3.2. Nhiêâm vụ điều tra................................................................................................................. 16
1.3.3. Đối tượng điều tra............................................................................................................... 16
1.3.4. Phân tích kết quả................................................................................................................. 16
1.3.4.1.Phân tích kết quả phiếu hỏi giáo viên..............................................................................16
1.3.4.2.Phân tích kết quả phiếu hỏi học sinh..............................................................................20
Tiểu kết chương 1........................................................................................................................ 22
Chương 2....................................................................................................................................... 24

2.3.3. Biêân pháp 2: Dạy học dự án............................................................................................... 55
2.3.3.1. Đề xuất môât số danh mục dự án thuôâc chương 8, 9.....................................................55
2.3.3.2. Đề xuất bôâ câu hỏi định hướng của môât số dự án........................................................56
2.3.4. Thiết kế một số kế hoạch bài dạy theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và
sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học phần dẫn xuất hiđrocacbon..................................58
2.3.4.1. Kế hoạch dạy bài 40: Ancol – tiết 2.................................................................................58
2.3.4.2. Dự án 1 (sau khi học xong bài 40: Ancol).......................................................................62
2.4.3.3. Dự án 2 (Sau khi học xong bài 44: Anđehit – Xeton).....................................................68
2.3.4.4. Kế hoạch dạy học bài 46. Luyê ân tââp: Anđehit – Xeton – Axit cacboxylic (tiết 2)........74
Chương 3....................................................................................................................................... 77
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM............................................................................................................. 77
3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm...........................................................................................77
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm........................................................................................... 78
3.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm...................................................................................78
3.3.1. Kế hoạch.............................................................................................................................. 78
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm.............................................................................................. 80

3.5. Kết quả - đánh giá bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh
........................................................................................................................................................ 80
3.5.1. Kết quả bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh.............80
3.5.1.1. Kết quả bảng kiểm quan sát của giáo viên....................................................................80
3.5.1.2. Kết quảphiểu hỏi tự đánh giá của học sinh...................................................................81
3.5.2. Kết quả phiếu hỏi học sinh................................................................................................. 83
3.5.2.1. Đối với lớp đối chứng...................................................................................................... 83
3.5.2.2. Đối với lớp thực nghiêâm.................................................................................................. 84
3.5.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm qua bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo
viên và học sinh............................................................................................................................. 85
3.6. Kết quả – xử lí vàđánh giá số liê âu của các bài kiểm tra......................................................85
3.6.1. Kết quả – xử lí số liê âu của các bài kiểm tra.......................................................................85

ĐC
ĐHSP
GQVĐ
GV
HS

Đối chứng
Đại học sư phạm
Giải quyết vấn đề
Giáo viên
Học sinh

KTDH
NL

Kĩ thuật dạy học
Năng lực

NXB
PP
PPDH
PTHH
SGK
ST
THCVĐ
THPT

Nhà xuất bản
Phương pháp

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH..................................................................6
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.............................................................................................................. 6
1.1. Cơ sở lí luâ ân về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung
học phổ thông.................................................................................................................................. 6
1.1.1. Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiê ân nay ở Viêât Nam.........................................6
1.1.2. Một số vấn đề chung về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo....................6
1.1.2.1. Năng lực.............................................................................................................................. 6
1.1.2.2. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo...........................................................................7
1.2. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực giải
quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông.....................................................9
1.2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực....................................................................9
1.2.1.1. Khái niêâm............................................................................................................................ 9
1.2.1.2. Bản chất và đă âc điểm của dạy học theo định hướng phát triển năng lực..................10
1.2.2. Một số phương pháp dạy học góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo................................................................................................................................................... 10

1.2.2.1. Dạy học giải quyết vấn đề................................................................................................ 10
1.2.2.2. Dạy học dự án................................................................................................................... 11
1.2.2.3. Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học.........................................................................12
1.2.3. Một số kĩ thuật dạy học tích cực........................................................................................ 13
1.2.3.1. Kĩ thuật KWL..................................................................................................................... 13
1.2.3.2. Sơ đồ tư duy..................................................................................................................... 14
1.3. Thực trạng dạy học hóa học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo của học sinh ở môât số trường trung học phổ thông của tỉnh Bắc Ninh............................15
1.3.1. Mục tiêu điều tra.................................................................................................................. 15
1.3.2. Nhiêâm vụ điều tra................................................................................................................. 16
1.3.3. Đối tượng điều tra............................................................................................................... 16
1.3.4. Phân tích kết quả................................................................................................................. 16
1.3.4.1.Phân tích kết quả phiếu hỏi giáo viên..............................................................................16

2.3.2.1. Đề xuất nôâi dung và cách sử dụng môât số tình huống có vấn đề trong dạy học giải
quyết vấn đề thuôâc phần dẫn xuất hiđrocacbon........................................................................35
2.3.2.2. Sử dụng bài tâ âp hóa học trong dạy học giải quyết vấn đề...........................................39
2.3.3. Biêân pháp 2: Dạy học dự án............................................................................................... 55
2.3.3.1. Đề xuất môât số danh mục dự án thuôâc chương 8, 9.....................................................55
2.3.3.2. Đề xuất bôâ câu hỏi định hướng của môât số dự án........................................................56
2.3.4. Thiết kế một số kế hoạch bài dạy theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và
sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học phần dẫn xuất hiđrocacbon..................................58
2.3.4.1. Kế hoạch dạy bài 40: Ancol – tiết 2.................................................................................58
2.3.4.2. Dự án 1 (sau khi học xong bài 40: Ancol).......................................................................62
2.4.3.3. Dự án 2 (Sau khi học xong bài 44: Anđehit – Xeton).....................................................68
2.3.4.4. Kế hoạch dạy học bài 46. Luyê ân tââp: Anđehit – Xeton – Axit cacboxylic (tiết 2)........74
Chương 3....................................................................................................................................... 77
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM............................................................................................................. 77
3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm...........................................................................................77
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm........................................................................................... 78
3.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm...................................................................................78
3.3.1. Kế hoạch.............................................................................................................................. 78
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm.............................................................................................. 80

3.5. Kết quả - đánh giá bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh
........................................................................................................................................................ 80
3.5.1. Kết quả bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh.............80
3.5.1.1. Kết quả bảng kiểm quan sát của giáo viên....................................................................80
3.5.1.2. Kết quảphiểu hỏi tự đánh giá của học sinh...................................................................81
3.5.2. Kết quả phiếu hỏi học sinh................................................................................................. 83
3.5.2.1. Đối với lớp đối chứng...................................................................................................... 83
3.5.2.2. Đối với lớp thực nghiêâm.................................................................................................. 84
3.5.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm qua bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC.........................................................6
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH..................................................................6
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.............................................................................................................. 6
1.1. Cơ sở lí luâ ân về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung
học phổ thông.................................................................................................................................. 6
1.1.1. Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiê ân nay ở Viêât Nam.........................................6
1.1.2. Một số vấn đề chung về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo....................6
1.1.2.1. Năng lực.............................................................................................................................. 6
1.1.2.2. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo...........................................................................7
1.2. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực giải
quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông.....................................................9
1.2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực....................................................................9
1.2.1.1. Khái niêâm............................................................................................................................ 9
1.2.1.2. Bản chất và đă âc điểm của dạy học theo định hướng phát triển năng lực..................10
1.2.2. Một số phương pháp dạy học góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo................................................................................................................................................... 10
1.2.2.1. Dạy học giải quyết vấn đề................................................................................................ 10
1.2.2.2. Dạy học dự án................................................................................................................... 11
1.2.2.3. Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học.........................................................................12
1.2.3. Một số kĩ thuật dạy học tích cực........................................................................................ 13
1.2.3.1. Kĩ thuật KWL..................................................................................................................... 13
1.2.3.2. Sơ đồ tư duy..................................................................................................................... 14
1.3. Thực trạng dạy học hóa học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng
tạo của học sinh ở môât số trường trung học phổ thông của tỉnh Bắc Ninh............................15

1.3.1. Mục tiêu điều tra.................................................................................................................. 15
1.3.2. Nhiêâm vụ điều tra................................................................................................................. 16
1.3.3. Đối tượng điều tra............................................................................................................... 16
1.3.4. Phân tích kết quả................................................................................................................. 16

tạo................................................................................................................................................... 35
2.3.2.1. Đề xuất nôâi dung và cách sử dụng môât số tình huống có vấn đề trong dạy học giải
quyết vấn đề thuôâc phần dẫn xuất hiđrocacbon........................................................................35
2.3.2.2. Sử dụng bài tâ âp hóa học trong dạy học giải quyết vấn đề...........................................39
2.3.3. Biêân pháp 2: Dạy học dự án............................................................................................... 55
2.3.3.1. Đề xuất môât số danh mục dự án thuôâc chương 8, 9.....................................................55
2.3.3.2. Đề xuất bôâ câu hỏi định hướng của môât số dự án........................................................56
2.3.4. Thiết kế một số kế hoạch bài dạy theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và
sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học phần dẫn xuất hiđrocacbon..................................58
2.3.4.1. Kế hoạch dạy bài 40: Ancol – tiết 2.................................................................................58
2.3.4.2. Dự án 1 (sau khi học xong bài 40: Ancol).......................................................................62
2.4.3.3. Dự án 2 (Sau khi học xong bài 44: Anđehit – Xeton).....................................................68
2.3.4.4. Kế hoạch dạy học bài 46. Luyê ân tââp: Anđehit – Xeton – Axit cacboxylic (tiết 2)........74
Chương 3....................................................................................................................................... 77
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM............................................................................................................. 77
3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm...........................................................................................77
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm........................................................................................... 78
3.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm...................................................................................78
3.3.1. Kế hoạch.............................................................................................................................. 78
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm.............................................................................................. 80
3.5. Kết quả - đánh giá bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh
........................................................................................................................................................ 80
3.5.1. Kết quả bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi tự đánh giá của giáo viên và học sinh.............80
3.5.1.1. Kết quả bảng kiểm quan sát của giáo viên....................................................................80
3.5.1.2. Kết quảphiểu hỏi tự đánh giá của học sinh...................................................................81
3.5.2. Kết quả phiếu hỏi học sinh................................................................................................. 83
3.5.2.1. Đối với lớp đối chứng...................................................................................................... 83
3.5.2.2. Đối với lớp thực nghiêâm.................................................................................................. 84

trước đây, mà còn hình thành và phát triển các năng lực (NL) nói chung trong đó có
NL GQVĐ và ST trước những yêu cầu, nhiệm vụ mới.
Qua nghiên cứu và khảo sát thực trạng việc thực hiện chương trình và sách
giáo khoa (SGK) trung học phổ thông (THPT) hiện hành cho thấy các nội dung và
phương pháp dạy học (PPDH) mà giáo viên (GV) sử dụng chưa tập trung vào yêu
cầu tổ chức cho HS hoạt động, chưa làm cho HS trở thành chủ thể hoạt động, do đó
HS thường chỉ chú ý tới việc tiếp thu và tái hiện lại những điều GV giảng hoặc đã
viết sẵn trong SGK, GV chưa quan tâm nhiều đến phát triển cho HS NL GQVĐ và
ST khi đứng trước một nhiệm vụ/tình huống mới. Trước những yêu cầu, đòi hỏi
mới hiện nay, Nghị quyết số 29 của Ban chấp hành Trung ương 8, khoá XI (2013)
về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đưa ra quan điểm chỉ đạo như
sau: “...Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi
dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức
sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học...”
“Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình
thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định
hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú
trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng
lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng
sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”[19].

1

Mặt khác, NL GQVĐ và ST là một trong những NL chung cốt lõi được đề
cập trong Đề án đổi mới chương trình và SGK sau năm 2015, nhưng hiện nay NL
GQVĐ và ST còn chưa được nhiều người nghiên cứu đặc biệt là trong dạy học hóa
học (DHHH) hữu cơ ở trường THPT.
Chính vì những lí do đó tôi đã chọn đề tài “Phát triển năng lực giải quyết
vấn đề và sáng tạo cho học sinh trong dạy học phần dẫn xuất hiđrocacbon lớp 11

- Đề tài: “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy
học chương điện li - Hóa học 11 nâng cao” của thạc sĩ Dương Thị Hồng Hạnh,
trường ĐHSP Hà Nội, năm 2014.
- Đề tài: “Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương
Cacbon – Silic - Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn
đề cho học sinh trung học phổ thông” của thạc sĩ Bùi Quốc Hùng, trường ĐH Quốc
Gia Hà Nội, năm 2014.
- Đề tài: “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học
hóa học 11 nâng cao trung học phổ thông (Phần dẫn xuất hiđrocacbon)” của thạc
sĩ Nông Thị Thúy, trường ĐHSP Hà Nội, năm 2015.
- Đề tài: “Vận dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học hóa học lớp
11 Phần dẫn xuất hiđrocacbon nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh” của thạc sĩ Bùi Thị Gấm, trường ĐHSP Hà Nội, năm 2015.
- Đề tài: “Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh giỏi thông qua hệ thống
bài tập hữu cơ có nhóm chức hóa học lớp 11 nâng cao ở trường THPT” của thạc sĩ
Lê Thị Hồng Vân, trường ĐHSP Hà Nội, năm 2012.
- Đề tài: “Một số biện pháp phát triển năng lực sáng tạo của học sinh thông
qua bài tập Hóa học vô cơ (Phần phi kim lớp 10)” của thạc sĩ Nguyễn Thị Tùng
Điệp, trường ĐHSP Hà Nội, năm 2012.
Từ việc nghiên cứu nội dung các công trình trên chúng tôi nhận thấy: NL
GQVĐ và NL ST đã được nhiều người quan tâm nghiên cứu nhưng mới chỉ là sự
nghiên cứu riêng rẽ từng NL. Các tác giả trong các công trình của mình đã nghiên
cứu phân tích được cấu trúc của NL GQVĐ và NL ST, đã đề xuất được bộ công cụ
để đánh giá hai NL đó, đã đề xuất các biện pháp để hình thành và phát triển các NL
đó chủ yếu là sử dụng các PPDH GQVĐ, PPDH dự án, DH theo phương pháp bàn
tay nặn bột hoặc sử dụng bài tập hóa học (BTHH)...Việc nghiên cứu gộp 2 NL này
theo đề xuất của dự thảo Đề án đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện nay
còn chưa được nhiều người quan tâm nghiên cứu nhất là trong DHHH ở phổ thông.
Điều đó đã thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài này.

NL GQVĐ và ST của HS THPT thông qua DH phần dẫn xuất hiđrocacbon ở
trường THPT.

6. Phạm vi nghiên cứu
- Phần dẫn xuất hiđrocacbon - Hóa học lớp 11 chương trình cơ bản.
- PPDH tập trung vào 2 PPDH chính là DH GQVĐ, DH dự án, kết hợp với
một số PPDH khác như: BTHH, DH hợp tác theo nhóm, đàm thoại tìm tòi (gợi
mở), PP trực quan...và một số KTDH.

7. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng một số PPDH tích cực (DH GQVĐ, DH dự án kết hợp với một
số các PP và KTDH tích cực khác) một cách hợp lý, phù hợp với đối tượng HS thì sẽ
phát triển được NL GQVĐ và ST cho HS thông qua DH phần dẫn xuất hiđrocacbon
lớp11, góp phần nâng cao chất lượng DH môn Hóa học ở trường THPT.
4

8. Phương pháp nghiên cứu
Sử dụng phối hợp các nhóm PP sau:
8.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận
Sử dụng các PP phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu có liên quan về
các văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước; về cơ sở lý luận NL, NL GQVĐ và
ST; cơ sở lý luận về lý luận DH, về đổi mới PPDH...có liên quan đến đề tài.
8.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Sử dụng PP điều tra để phân tích thực trạng dạy và học Hoá học theo định
hướng phát triển NL ở một số trường THPT.
- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả
của một số biện pháp và những đề xuất của đề tài.
8.3. Phương pháp thông kê toán học: Sử dụng PP thống kê xác suất để xử lý kết
quả thực nghiệm (TN).

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo
cho học sinh trung học phổ thông
1.1.1. Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay ở Việt Nam
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành TW đảng khóa XI đã nhấn
mạnh:“Đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,
hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội
nhập quốc tế”; “Phát triển phẩm chất, năng lực người học, đảm bảo hài hòa giữa
dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp” [19].
Theo dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể được Bộ Giáo dục và
Đào tạo công bố ngày 5/8/2015 [10], mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông
mới là giúp HS hình thành phẩm chất và NL của người lao động. Theo đó, có 3
phẩm chất cần hình thành và phát triển cho HS THPT là: sống yêu thương, sống tự
chủ, sống trách nhiệm; có 8 NL cần hình thành và phát triển cho HS THPT là: NL
GQVĐ và ST, NL tự học, NL thẩm mĩ, NL thể chất, NL giao tiếp, NL hợp tác, NL
tính toán, NL sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông.
Như vậy NL GQVĐ và ST là một trong tám NL chung cần được hình thành
và phát triển cho HS THPT trong quá trình DH nói chung và trong quá trình DHHH
nói riêng.

1.1.2. Một sô vấn đề chung về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo
1.1.2.1. Năng lực
Khái niệm NL có nguồn gốc tiếng Latinh: “Competentia” có nghĩa là “gặp
gỡ”. Ngày nay, khái niệm NL được hiểu dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.
Với góc độ tiếp cận tích hợp, tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang
Uẩn đã nêu trong cuốn Tâm lý học đại cương, NXB Giáo dục năm 1988: “Năng lực
là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng
của một hoạt động nhất định nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong
lĩnh vực hoạt động ấy” [24].
Theo từ điển tiếng Việt: “Năng lực là khả năng làm tốt công việc” [25].

Đầu thế kỷ XXI, nhìn chung cộng đồng giáo dục quốc tế chấp nhận định
nghĩa: GQVĐ là khả năng suy nghĩ và hành động trong những tình huống không có
quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường có sẵn. Người GQVĐ có thể ít nhiều
xác định được mục tiêu hành động, nhưng không phải ngay lập tức biết cách làm
thế nào để đạt được nó. Sự am hiểu tình huống vấn đề, và lý giải dần việc đạt mục
tiêu đó trên cơ sở việc lập kế hoạch và suy luận tạo thành quá trình GQVĐ.
Có thể thấy, GQVĐ là quá trình tư duy phức tạp, bao gồm sự hiểu biết, đưa
ra luận điểm, suy luận, đánh giá, giao tiếp... để đưa ra một hoặc nhiều giải pháp

7

khắc phục khó khăn, thách thức của vấn đề. Trong quá trình GQVĐ, chủ thể thường
phải trải qua hai giai đoạn cơ bản: (i) khám phá vấn đề và tổ chức nguồn lực của
chính mình (tìm hiểu vấn đề; tìm hướng đi, thủ pháp, tiến trình... để dần tiến tới một
giải pháp cho vấn đề); (ii) thực hiện giải pháp (giải quyết các vấn đề nhỏ hơn ở từng
lĩnh vực/nội dung cụ thể; chuyển đổi ý nghĩa của kết quả thu được về bối cảnh thực
tiễn); và đánh giá giải pháp vừa thực hiện, hoặc tìm kiếm giải pháp khác.
“Năng lực GQVĐ là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận
thức, hành động và thái độ, động cơ, xúc cảm để giải quyết những tình huống vấn đề
mà ở đó không có sẵn quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường” [9].
*Sáng tạo, năng lực sáng tạo
Sáng tạo là tạo ra, đề ra những ý tưởng mới, độc đáo, hữu ích, phù hợp với
hoàn cảnh. Nói cách khác là dám thách thức những ý kiến và phương cách đã được
mọi người chấp nhận để tìm ra những giải pháp hoặc khái niệm mới. Cũng có thể
hiểu một cách đơn giản ST chỉ là tìm ra một cách mới để làm việc hoặc làm công
việc đó trôi chảy hơn.
Đối với HS: “Năng lực sáng tạo là các khả năng của học sinh hình thành ý
tưởng mới, đề xuất được các giải pháp mới hay cải tiến cách làm mới một sự vật,
có các giải pháp khác nhau để giải quyết một vấn đề, sự tò mò, thích đặt các câu

Thực hiện và đánh giá
cách thức và tiến trình GQVĐ để điều chỉnh và vận dụng
giải pháp GQVĐ
trong bối cảnh mới.
Xác định và làm rõ thông tin, ý tưởng mới và phức tạp từ
các nguồn thông tin khác nhau; Phân tích các nguồn
Nhận ra ý tưởng mới
thông tin độc lập để thấy được khuynh hướng và độ tin
cậy của ý tưởng mới.
Nêu được nhiều ý tưởng mới trong học tập và cuộc sống;
Suy nghĩ không theo lối mòn; Tạo ra yếu tố mới dựa trên
Hình thành và triển khai ý
những ý tưởng khác nhau; Hình thành và kết nối các ý
tưởng mới
tưởng; Nghiên cứu để thay đổi giải pháp trước sự thay
đổi của bối cảnh; Đánh giá rủi do và có dự phòng.
Đặt được nhiều câu hỏi có giá trị, không dễ dàng chấp
nhận thông tin một chiều; Không thành kiến khi xem xét,
Tư duy độc lập
đánh giá vấn đề; Quan tâm tới các lập luận và minh
chứng thuyết phục; Sẵn sàng xem xét, đánh giá lại vấn
đề.
1.2. Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng
lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông
1.2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

1.2.1.1. Khái niệm
DH theo định hướng phát triển NLHS là chú trọng tổ chức cho HS hoạt động
học. Trong DH định hướng phát triển NLHS, HS là chủ thể nhận thức, GV có vai
trò tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học tập của HS theo một tiến trình sư

- Phát hiện, nhận dạng vấn đề nảy sinh.
- Phát biểu vấn đề cần giải quyết.
* GQVĐ đặt ra:
- Đề xuất cách giải quyết.
- Lập kế hoạch giải quyết.
- Thực hiện kế hoạch giải.
* Kết luận:
- Thảo luận kết quả và đánh giá.

10

Nhờ tải bản gốc

Tài liệu, ebook tham khảo khác

PHÁT TRIỂN NĂNG lực GIẢI QUYẾT vấn đề và SÁNG tạo CHO học SINH TRONG dạy học PHẦN dẫn XUẤT HIĐROCACBON lớp 11 (cơ bản) ở TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG - Pdf 41

Tài liệu, ebook tham khảo khác

Học thêm