TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
======

BÙI THU TRANG

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC QUANG
HỢP - SINH HỌC 11, THEO ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

TS. Ngô Văn Hƣng
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
ThS. HOÀNG THỊ KIM HUYỀN

HÀ NỘI – 2016


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp “Thiết kế chuyên đề dạy học
Quang hợp - Sinh học 11, theo định hướng phát triển năng lực của học
sinh” tôi xin được gửi lời cảm ơn trân trọng tới:
Các thầy cô giáo trong Tổ Phương pháp, các thầy cô trong Khoa Sinh –
KTNN Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, những người đã luôn tận tâm, chỉ
bảo nhiệt tình cho chúng tôi trong suốt quá trình học tập.
Các thầy cô giáo Trường THPT Bắc Duyên Hà – Thái Bình đã giúp đỡ
và tạo điều kiện thuận lợi cho em thu thập thông tin phục vụ khóa luận.
Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo
ThS. Hoàng Thị Kim Huyền người đã dành cho em sự quan tâm chu đáo, sự
hường dẫn nhiệt tình và những lời gợi ý quý báu trong quá trình thực hiện

4.1 .Đối tượng nghiên cứu ....................................................................... 3
4.2. Khách thể nghiên cứu ....................................................................... 3
5. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................. 3
6. Giả thuyết khoa học ................................................................................ 3
7. Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................ 3
8. Những đóng góp của đề tài ..................................................................... 4
PHẦN 2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ........................................................... 5
CHƢƠNG 1:CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ............... 5
1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài.................... 5
1.1.1. Tình hình trên thế giới ................................................................... 5
1.1.2. Tình hình ở Việt Nam .................................................................... 6
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài......................................................................... 8
1.2.1. Dạy học theo chuyên đề (chủ đề) .................................................. 8
1.2.1.1. Khái niệm dạy học theo chuyên đề .............................................. 8
1.2.2. Năng lực ....................................................................................... 16
1.2.3. Định hướng phát triển năng lực ................................................. 19
1.3. Cơ sở thực tiễn .................................................................................... 22
CHƢƠNG 2: XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ QUANG HỢP - SINH HỌC 11 24
2.1. Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chuyên đề quang
hợp .............................................................................................................. 24
2.2. Xây dựng nội dung chuyên đề........................................................... 24
2.2.1. Mô tả chuyên đề ........................................................................... 24


2.2.2. Mạch kiến thức của chuyên đề .................................................... 25
2.2.3. Thời lượng .................................................................................... 27
2.3. Tổ chức dạy học chuyên đề ............................................................... 27
2.3.1. Mục tiêu ........................................................................................ 27
2.3.2. Tiến trình bài dạy ......................................................................... 30
2.4. Kiểm tra đánh giá............................................................................... 35


3

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

4

GV

Giáo viên

5

HS

Học sinh

6

PTTQ

Phương trình tổng quát

7

QH

Quang hợp

hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết số
29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương pháp dạy
học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện pháp đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng này.
Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng
của cải cách giáo dục nói chung và của cải cách trung học phổ thông nói
riêng. Trong những năm qua, phần lớn giáo viên đã được tiếp cận với các
phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực. Tuy nhiên, việc nắm vững và vận
dụng chúng còn hết sức hạn chế, có khi còn máy móc, lạm dụng. Chính vì
vậy, mặc dù cố gắng nhưng việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực

1


hiện nay chưa thực sự tổ chức được hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo và
bồi dưỡng phương pháp tự học cho HS, chưa kết hợp được sự đánh giá của
giáo viên và sự đánh giá của HS trong qúa trình dạy học.
Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm. Các kiến thức sinh học
cần được hình thành bằng phương pháp quan sát và thực nghiệm. Điều này
đòi hỏi người giáo viên cần phải lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để
phát huy được tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh.
Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương
trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa
là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học
sinh làm được cái gì qua việc học. Thay cho việc dạy học đang được thực
hiện theo từng bài/tiết trong SGK như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn
cứ vào chương trình và SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các
chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực
trong điều kiện thực tế của nhà trường.
Nhận thức đƣợc tầm quan trọng của vấn đề này, tôi chọn đề tài

của học sinh và nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 11.
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Để xây dựng cơ sở lí thuyết cho đề tài tôi đã nghiên cứu các tài liệu:
- Lý luận dạy học Sinh học.
- SGK Sinh học 11 – CTC.
- Chuẩn kiến thức, kỹ năng môn Sinh học 11.
- Tài liệu tập huấn xây dựng các chuyên đề dạy học và kiểm tra, đánh
giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh.

3


7.2. Phương pháp điều tra sư phạm
Sử dụng câu hỏi điều tra về việc dạy học chủ đề trong môn Sinh học ở
trường THPT.
7.3. Phương pháp quan sát sư phạm
Quan sát những giờ dạy của giáo viên ở trường phổ thông để tìm hiểu
thực trạng ở trường phổ thông.
7.4. Phương pháp chuyên gia
Xin ý kiến đánh giá của các thầy cô giáo có kinh nghiệm, có tâm huyết
với nghề về thiết kế chuyên đề theo định hướng pháp triển năng lực.
8. Những đóng góp của đề tài
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về dạy học chuyên đề theo định hướng
phát triển năng lực của học sinh.
- Đưa ra những nhận xét, đánh giá về thực trạng dạy học chuyên đề
theo định hướng phát triển năng lực của học sinh ở trường phổ thông.
- Thiết kế được chuyên đề Quang hợp Sinh học 11 theo định hướng
phát triển năng lực của học sinh.



- Theo Henderson và Landesman (1995), hướng dẫn chuyên đề có thể
cung cấp một cách hiệu quả ngữ cảnh hóa giảng dạy, vừa kết hợp một phương
thức học tập rõ ràng vừa làm định hướng để tạo điều kiện cho các cơ hội học
tập hợp tác và tương tác trong lớp học [13].
- Kucer (1991), đã chỉ ra những lợi thế của việc sử dụng một phương
pháp tiếp cận theo chủ đề để thiết kế chương trình giảng dạy là một cách tiếp
cận chuyên đề trong đó khuyến khích các giáo viên và học sinh sử dụng nền
tảng kiến thức có liên quan của họ [13].
Phần Lan là một trong những quốc gia có nền giáo dục chất lượng nhất
thế giới, theo bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế
(PISA), do hiệp hội các nước phát triển (OECD) đánh giá. Từ những năm đầu
thập niên 90 của thế kỉ XIX, các nhà giáo dục học Phần Lan đã có những
nghiên cứu về PPDH theo chuyên đề. Năm 2015, Chính phủ Phần Lan đã
thông báo sẽ tiến hành cải cách chương trình giáo dục theo chuyên đề.
Ngoài ra trên thế giới còn rất nhiều nước việc đổi mới nội dung chương
trình và cách tiếp cận nội dung chương trình dạy học ở nhiều quốc gia đang
có xu hướng thay đổi. PPDH theo chuyên đề đã phát triển một cách mạnh mẽ
trên một nấc thang mới, với hang loạt các tổ chức có tầm cỡ quốc gia ở
Australia, Anh, Canada, Pháp, Đức, Hunggari, New Zealand, Nhật Bản, Hàn
Quốc, v.v…đã áp dụng thành công PPDH chuyên đề.
1.1.2. Tình hình ở Việt Nam
Trong những năm qua, cùng với việc đổi mới phương pháp dạy học để
nâng cao chất lượng giáo dục ở tất cả các môn học, thì việc đổi mới phương
pháp dạy học ở bộ môn sinh học cũng được đặc biệt quan tâm. Tại Nghị quyết
Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và
đào tạo đã xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản

6




Nhìn chung, hiện nay dạy học theo chuyên đề đang được nhiều trường
THPT lựa chọn và thực hiện áp dụng vào giảng dạy nhằm đáp ứng nhu cầu
học tập của học sinh. Phương pháp này cũng đã mang lại những hiệu quả nhất
định đối với quá trình hình thành và phát triển năng lực của HS.
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1. Dạy học theo chuyên đề (chủ đề)
1.2.1.1. Khái niệm dạy học theo chuyên đề
Dạy học theo chủ đề là một phương pháp dạy học trong đó có sự tích
hợp liên môn làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh
có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn.
Từ nhận xét khái niệm dạy học theo chuyên đề đã nghiên cứu, theo
chúng tôi:
Dạy học theo chủ đề là xây dựng một nôi dung học thành một kết cấu
chặt chẽ chứ không thành những bài học rời rạc. HS phải tự tìm tòi các kiến
thức thực tế liên quan đến nội dung học và vận dụng kiến thức vào giải quyết
các vấn đề thực tiễn. Sở dĩ tôi có quan điểm như trên là dựa vào những cơ sở
sau đây:
 Mục tiêu chung của giáo dục
“Hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của công dân Việt Nam,
tự chủ, năng động, sáng tạo, có kiến thức văn hóa, khoa học – công nghệ, có
kỹ năng nghề nghiệp, có sức khỏe, có niềm tự hào dân tộc và có ý chí vươn
lên, có năng lực tự học và thói quen tự học suốt đời, có năng lực đi vào thực
tiễn kinh tế xã hội, góp phần có hiệu quả làm cho dân giàu nước mạnh, xã hội
công bằng và văn minh, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt
Nam xã hội chủ nghĩa”.

8




của người học, dưới sự hướng dẫn của GV (quá trình cá nhân hóa) đồng thời
cũng là quá trình hoạt động của một phạm vi xã hội nhất định là sự hợp tác
của người học với các bạn trong môi trường xã hội cộng đồng lớp học và có ý
nghĩa, có giá trị thật sự về hình thành nhân cách (quá trình xã hội hóa).
1.2.1.2. So sánh dạy học theo chuyên đề với dạy học truyền thống
Dạy học theo chuyên đề

Dạy học truyền thống

- HS được giao nhiệm vụ học tập và - GV quyết định (áp đặt) tiến trình
tự tìm cách thực hiện (có sự hỗ trợ học tập của HS.
của GV).
- Phù hợp với nhiều đối tượng HS vì - Phù hợp với một số HS có cách tư
mỗi HS có một phương pháp học tập duy logic, tuần tự, chặt chẽ.
phù hợp riêng.
- Hướng dẫn các mục tiêu: một dung - Mục tiêu: kiến thức mới thông qua
lượng kiến thức khoa học, hiểu biết hoạt động, bồi dưỡng các phương
tiến trình khoa học và rèn luyện các thức tư duy khoa học.
kỹ năng tiến trình khoa học: quan sát,
thu thập dữ liệu, xử lý, suy luận và áp
dụng thực tiễn.
- Dạy học một chuyên đề thống nhất - Dạy theo từng bài riêng rẽ trong một
được tổ chức lại từ một phần chương đối tượng cố định dành cho từng bài.
trình học.
- Kiến thức thu được là những khái - Kiến thức thu được rời rạc hoặc chỉ
niệm liên hệ mạng lưới với nhau.

liên hệ tuyến tính (liên hệ một chiều).


điều hành, quyết định.

Trong quá trình học tập tôi đã tiếp thu được rằng để vận dụng dạy học
theo chuyên đề cần phải tổ chức lại một số bài học thành một chuyên đề có ý
nghĩa thực tiễn.
Cần lưu ý khi dạy học theo chuyên đề cũng như các mô hình dạy học
tích cực khác là không được coi HS là chưa biết gì mà cần tận dụng những
kinh nghiệm sống thực tiễn của HS để giải quyết vấn đề.
1.2.1.3. Những nét đặc trưng cơ bản của dạy học theo chuyên đề
Các kiến thức cần truyền đạt cho HS có thể liên quan đến một hay
nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau.
Tận dụng tối đa những kinh nghiệm của HS có liên quan đến kiến thức
của chuyên đề học tập.
Định hướng cho HS nhận thức những kiến thức trong chuyên đề bằng
hệ thống các câu hỏi định hướng. Hệ thống kiến thức chặt chẽ, sát thực và
thiết thực, quá trình học tập thoái mái, luôn tạo điều kiện, cơ hội cho HS đạt
mục đích học tập và phát triển bản thân.
Tận dụng được các phương tiện, công cụ học tập xung quanh HS.

11


Thích ứng với từng đối tượng HS.
Rèn luyện được khả năng làm việc theo nhóm, tính hợp tác của HS.


Khó khăn (hạn chế) dạy học theo chuyên đề:

Khi khai thác chuyên đề, các câu hỏi HS đưa ra có thể vượt ra khỏi

sử dụng để tổ chức hoạt động học cho HS, từ tình huống xuất phát đã xây
dựng, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt
động học của HS, từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chuyên
đề. Lựa chọn các nội dung của chuyên đề từ các bài/tiết trong SGK của một
môn học và các môn học có liên quan để xây dựng chuyên đề dạy học.
Bƣớc 3: Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ theo chương
trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho HS theo phương
pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình
thành cho HS trong chuyên đề sẽ xây dựng.
Bƣớc 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận
dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra,
đánh giá năng lực và phẩm chất của HS trong dạy học.
Bƣớc 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập
Cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả để sử dụng trong quá trình tổ
chức các hoat động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chuyên đề
đã xây dựng.
Bƣớc 6: Thiết kế tiến trình dạy học
Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề thành các hoạt động học được tổ
chức cho HS có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể
chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và
kỹ thuật dạy học được sử dụng. Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm
xây dựng tình huống xuất phát.

13


Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học mỗi chuyên đề theo phương
pháp dạy học tích cực, HS cần phải được đặt vào tình huống xuất phát gần gũi
với đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống đó.
Trong quá trình tìm hiểu, HS phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập


Các câu hỏi/bài tập tương ứng với mỗi loại/mức độ yêu cầu được

mô tả dùng trong quá trình tổ chức hoạt động học của HS.


Tiến trình dạy học chuyên đề được thiết kế thành các hoạt động

thể hiện tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được lựa chọn.
1.2.1.6. Yêu cầu khi thiết kế chuyên đề định hướng phát triển năng lực
- Phải đánh giá được các năng lực khác nhau của học sinh.

14


- Đảm bảo tính khách quan.
Nguyên tắc khách quan được thực hiện khi dạy học theo chuyên đề đảm
bảo sao cho kết quả thu thập ít chịu ảnh hưởng của yếu tố chủ quan khác.
Đảm bảo môi trường, cơ sở vật chất không ảnh hưởng đến việc thực hiện các
tiết học của học sinh.
- Đảm bảo sự công bằng.
Nguyên tắc công bằng trong đánh giá kết quả học tập nhằm đảm bảo
rằng những học sinh cùng thực hiện các hoạt động học tập với cùng một mức
độ và thực hiện cùng một nỗ lực sẽ nhận được những kết quả ngang nhau.
- Đảm bảo tính toàn diện
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của học sinh theo sự định hướng
của giáo viên phải đảm bảo kết quả học sinh đạt được về kiến thức, kĩ năng,
thái độ trên bình diện lý thuyết cũng như thực hành, ứng dụng với các mức độ
nhận thức khác nhau trong học tập của học sinh.
- Đảm bảo tính công khai.

có ở cá nhân hay có thể học được… để giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc
sống. Năng lực cũng hàm chứa trong nó tính sẵn sàng hành động, động cơ, ý
chí và trách nhiệm xã hội để có thể sử dụng một cách thành công và có trách
nhiệm các giải pháp… trong những tình huống thay đổi.
Theo OECD (2002), năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng các yêu cầu
phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ thể [9].
Québec – ministere de I’Education (2004), cho rằng năng lực là khả
năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, thái độ và hứng thú để

16


hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của
cuộc sống.
Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) thì năng lực có thể
được hiểu theo hai nét nghĩa:
1. Chỉ một khả năng, điều kiện tự nhiên có sẵn để thực hiện một hoạt
động nào đó. Là một phẩm chất tâm sinh lí tạo có con người có khả năng để
hoàn thành một hoạt động nào đó có chất lượng cao.
2. Là một phẩm chất tâm sinh lí tạo cho con người có khả năng để hoàn
thành một hoạt động nào đó có chất lượng cao.
Có thể thấy dù được hiểu theo những cách khác nhau, nhưng các cách hiểu
trên đều khẳng định: Nói đến năng lực là phải nói đến khả năng thực hiện là phải
biết làm (know – how), chứ không chỉ biết và hiểu (know – what).
Một số đặc điểm chung của năng lực:
- Đề cập tới xu thế đạt được một kết quả nào đó của một công việc cụ
thể, do một con người cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tư duy,
năng lực tự quản lý bản thân…)
- Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tượng cụ thể (kiến
thức, quan hệ xã hội…) để có một sản phẩm nhất định, do đó có thể phân biệt

+ Năng lực hợp tác
- Nhóm năng lực công cụ
+ Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông
+ Năng lực sử dụng ngôn ngữ
+ Năng lực tính toán
 Năng lực chuyên biệt
Năng lực chuyên biệt là năng lực riêng được hình thành và phát triển do
một lĩnh vực/môn học nào đó; vì thế chương trình Québec gọi là năng lực
môn học cụ thể để phân biệt với năng lực chung.

18


Theo nghiên cứu đề xuất của trường Đại học Victoria (Úc) thì hệ thống
các năng lực sinh học bao gồm 4 nhóm năng lực chính như sau:
-

Tri thức về Sinh học

-

Năng lực nghiên cứu

-

Năng lực thực địa

-

Năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm