“Phương hướng hoàn thiện mô hình giải quyết
tranh chấp kinh tế tại toà án trong nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa”
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường ở nước ta, các tranh
chấp kinh tế nảy sinh nhiều với quy mô lớn và tính chất ngày càng phức tạp.
Những tranh chấp kinh tế phát sinh đòi hỏi phải được giải quyết thoả đáng
nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đảm bảo trật tự
kinh doanh và kỷ cương xã hội.
Theo kinh nghiệm của các nước trên thế giới thì hiện nay tranh chấp
kinh tế được giải quyết theo hai hình thức chủ yếu bằng con đường toà án
hoặc thông qua các tổ chức trọng tài.
Ở nước ta kỳ họp thứ tư, Quốc hội khoá IX đã thông qua luật sửa đổi,
bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Toà án nhân dân trong đó đã quy định
việc thành lập Toà án kinh tế nằm trong hệ thống toà án nhân dân. Việc
thành lập toà án kinh tế ở nước ta nhằm đáp ứng đòi hỏi khách quan của việc
giải quyết tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường. Đây là một mô
hình mới trong hệ thống cơ quan tài phán ở Việt Nam, các vấn đề về chức
năng nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức và hoạt động của toàn án kinh tế được
nhiều người quan tâm và nghiên cứu nhằm mục đích góp phần hoàn thiện
pháp luật về giải quyết tranh chấp bằng con đường toà án.
Vấn đề “Phương hướng hoàn thiện mô hình giải quyết tranh chấp kinh
tế tại toà án trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”
nghiên cứu tập trung vào những vấn đề như: khái niệm tranh chấp kinh tế,
các mô hình giải quyết tranh chấp kinh tế; phương hướng hoàn thiện mô hình
giải quyết tranh chấp kinh tế tại toà án.

1


1. Khái niệm tranh chấp kinh tế và các mô hình giải quyết tranh
chấp kinh tế.

thể kinh doanh, tranh chấp giữa thành viên công ty với công ty, giữa các
thành viên công ty với nhau hay bất cứ tranh chấp kinh tế nào khác đều có
những điểm chung sau:
Thứ nhất: Các bên tranh chấp là pháp nhân, cá nhân có đăng ký kinh
doanh, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ được pháp luật thừa nhận quyền
kinh doanh. Tính đa dạng của chủ thể, của các chủ sở hữu quyết định tính
phức tạp, đa dạng và quyết liệt của tranh chấp. ?
Thứ hai: Tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh với hoạt
động phong phú, đa dạng và các chu trình khép kín, với những mối liên hệ
hữu cơ, phụ thuộc lẫn nhau, chỉ một vi phạm, một trục trặc ở khâu nào đó dễ
dàng gây những phản ứng dây chuyền.
Thứ ba: Tranh chấp kinh tế thường có giá trị lớn, nhiều trường hợp giá trị vụ tranh chấp có ý nghĩa quyết định đến sự sống còn, tồn tại; phát
triển hoặc phá sản một doanh nghiệp - có thể gây ra hậu quả xã hội lớn.
Cuối cùng, tuy các chủ thể kinh doanh có những bất đồng mâu thuẫn
về quyền lợi song họ biết giữ gìn tốt các mối quan hệ, thiết lập uy tín của
mình và các bạn hàng và muốn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình
khi bị vi phạm.
1.2. Các mô hình giải quyết tranh chấp kinh tế
1.2.1. Giải quyết tranh chấp kinh tế tại trọng tài.
Trong kinh doanh nói riêng và trong dân sự nói chung nguyên tắc tự
định đoạt của các chủ thể luôn luôn được pháp luật bảo vệ. Các tranh chấp
kinh tế phát sinh thì sự thương lượng, hoà giải giữa các chủ thể được pháp
luật khuyến khích thực hiện và ngay bản thân những chủ thể tham gia quan
hệ cũng mong muốn có thể giải quyết với nhau nhanh chóng, thuận lợi,
không ảnh hưởng tới uy tín của nhau, vì thế mà các tổ chức trọng tài phi
chính phủ ra đời để giải quyết các tranh chấp kinh tế ngày nay trở lên phổ
biến và phù hợp với thực tế khách quan.
3





làm cho hoạt động giải quyết tranh chấp kinh tế ở nước ta phù hợp với thông
lệ quốc tế giảm một phần gánh nặng giải quyết tranh chấp kinh tế'rong khi
việc giải quyết tranh chấp kinh tế tại Toà án vẫn đang ở trong tình trạng cần
hoàn thiện. Chính vì vậy mà nó còn là nhân tố góp phần thúc đẩy quá trình
hội nhập quốc tế cải thiện môi trường đầu tư từng bước hoàn thiện khung
pháp luật kinh tế trong nền kinh tế thị trường.
1.2.2. Giải quyết tranh chấp kinh tế tại Toà án.
* Sơ lược lịch sử tài phán kinh tê ở Việt Nam.
Để hiểu rõ hơn thực trạng của tổ chức và hoạt động của hệ thống toà
kinh tế, chúng ta cần xem xét thiết chế này theo phương diện lịch sử. Một
điều không thể phủ nhận rằng, sự xuất hiện và hoạt động của Tòa kinh tế là
bước phát triển và thay đổi về chất của hệ thống tài phán truyền thống ở Việt
Nam.
Nhìn lại lịch sử phát triển.của pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh
tế ở nước ta, chúng ta có thể thấy một số giai đoạn đáng chú ý sau:
Thời kỳ 1945 - 1956: Pháp luật Việt Nam 'chưa có sự phân biệt giữa
tranh chấp kinh tế và các loại tranh chấp tài sản khác, vì vậy chưa có một cơ
chế chuyên biệt về mặt pháp lý để điều chỉnh.
Thời kỳ 1956 - 1960: Với Điều lệ tạm thời số 735 - TTG về hợp đồng
kinh doanh do Thủ tướng chính phủ ban hành ngày 10/4/1956 thì ở Việt
Nam mới có sự phân biệt giữa tranh chấp trong kinh doanh và các loại tranh
chấp tài sản khác việc giải quyết tranh chấp được quy định tại Điều 20 của
Bản điều lệ này như sau:
+ Nếu là tranh chấp giữa tư doanh với nhau, giữa tư doanh với quốc
doanh hay hợp tác xã thì đưa ra cơ quan đăng ký hay thị thực hợp đồng để
giải quyết.
+ Nếu xét thấy cần truy tố trước Toà án Nhân đần; cơ quan đăng ký sẽ
đứng ra khởi tố trước Toà án Nhân dân sở tại.

động kinh tế quốc tế. Xuất phát từ yêu cầu này "Hội đồng trọng tài ngoại
thương” đã được thành lập theo Nghị định số 59/NĐ - CP ngày 30/4/1963 và

6


"Hội đồng trọng tài hàng hải" được thành lập theo Nghị định 153/NĐ - CP
ngày 05/10/1964.
Từ năm 1964 đến nay: Quá trình chuyển đổi nền kinh tế nước ta sang
nền kinh tế thị trường đang chứng kiến sự phát triển đa dạng của các thành
phần kinh tế, chế độ sở hữu khác nhau trong các hoạt động kinh doanh và
điều này đã dẫn đến sự thay đổi về hình thức và nội dung của các tranh chấp
trong kinh doanh. Sự thay đổi đó đòi hỏi phải đổi mới phương thức giải
quyết tranh chấp kinh tế. Chính vì lẽ đó, ngày 28/12/1993 tại kỳ họp thứ tư,
Quốc hội khoá IX đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật
tổ chức Toà án nhân dân. Theo đó, Toà kinh tế với tư cách là một toà chuyên
trách trong hệ thống Toà án nhân dân được thành lập có chức năng xét xử
các tranh chấp kinh tế và bắt đầu đi vào hoạt động từ ngày 01/7/1 994. Đây
cũng là ngày hệ thống trọng tài kinh tế Nhà nước chấm dút sự hiện diện của
mình trong đời sống kinh tế của Việt Nam.
Cùng với sự xuất hiện của Tòa kinh tế, một số trung tâm trọng tài kinh
tế phi chính phủ cũng ra đời và là một phần quan trọng trong giải quyết tranh
chấp kinh tế tại Việt Nam.
* Sự cần thiết phải hành lập Tòa kinh tế.
Với tư cách là cơ quan tài phán giải quyết tranh chấp kinh tế trong
kinh doanh giữa các chủ thể kinh tế nảy sinh các quan hệ kinh tế mà nội
dung chính là thực hiện các quyền và nghĩa vụ các bên tham gia. Trên thực
tế không phải lúc nào các bên cũng thực hiện nghiêm chỉnh những nghĩa vụ
phát sinh.
Vì vậy tranh chấp kinh tế xảy ra là một điều khó tránh khỏi. Nhằm bảo

hiện các quy định pháp luật mới như Luật công ty, Luật thương mại, Luật
doanh nghiệp, Luật phá sản….thực tế hoạt động kinh doanh đã phát sinh các
tranh chấp mới nhưng trọng tài kinh tế nhà nước không có thẩm quyền giải
quyết như tranh chấp giữa thành viên công ty với công ty, giữa các thành
viên công ty với nhau, tranh chấp liên quan đến mua bán cổ phiếu, quảng
cáo, phá sản....Việc giải quyết các tranh chấp này về nguyên tắc phải được
thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền định đoạt của các bên. Các bên có thể
8


lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp, không nhất thiết yêu cầu nhà nước
giải quyết. Nhưng khi tranh chấp đã được các bên yêu cầu nhà nước giải
quyết thì phải do một cơ quan tư pháp đảm nhiệm giải quyết theo trình tự thủ
tục bắt buộc để đảm bảo sự bình đẳng của các bên trước pháp luật.
Giải quyết tranh chấp kinh tế về mặt bản chất là tố tụng tư pháp. Vì
vậy nên giao cho hệ thống cơ quan tư pháp tiến hành. Chính vì vậy mà Quốc
hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại kỳ họp thứ 4 khoá IX để
thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của "Luật tổ chức Toà án nhân
dân" với nội dung chính là thành lập Tòa kinh tế ở Việt Nam - với tư cách là
một toà chuyên trách thuộc Toà án nhân dân.
2. Phương hướng hoàn thiện mô hình qiải quyết tranh chấp kinh
tế tại Toà án.
2.1.Những nguyên tắc cơ bản trong việc giải quyết các tranh chấp
kinh tế.
Những nguyên tắc cơ bản trong việc giải quyết tranh chấp kinh tế là
những tư tưởng chỉ đạo mang tính chất hướng dẫn đối với việc giải quyết các
tranh chấp kinh tế tại một số cơ quan toà án có thẩm quyền theo quy định
của pháp luật. Toà án kinh tế với tư cách là một bộ phận của Toà án nhân
dân trong hoạt động của mình phải tuân thủ các nguyên tắc tổ chức và hoạt
động của hệ thống Toà án nhân dân nói chung được quy định trong Hiến

* Nguyên tắc toà án không tiến hành điều tra mà chỉ xác minh thu
thập chứng cứ.
Nguyên tắc này được quy định trong điều 6, điều 7 Bộ luật tố tụng
dân sự. Toà án khi giải quyết tranh chấp kinh tế không có nghĩa vụ phải điều
tra vụ việc mà chỉ căn cứ vao các chứng cứ mà đương sự đưa ra. Các đưong
sự có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh các chứng cứ. Toà án
không xét hỏi như tố tụng hình sự. Các bên có quyền và nghĩa vụ trình bày
những gì mà họ cho là cần thiết, Toà án chỉ tiến hành thu thập, xác minh
chứng cứ khi thấy cần thiết để rõ thêm yêu cầu của các bên giải quyết để giải
quyết vụ kiện được chính xác.
* Nguyên tắc hoà giải trong tố tụng.
10


Điều 10 Bộ luật tố tụng dân sự quy định: “Toà án có trách nhiệm tiến
hành hoà giải và tạo điều kiện thuận lợi để các đương sự thoả thuận với nhau
về việc giải quyết vụ việc dân sự theo quy định của Bộ luật này”.
Theo nguyên tắc này, khi có tranh chấp kinh tế xảy ra thì các bên phải
gặp gỡ nhau thương lượng, hoà giải trước, nếu thương lương, hoà giải không
thành thì mới yêu cầu toà ná giải quyết. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử thì
toà án cũng có nghĩa vụ tạo điều kiện để các bên tiếp tục hoà giải ngay cả khi
vụ việc đưa ra xét xử thì các thẩm phán cũng tạo mọi điều kiện có thể giúp
cho hai bên hoà giải. Bởi lẽ, nếu đạt được thoả thuận cho vấn đề tranh chấp
trở nên đơn giản hơn rất nhiều, không chậm chễ trong mặt thời gian, tiết
kiệm được chi phí.
Để khuyến khích đương sự hoà giải, tại Khoản 3 Điều 131 Bộ luật tố
tụng dân sự quy định: “ … trước khi mở phiên toà, Toà án tiến hành hoà giải
nếu các bên đương sự thoả thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án thì
họ chỉ phải chịu 50% mức án phí sơ thẩm quy định tại khoản 1 và khoản 2
điều này.”

chấp kinh tế nhanh gọn nhưng thiếu chính xác về mặt pháp luật thì cách giải
quyết này cũng không thể tồn tại. Vì vậy, việc tổ chức một cơ quan tài phán
hợp lý thích ứng với hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm giải quyết đúng và
nhanh chóng các tranh chấp kinh tế sẽ tạo động lực thúc đẩy sự phát triển
của nền kinh tế.
- Việc tổ chức Toà án kinh tế phải tính đến thực tế phát triển của nền
kinh tế nước ta hiện nay và trong những năm tới.
Do đặc thù nền kinh tế nước ta mới chuyển sang kinh tế thị trường nên
còn nhiều điểm trong cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của
hệ thống tài phán nói chung và tài phán kinh tế nói riêng còn nhiều hạn chế
cần tính đến sự phát triển trong thời gian tới để đảm bảo giải quyết tốt các
tranh chấp kinh tế đang và sẽ phát sinh.
- Việc tổ chức Tòa kinh tế xuất phát từ chức năng, thẩm quyền giải
quyết các vụ án kinh tế.

12


- Việc thành lập Tòa kinh tế quán triệt quan điểm mới của các cơ quan
tài phán, chủ trương cải cách tư pháp, đồng thời có sự kế thừa những thành
quả và kinh nghiệm giải quyết tranh chấp trong những năm qua.
2.2.2. Cơ cấu tổ chức của Tòa kinh tế.
Trên cơ sở những quan điểm chỉ đạo nói ở trên, Tòa kinh tế được tổ
chức với tính cách là các Toà chuyên cách nằm trong hệ thống Toà án nhân
dân từ cấp tỉnh trở lên.
Theo quy định của luật tổ chức Toà án nhân dân thì cơ cấu tổ chức toà
án Kinh tế gồm:
- Trong Toà án nhân dân tối cao, Bên cạnh Toà án quan sự trung
ương. các toà phúc thẩm, toà hình sự, toà dân sự, có thêm toà kinh tế.
- Trong các Toà phúc thẩm Toà án nhân dân tối cao có các thẩm phán

phá sản. Thực hiện chức năng này Tòa kinh tế bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của cả chủ nợ, doanh nghiệp và các chủ thể kinh doanh khác trong nền
kinh tế đồng thời phải tuân thủ nghiêm túc những quy định của pháp luật phá
sản nói riêng và các quy định khác của pháp luật về quản lý kinh tế nói
chung.
- Nhiệm vụ của Tòa kinh tế.
Theo quy định của pháp luật "trong phạm vi chức năng của mình, Toà
án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ
nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của nhà nước, tập thể,
bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân" (Điều
1 Luật tổ chức Toà án nhân dân).
Như vậy, có thể nói rằng pháp luật đã quy định một cách cụ thể và rõ
ràng nhiệm vụ chính của Toà án nhân dân nói chung và Toà kinh tế nói riêng
trong khi thực hiện chức năng của mình. Là một trong những cơ quan tố
tụng, Toà án phải đảm bảo cho mọi hoạt động tố tụng của mình được tiến
hành theo quy định của pháp luật tố tụng, các cá nhân, tổ chức theo quy định
của pháp luật,có quyền khởi kiện vụ án kinh tế để yêu cầu Toà kinh tế bảo vệ
các lợi ích hợp pháp của mình. Trong quá trình giải quyết vụ án kinh tế, Toà

14


án phải tiến hành các biện pháp để các đương sự thoả thuận với nhau về việc
giải quyết vụ án nhằm thoả mãn được lợi ích của các bên có tranh chấp.
Bằng hoạt động của mình, Toà án góp phần giáo dục các doanh
nghiệp, cá nhân, tổ chức chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng những
quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh chống các vi phạm pháp luật.
2.2.4. Vấn đề tăng thẩm quyền cho toà án nhân dân cấp huyện trong
giải quyết các tranh chấp kinh tế.
- Theo báo cáo tổng kết ngành toà án năm 2004 thì tất cả các toà án

tránh tình trạng thiếu thẩm phán dẫn đến một số thẩm phán phải xử quá
nhiều vụ việc trong tuần, trong tháng, trong năm. Đồng thời nâng cao trình
độ nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức chính trị của thẩm phán trong tình hình
mới. Trong công tác xét xử các vụ án kinh tế đòi hỏi đội ngũ thẩm phán phải
có những kiến thức về kinh tế và thị trường, có sự hiểu biết pháp luật thì mới
có khả năng xử đúng đắn vụ việc. Hiện nay tốc độ công nghiệp hoá, hiện đại
hoá của nước ta diễn ra nhanh chóng, các hoạt động kinh doanh cũng đa
dạng và phức tạp và có tính chất quốc tế nên tình hình các tranh chấp kinh tế
cũng diễn ra hết sức đa dạng, phức tạp đòi hỏi cần được giải quyết nhanh
chóng chính xác và bằng một cơ chế hữu hiệu có tác dụng xác định lại trật tự
quản lý kinh tế của Nhà nước, bên cạnh đó bảo vệ được quyền và lợi ích hợp
pháp cho các chủ thể kinh doanh.

16


KẾT LUẬN
Pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế bằng Toà án là một mảng
pháp luật mang tính liên hoàn bao gồm nhiều quy định pháp luật thuộc các
lĩnh vực hay ngành luật khác nhau, thể hiện tập trung trong lĩnh vực pháp
luật kinh tế thương mại, trong lĩnh vực này, pháp luật giải quyết tranh chấp
kinh tế bằng toà án nói riêng (bao gồm cả luật nội dung và luật hình thức)
mang tính chất và biểu hiện những nguyên tắc đặc trưng của pháp luật kinh
tế.
Thực trạng giải quyết tranh chấp kinh tế tại Toà án trong những năm
qua là một bức tranh khá ảm đạm về tài phán kinh tế. Việc số lượng các vụ
kiện không đáng kể được thụ lý và được xét xử tại toà án trong những năm
qua hoàn toàn không phản ánh một thực trạng về số lượng và chất lượng các
tranh chấp kinh tế trên thực tế. Đây là một mối lo ngại thực sự của chính
bản thân hệ thống toà án khi lòng tin của các chủ thể kinh doanh vào toà án