Header Page 1 of 16.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH – KTNN
-------------------

NGUYỄN THỊ TÌNH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC TRÒ CHƠI
TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG IV: SINH SẢN SINH HỌC 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học sinh học
Người hướng dẫn khoa học
Th.S TRƯƠNG ĐỨC BÌNH

Footer Page 1 of 16.

HÀ NỘI-2016


Header Page 2 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

LỜI CẢM ƠN
Em xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo: Th.S Trương Đức
Bình.Người đã trực tiếp tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em hoàn thành khóa
luận của mình.

Nguyễn Thị Tình

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 3 of 16.

K38C – Sp Sinh


Header Page 4 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

MỤC LỤC
Phần 1: MỞ ĐẦU.............................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu.................................................................................. 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 2
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu ........................................................... 3
5. Phạm vi nghiên cứu.................................................................................... 3
6. Giả thuyết khoa học ................................................................................... 3
7. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 3
8. Những đóng góp của đề tài ........................................................................ 4
PHẦN 2: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.................................... 4
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ........... 4
1.1.

Lịch sử nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài ........................... 4

1.1.1.Tình hình nghiên cứu trên thế giới. ................................................... 4

2.1.Phân tích nội dung Chương IV- Sinh học Sinh sản – Sinh học 11.
ChươngIV: Sinh sản ..................................................................................... 20
2.1.1. Vị trí của chương ............................................................................ 20
2.1.2. Cấu trúc của chương ...................................................................... 20
2.1.3. Mục tiêu của chương ...................................................................... 20
2.1.4. Phân tích từng bài trong chương .................................................... 21
2.2. Phân loại các chuyên đề dạy chương IV: Sinh sản -sinh học 11 .......... 21
2.2.1. Chuyền đề 1: Sinh sản ở thực vật ................................................... 21
2.2.2. Chuyên đề 2: Sinh sản ở động vật .................................................. 23
2.3. Tổ chức dạy học Chương IV bằng hình thức thi Đường lên đỉnh
Olympia ........................................................................................................ 24
2.3.1. Tìm hiểu về cuộc thi Đường lên đỉnh Olympia ............................... 24
2.3.2. Tổ chức thực hiện kế hoạch thi Đường lên đỉnh Olympia .............. 24
2.3.3. Ví dụ minh họa: tổ chức thiĐường lên đỉnh Olympia cho
chương IV Sinh học 11 .............................................................................. 25
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ................................................... 40
3.1. Quy trình thực nghiệm .......................................................................... 40
3.1.1. Mục đích thực nghiệm..................................................................... 40
3.1.2. Nội dung thực nghiệm ..................................................................... 40
3.2. Phương pháp thực nghiệm .................................................................... 40
3.2.1.Địa điểm và thời gian thực nghiệm ................................................. 40

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 5 of 16.

K38C – Sp Sinh


Header Page 6 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp


Học sinh

GV

Giáo viên

PPDH

Phương pháp dạy học

SGK

Sách giáo khoa

BGH

Ban giám hiệu

CTC

Chương trình chuẩn

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 7 of 16.

K38C – Sp Sinh


Header Page 8 of 16.


SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 8 of 16.

1

K38C – Sp Sinh


Header Page 9 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

olympia khiến học sinh chủ động, tích cực, nỗ lực tham gia và bị cuốn hút vào
các phần chơi để hoàn thành vai trò trách nhiệm của mỗi cá nhân.Thông qua
các hoạt động của trò chơi này mà giáo viên hình thành cho học sinh tính tích
chủ động, năng động, linh hoạt, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm cao trong
học tập đối với chính mình và các bạn trong lớp. Đồng thời nâng cao kĩ năng
giao tiếp, trình bày, hợp tác, giải quyết vấn đề…
Từ những lí do trên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế và
tổ chức trò chơi trong dạy học sinh học 11”.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế giáo án dạy theo chuyên đề phần Chương IV: Sinh sản – sinh
học 11 nhằm định hướng phát triển năng lực cho học sinh, phát huy khả năng
chủ động, sáng tạo của học sinh,nâng cao chất lượng dạy và học ở trường phổ
thông.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
-Nghiên cứu cơ sở lí luận về các chuyên đề dạy học ở trường Phổ thông.
-Điều tra thực tiễn về việc vận dụng dạy học theo chuyên đề trong dạy

olympia.
5. Phạm vi nghiên cứu
-Trò chơi tối nghiên cứu là: “Sử dụng kĩ thuật tổ chức trò chơi
đường lên đỉnh Olympia trong dạy học Chương IV: Sinh sản –Sinh học
11”.
-Nội dung nghiên cứu: Kiến thức phần Chương IV: Sinh sản- Sinh
học 11.
-Địa bàn nghiên cứu: ở trường phổ THPT Chí Linh –Hải Dương
-Thời gian nghiên cứu: 9/2015 4/2016.
6. Giả thuyết khoa học
Dạy học theo phương pháp tổ chức trò chơi trong chương IV: sinh hoc
11 nếu được thiết kế vận dụng đưa vào giảng dạy sẽgiúp học sinh nâng cao
kiến thức, phát triển tư duy mạch lạc hiểu biết và nhìn nhận vấn đề một cách
sâu sắc, hệ thống, khoa học, mà còn vận dụng những kiến thức qua sách vở
vào thực tế, phát huy năng lực chủ động sáng tạo, hứng thú với bộ môn.
7. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết.
+ Phương pháp phân tích
+ Phương pháp tổng hợp
+ Phương pháp phân loại
- Phương pháp điều tra.

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 10 of 16.

3

K38C – Sp Sinh



SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 11 of 16.

4

K38C – Sp Sinh


Header Page 12 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

Trong nền giáo dục cổ điển, ý tưởng sử dụng trò chơi với mục đích dạy
học được thể hiện đầy đủ trong hệ thống giáo dục của nhà sư phạm người Đức
Ph.Phroebel(1782-1852) Ông là người đã khởi xướng và đề xuất ý tưởng kết
hợp dạy học với trò chơi cho trẻ. Quan điểm của ông về trò chơi phản ánh cơ
sở lý luận sư phạm duy tâm thần bí. Ông cho rằng thông qua trò chơi trẻ nhận
thức được cái khởi đầu do thượng đế sinh ra tồn tại ở khắp mọi nơi, nhận thức
được những qui luật tạo ra thế giới, tạo ra ngay chính bản thân mình. Vì thế
ông phủ nhận tính sáng tạo và tính tích cực của trẻ trong khi chơi.
Ph.Phroebel cho rằng, nhà giáo dục chỉ cần phát triển cái vốn có sẵn của trẻ,
ông đề cao vai trò giáo dục của trò chơi trong quá trình phát triển thể chất,
làm vốn ngôn ngữ cũng như phát triển tư duy, trí tưởng tượng của trẻ.
I.B.Bazedov cho rằng, trò chơi là phương tiện dạy học. Theo ông, nếu
trên tiết học, giáo viên sử dụng các phương pháp, biện pháp chơi hoặc tiến
hành tiết học dưới hình thức chơi thì sẽ đáp ứng được nhu cầu và phù hợp với
đặc điểm của người học và tất nhiên hiệu quả tiết học sẽ cao hơn. Ông đã đưa
ra hệ thống trò chơi học tập dùng lời như: trò chơi gọi tên, trò chơi phát triển
kỹ năng khái quát tên gọi của cá thể, trò chơi đoán từ trái nghĩa, điền những

thể trong quá trình nhận thức.
1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
Ở Việt Nam, có nhiều tác giả nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụng trò
chơi dạy học ở các mức độ khác nhau với các bộ môn khác. Một số tác giả
như Phan Huỳnh Hoa, Vũ Minh Hồng, Trương Kim Oanh, Lê Bích Ngọc... đã
để tâm nghiên cứu biên soạn một số trò chơi và trò chơi học tập... Những hệ
thống trò chơi và trò chơi học tập được các tác giả đề cập đến chủ yếu nhằm
củng cố kiến thức phục vụ một số môn học như: Hình thành biểu tượng toán
sơ đẳng, làm quen với môi trường xung quanh,... rèn các giác quan chú ý, ghi
nhớ, phát triển tư duy và ngôn ngữ cho trẻ.
Các tác giả quan tâm đến ý nghĩa phát triển của trò chơi học tập, không
chỉ phát triển ở các giác quan mà phát triển các chức năng tâm lý chung của
người học. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu này cũng chưa đi sâu nghiên cứu
việc thiết kế và tổ chức trò chơi dạy học dành cho quá trình nhận thức của
người học.
Gần đây trong tác phẩm “trò chơi trẻ em”, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết
đã đề cập đến trò chơi trí tuệ. Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt
động trí tuệ của trẻ. Trong tác phẩm này, bà đã giới thiệu một số trò chơi trí
tuệ dành cho trẻ em.

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 13 of 16.

6

K38C – Sp Sinh


Header Page 14 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

1.2. Cơ sở lí luận
1.2.1.Các khái niệm
Khái niệm trò chơi
Một số nhà tâm lý – giáo dục học theo trường phái sinh học như
K.Gross, S.Hall, V.Stern,... cho rằng, trò chơi là do bản năng quy định, chơi
chính là sự giải tỏa năng lượng dư thừa.
Còn G.Piagie cho rằng, trò chơi là hoạt động trí tuệ thuần túy là một
nhân tố quan trọng đối với sự phát triển trí tuệ.
Trên quan điểm macxit, các nhà khoa học Xô Viết đã khẳng định rằng,
trò chơi có nguồn gốc từ lao động và mang bản chất xã hội. Trò chơi được
truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác chủ yếu bằng con đường giáo dục.
Còn theo tác giả Đặng Thành Hưng thì trò chơi là một thuật ngữ có hai
nghĩa khác nhau tương đối xa
+ Một là kiểu loại phổ biến của chơi. Nó chính là chơi có luật (tập hợp
quy tắc định rõ mục đích, kết quả và yêu cầu hành động) và có tính cạnh tranh
hoặc tính thách thức đối với người tham gia.
+ Hai là những thứ công việc được tổ chức và tiến hành dưới hình thức
chơi, như chơi bằng chơi, chẳng hạn: học bằng chơi, giao tiếp bằng chơi, rèn
luyện thân thể dưới hình thức chơi,...
Các trò chơi đều có luật lệ, quy tắc, nhiệm vụ, yêu cầu tức là có tổ chức
và thiết kế, nếu không có những thứ đó thì không có trò chơi mà chỉ có sự
chơi đơn giản.
Như vậy, trò chơi là tập hợp các yếu tố chơi, có hệ thống và có tổ chức,
vì thế luật hay quy tắc chính là phương tiện tổ chức tập hợp đó.
Tóm lại, trò chơi chính là sự chơi có luật, những hành vi chơi tùy tiện,
không tuân thủ theo luật chơi không gọi là trò chơi.
1.2.1.3. Khái niệm về trò chơi học tập


SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 16 of 16.

9

K38C – Sp Sinh


Header Page 17 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

1.2.1.4.So sánh môn học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương
trình mới
Đặc trưng
Mục

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Môn học

đích Hình thành và phát triển hệ Hình thành và phát triển những

chính

thống tri thức khoa học, phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình
năng lực nhận thức và hành cảm, giá trị, kỹ năng sống và
động của học sinh.



HS ít cơ hội trải nghiệm.

HS có nhiều cơ hội trải nghiệm.

Người chỉ đạo, tổ chức họat Có nhiều lực lượng tham gia chỉ
động học tập chủ yểu là đạo, tổ chức các hoạt động trải
nghiệm với các mức độ khác nhau

GV.

(GV, phụ huynh, nhà hoạt động xã
hội, chính quyền, doanh nghiệp,...)

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 17 of 16.

10

K38C – Sp Sinh


Header Page 18 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

Tương tác, Chủ yếu là thầy – trò.

Đa chiều.

1.2.1.5. Cách phân loại trò chơi học tập
Những chức năng tâm sinh lý chủ yếu của con người từ bé cho đến lớn
được thể hiện trong mọi hoạt động, quan hệ, công việc và những lĩnh vực sinh
hoạt khác nhau của cá nhân, là nhận thức, biểu cảm hay thái độ và vận động.
Ba chức năng này cũng là những lĩnh vực phát triển hay những mục tiêu giáo
dục, rèn luyện của HS trong quá trình dạy học. Như vậy, Căn cứ vào chức
năng, trò chơi dạy học có 3 nhóm sau:
Nhóm 1: Trò chơi khởi động phát triển nhận thức.
Đó là loại trò chơi đòi hỏi người tham gia phải sử dụng các chức năng
nhận thức, nỗ lực hoạt động nhận thức, thực hiện các hành vi và hành động
nhận thức để tiến hành các nhiệm vụ chơi, hoàn thành các luật và quy tắc
chơi, tuân thủ những yêu cầu và mục đích chơi, nhờ vậy mà cải thiện và phát
triển được khả năng nhận thức, quá trình và kết quả nhận thức của mình. Trò
chơi phát triển nhận thức lại được phân thành một số nhóm nhỏ:
+ Các trò chơi phát triển cảm giác và tri giác.
+ Các trò chơi phát triển và rèn luyện trí nhớ.
+ Các trò chơi phát triển tưởng tượng và tư duy.

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 18 of 16.

11

K38C – Sp Sinh


Header Page 19 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình


12

K38C – Sp Sinh


Header Page 20 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

 Về nội dung
- Học nội dung chuyên môn  có năng lực chuyên môn: có tri thức
chuyên môn để vận dụng trong học tập và cuộc sống.
- Học phương pháp chiến lược  có năng lực phương pháp: lập kế
hoạch học tập, làm việc có phương pháp học tập, thu thập thông tin đánh giá.
- Học giao tiếp xã hội có năng lực xã hội: hợp tác nhóm học cách
ứng xử, có tinh thần trách nhiêm giải quyết trong các mối quan hệ hợp tác.
 Chuẩn đầu ra
- Phẩm chất: yêu quê hương đất nước, nhân ái, khoan dung, trung thực,...
- Năng lực chung: năng lực tự học, năng lực tụ giải quyết vấn đề, năng
lực sáng tạo, năng lực hoạt động nhóm....
- Năng lực chuyên biệt.
- Kĩ thuật dạy học theo định hướng tổ chức trò chơi:
+ Kĩ thuật dặt câu hỏi.
+ Kĩ thuật trả lời câu hỏi.
+ Kĩ thuật học tập hợp tác.
- Hình thức dạy học định hướng: ngoại khóa và chính khóa.
1.2.3. Ưu điểm và hạn chế của dạy học theo chuyên đề tổ chức trò chơi
trong dạy học

thức mới hay củng cố, hoàn thiện kiến thức, kỹ năng nào đó khi xây dựng trò
chơi cần đảm bảo các yêu cầu sau:
-Yêu cầu khoa học:
Trong dạy học trò chơi phải được xây dựng dựa trên mối quan hệ giữa
các thành tố của quá trình dạy học, nội dung trò chơi phải chính xác, rõ ràng,
phản ánh nội dung tri thức khoa học của môn học, bài học hay vấn đề học tập
hình thức tổ chức chơi phải đảm bảo tính vừa sức, lý thú, bổ ích hợp trình độ
nhận thức của HS.
-Yêu cầu sư phạm
Trò chơi được xây dựng phục vụ cho quá trình dạy học, do đó nội dung
và phương pháp thực hiện trò chơi phải phù hợp ý đồ sư phạm cần thiết trong
các khâu của quá trình thực hiện bài lên lớp.
1.2.5. Quy trình khi thiết kế chuyên đề tổ chức trò chơi đường lên đỉnh
Olypia trong dạy học
Bước 1: Lựa chọn chuyên đề (nội môn, liên môn)
- Nội môn: 1 chương hoặc một chuyên đề tích hợp theo chiều dọc
(kiến thức của các bài khác nhau trong cùng một môn học).

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 21 of 16.

14

K38C – Sp Sinh


Header Page 22 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

Footer Page 22 of 16.

15

K38C – Sp Sinh


Header Page 23 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

GVHD: Th.S Trương Đức Bình

phải chuẩn bị các phương tiện thiết bị, dụng cụ nào cho người chơi, nội dung
trò chơi, các hoạt động cụ thể của người chơi và quản trò, bảng hướng dẫn
cách thực hiện trò chơi bao gồm giải thích trò chơi, phân công lực lượng, làm
thử,…Hướng dẫn đánh giá kết quả chơi.
Bước 6: Xây dựng bảng hướng dẫn cách chơi
Để phát huy được hiểu quả của trò chơi trong dạy học, bên cạnh việc
thiết lập được cấu trúc trò chơi hợp lý thì người thiết kế phải định hình sao
cho trò chơi diễn ra hấp dẫn, gây sự hứng thú đối với người chơi từ đó thúc
đẩy thêm sự nhiệt tình, làm phát triển óc tưởng tượng. Trên cơ sở cấu trúc của
trò chơi, GV viết bảng hướng dẫn cách chơi bao gồm: giới thiệu nội dung trò
chơi, hướng dẫn làm nháp, hướng đến tổ chức chơi thật và đánh giá tổng kết.
Bước 7: Hoàn thiện sử dụng
- Lựa chọn 01 trong số các bài trong Chương IV: sinh sản- sinh học 11
để tổ chức dạy thử nghiệm.
- Người thực hiện đề tài đóng vai trò giáo viên: Tổ chức, kiểm tra, định
hướng hoạt động học.
-Lớp 11 học sinh trường THPT Chí linh: Thực hiện hoạt động học dưới
sự hướng dẫn của giáo viên.

phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau,
không biết vận dụng các kiến thức trước đó vào các phần sau. Phần lớn các
học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách ghi chép
để lưu giữ thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình.
Giáo viên vẫn chủ yếu lệ thuộc vào tiến trình các bài học được trình
bày trong sách giáo khoa, chưa "dám" chủ động trong việc thiết kế tiến trình
xây dựng kiến thức phù hợp với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích
cực.Họ đều lúng túng và tỏ ra lo sợ rằng sẽ bị "cháy giáo án" do học sinh
không hoàn thành các hoạt động được giao trong giờ.
Do đó Dạy học theo phương thức tổ chức trò chơi đường lên đỉnh
Olympia trong trường phổ thônghọc sinh sẽ được bổ sung phương pháp học,
tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo, phát triển tư duy và hoạt động theo
nhóm, tăng sự hứng thú trong bài học. Cách học này còn phát triển được năng
lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, hệ thống kiến thức (huy động
những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi) mà còn là sự vận động
kiến thức đã học qua sách vở vào cuộc sống.
Để biết thực tế sử dụng trò chơi trong học tập môn sinh học ở trường
phổ thong, tôi đã tiến hành thực hiện khảo sát,lấy ý kiến của giáo viên THPT
Chí Linh- Hải Dương.

SVTH: Nguyễn Thị Tình
Footer Page 24 of 16.

17

K38C – Sp Sinh


Header Page 25 of 16.
Khóa luận tốt nghiệp

kém

20,33 79,67

0

0

0

79,6

21,4

0

0

0

23

66,67

20,33

0

0


66,67

12,93

0

0

28,5

33,33

33,33

4,84

0

HS hiểu và nắm kiến thức sâu hơn
Hình thành cảm xúc, động cơ, hứng
thú học tập
Rèn kỹ năng tương tác, phối hợp giải

quyết nhiệm vụ học tập theo nhóm 16,67
(giữa học sinh và học sinh )
Nâng cao tương tác GV –HS trong
dạy học
Rèn luyện cho HS kỹ năng ứng xử
trong học tập
Rèn luyện trí nhớ của HS