Header Page 1 of 16.

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN


NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC
CHƢƠNG IV, SINH HỌC 11 THEO
ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học Sinh học
Người hướng dẫn khoa
Người hướng dẫn
TS. ĐỖ THỊ TỐ NHƯ
T.S ĐỖ THỊ TỐ
NHƯ

HÀ NỘI - 2016

Footer Page 1 of 16.


Header Page 2 of 16.

LỜI CẢM ƠN
Đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới TS. Đỗ Thị Tố Nhƣ
ngƣời đã trực tiếp hƣớng dẫn tận tình, chỉ bảo và tạo mọi điều kiện để em


Footer Page 3 of 16.


Header Page 4 of 16.

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
PHẦN I: MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ........................................................................................ 1
1.1. Do yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học ........................................ 1
1.2. Dạy học theo chuyên đề và lợi ích của việc dạy học theo
chuyên đề .................................................................................................. 3
2. Mục đích nghiên cứu ................................................................................. 4
3. Giả thuyết khoa học .................................................................................. 4
4. Đối tƣợng nghiên cứu ............................................................................... 4
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................ 4
6. Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................... 6
7. Những đóng góp của đề tài ....................................................................... 6
PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ................................... 7
CHƢƠNG 1....................................................................................................... 7
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO ....................... 7
CHUYÊN ĐỀ .................................................................................................... 7
1.1. Tổng quan những vấn đề nghiên cứu dạy học theo chuyên đề .............. 7
1.1.1. Trên thế giới .................................................................................... 7
1.1.2. Ở Việt Nam ..................................................................................... 8
1.2. Cơ sở lí luận ........................................................................................... 8
1.2.1. Dạy học theo chuyên đề .................................................................. 8

1. Kết luận ................................................................................................... 72
2. Kiến nghị ................................................................................................. 72
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

Footer Page 5 of 16.


Header Page 6 of 16.

Footer Page 6 of 16.


Header Page 7 of 16.

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
STT

Footer Page 7 of 16.

Chữ cái viết tắt/ký hiệu

Cụm từ đầy đủ

1

ĐC

Đối chứng


7

TN

Thực nghiệm

8

Tr

Trang

9

THPT

Trung học phổ thông


Header Page 8 of 16.

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài
1.1. Do yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học
Bƣớc sang thế kỷ XXI cùng với sự phát triển của xã hội là sự bùng nổ
của cách mạng khoa học công nghệ đã đặt ra một yêu cầu cấp thiết đối với sự
nghiệp giáo dục là phải đổi mới mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp dạy học. Từ
phƣơng pháp dạy học truyền thống mang tính thụ động đã và đang đƣợc thay
thế bằng phƣơng pháp dạy học tích cực nhằm phát triển mọi năng lực sáng tạo

chú trọng giáo dục lý tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin
học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát
triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Theo tinh
thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà trƣờng trung học cần
đƣợc tiếp cận theo hƣớng đổi mới.
Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/6/2014 Ban hành Chƣơng trình hành
động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11
năm 2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI về đổi
mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,
hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và
hội nhập quốc tế: “Đổi mới hình thức, phƣơng pháp thi, kiểm tra và đánh giá
kết quả giáo dục theo hƣớng đánh giá năng lực của ngƣời học; kết hợp đánh
giá cả quá trình với đánh giá cuối kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các
nƣớc có nền giáo dục phát triển”...
Đổi mới phƣơng pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng
của cải cách giáo dục nói chung và của cải cách bậc THPT nói riêng. Trong
những năm gần đây các trƣờng THPT đã có những cố gắng trong đổi mới
phƣơng pháp dạy học và đã đạt đƣợc nhƣng tiến bộ trong việc phát huy tính
tích cực chủ động, sáng tạo của HS. Tuy nhiên thì phƣơng pháp dạy học
truyền thống đặc biệt là phƣơng pháp thuyết trình vẫn chiếm một vị trí chủ
đạo trong các phƣơng pháp dạy học ở trƣờng THPT.

Footer Page 9 of 16.

2


Header Page 10 of 16.

Định hƣớng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ giáo dục



Header Page 11 of 16.

Khi tìm hiểu về cấu trúc, nội dung và thực trạng dạy học kiến thức phần
chƣơng IV, Sinh học 11 chúng tôi nhận thấy phần kiến thức này khá khó học
(kiến thức trong SGK đƣợc trình bày khái quát, ít dẫn chứng minh họa…)
trong khi các kiến thức ứng dụng vào thực tế thì nhiều. Mặt khác, các thành
phần kiến thức có thể cấu trúc lại cả về nội dung và hình thức làm cho HS dễ
học và dễ hiểu hơn, có thể vận dụng đƣợc các phƣơng pháp dạy học tích cực
nhằm phát triển phẩm chất và năng lực cho HS. Vì nhƣng lý do trên chúng tôi
nghiên cứu đề tài: “XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC CHƢƠNG IV,
SINH HỌC 11 THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC
SINH”.
2. Mục đích nghiên cứu
Tổ chức dạy học Chƣơng IV, Sinh học 11 theo chuyên đề nhằm nâng cao
hiệu quả dạy học Chƣơng IV nói riêng và chƣơng trình Sinh học 11 nói
chung.
3. Giả thuyết khoa học
Nếu dạy học Chƣơng IV, Sinh học 11 bằng tổ chức dạy học thành các
chuyên đề thì sẽ phát triển năng lực cho HS đối với Chƣơng IV, Sinh học 11
nói riêng, đối với chƣơng trình Sinh học 11 nói chung.
4. Đối tƣợng nghiên cứu
Tổ chức dạy học chuyên đề Chƣơng IV, Sinh học 11.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Tìm hiểu cơ sở lí luận của dạy học theo chuyên đề
5.2. Tìm hiểu thực trạng giảng dạy phần kiến thức Sinh sản ở THPT
5.3. Xây dựng tiến trình dạy học theo hình thức dạy học theo chuyên đề
đối với Chƣơng IV, Sinh học 11


THPT.
7. Những đóng góp của đề tài
7.1. Hệ thống hóa cở sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo
chuyên đề.
7.2. Xây dựng đƣợc một số chuyên đề dạy học thuộc nội dung Chƣơng
IV, Sinh học 11 làm tài liệu tham khảo cho GV bộ môn Sinh học THPT và
sinh viên trƣờng Đại học Sƣ phạm.
7.3. Tổ chức dạy học Chƣơng IV, Sinh học 11 theo chuyên đề qua đó
nâng cao hiệu quả dạy học Chƣơng IV, Sinh học 11.

Footer Page 13 of 16.

6


Header Page 14 of 16.

PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO
CHUYÊN ĐỀ
1.1. Tổng quan những vấn đề nghiên cứu dạy học theo chuyên đề
1.1.1. Trên thế giới
Hình thức dạy học theo chuyên đề đã và đang trở thành xu hƣớng giáo
dục quốc tế đƣợc nhiều quốc ra áp dụng:
Từ những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ XIX, các nhà giáo dục học
Phần Lan đã có những nghiên cứu về hình thức dạy học theo chuyên đề.
Chính phủ Phần Lan đã thông báo sẽ tiến hành cải cách chƣơng trình giáo dục
theo chuyên đề.

Tháng 2/2015 trƣờng THPT Đoàn Kết, Thị trấn Tân Phú, tỉnh Đồng
Nai đã tiến hành lập kế hoạch và tổ chức dạy học theo chuyên đề.
Tháng 12/2015 trƣờng THPT Trần Hƣng Đạo, quận Thanh Xuân, Hà
Nội đã tổ chức thành công chuyên đề “Tuyên truyền giáo dục, phòng chống
ma túy cấp thành phố năm học 2015 – 2016 .
Nhìn chung, hiện nay dạy học theo chuyên đề đã và đang đƣợc nhiều
trƣờng lựa chọn, thực hiện. Dạy học theo chuyên đề là một hình thức mang lại
hiệu quả cao trong hoc tập, giúp hình thành và phát triển năng lực cho HS,
giúp HS tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập.
1.2. Cơ sở lí luận
1.2.1. Dạy học theo chuyên đề
1.1.1.1 Khái niệm dạy học theo chuyên đề
Chuyên đề đƣợc hiểu là một đơn vị tƣơng đối hoàn chỉnh và có cấu trúc
logic về một nội dung kiến thức nào đó trong chƣơng trình phổ thông (một
chƣơng, từ các bài khác nhau của một chƣơng).
Dạy học theo chuyên đề là GV dạy không theo sự sắp xếp các bài của
SGK có thể cấu trúc lại tạo thành chuyên đề chung làm tăng tính vận dụng
kiến thức vào thực tế, làm phát triển các năng lực cho HS. HS dƣới sự hƣớng
dẫn, tổ chức, điều khiển của GV từ các hoạt động cá nhân hoặc của nhóm liên
kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập.

Footer Page 15 of 16.

8


Header Page 16 of 16.

Mặt khác dạy học theo chuyên đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền
thống và hiện đại. GV phải đƣa ra các hệ thống các câu hỏi liên quan đến

Header Page 17 of 16.

Điều kiện cơ sở vật chất và cơ chế quản lý cũ ở nhiều trƣờng THPT.
1.1.1.4. Quy trình xây dựng chuyên đề
Bƣớc 1: Lựa chọn chuyên đề (nội môn, liên môn)
 Nội môn: một chƣơng hoặc một chuyên đề tích hợp theo chiều dọc
(kiến thức của các bài khác nhau trong cùng một môn học).
 Liên môn: chuyên đề tích hợp ngang (tích hợp kiến thức của nhiều
môn).
Bƣớc 2: Xác định mạch kiến thức của chuyên đề
 Xác định các bài liên quan đến chuyên đề
 Xác định logic cấu trúc kiến thức của cả chuyên đề:
Có thể giữ nguyên các bài nhƣ trong SGK.
Có thể tạo thành cấu trúc mới theo ý đồ giảng dạy của GV.
Bƣớc 3: Xác định mục tiêu của chuyên đề
 Tra cứu chuẩn kiến thức, kĩ năng các bài của chuyên đề
 Sắp xếp các mục tiêu trong chuẩn theo các mức độ: Nhận biết, thông
hiểu, vận dụng, vận dụng cao.
 Làm rõ các năng lực cần hƣớng tới trong chuyên đề.
Bƣớc 4: Xây dựng câu hỏi/bài tập đánh giá
Trong mỗi nội dung của chuyên đề, tƣơng ứng với mỗi mục tiêu các mức
độ khác nhau (nhận biết, thông hiểu, vận dụng , vận dụng cao và các kỹ năng/
năng lực cần hƣớng tới trong chuyên đề), xây dựng các câu hỏi/bài tập để
kiểm tra, đánh giá sao cho thể hiện đúng mục tiêu đó (chú ý đến các bài tập
đánh giá năng lực)  Bộ (ngân hàng) câu hỏi/bài tập theo chuyên đề.
Bƣớc 5: Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề
 Căn cứ vào mạch kiến thức  Thiết kế các hoạt động học tập tƣơng ứng.

Footer Page 17 of 16.



Vận dụng?



Vận dụng cao?



Các năng lực cần hƣớng tới?

4. Xây dựng câu hỏi/bài tập tƣơng ứng với các mục tiêu
 Câu hỏi tự luận?
 Câu hỏi trắc nghiệm?
 Câu hỏi/bài tập đánh giá năng lực?
5. Thiết kế tiến trình dạy học cho cả chuyên đề (theo từng tiết)

Footer Page 18 of 16.

11


Header Page 19 of 16.

 Nội dung?
 Mục tiêu?
 Các hoạt động học tập?
 Kiểm tra, đánh giá?
1.2.2. Dạy học định hƣớng phát triển năng lực HS
Khái niệm năng lực đƣợc hiểu theo nhiều nghĩa. Trong bối cảnh phát

 Về mục tiêu dạy học: mục tiêu kiến thức ngoài các mục tiêu về nhận
biết, tái hiện kiến thức cần có những mục tiêu về vận dụng kiến thức trong các
tình huống, các nhiệm vụ gắn liền với thực tế. Mục tiêu về kỹ năng cần có
thêm những mục tiêu rèn luyện các kỹ năng thực hiện hoạt động đa dạng.
 Về phƣơng pháp dạy học: Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp
kiến thức cần tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyết
những nhiệm vụ thực tiễn.
 Về nội dung dạy học: cần xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ
đa dạng gắn liền với thực tiễn
Năng lực của HS thƣờng tồn tại ở 2 hình thức: năng lực chung và năng
lực chuyên biệt.
- Năng lực chung: là những năng lực cần thiết để cá nhân có thể tham gia
hiệu quả trong nhiều hoạt động và các bối cảnh khác nhau của đời sống xã
hội. Năng lực chung cần thiết cho mọi ngƣời, bao gồm các nhóm năng lực:
 Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân:
 Năng lực tự học
 Năng lực giải quyết vấn đề
 Năng lực tƣ duy sáng tạo
 Năng lực tự quản lý
 Nhóm năng lực xã hội
 Năng lực giao tiếp
 Năng lực hợp tác
 Nhóm năng lực sử dụng công cụ
 Năng lực sử dụng CNTT và truyền thông
 Năng lực sử dụng ngôn ngữ
 Năng lực tính toán

Footer Page 20 of 16.

13


3 Phân loại hay phân nhóm

8

Đƣa ra các định nghĩa

4 Tìm kiếm mối liên hệ

9

Xác định các biến và đối chứng

5 Xử lý trình bày các số liệu

10 Xác định tính chính xác của số liệu

11 Thí nghiệm: thiết kế, làm thực nghiệm, thu thập số liệu và kết quả, giải
thích kết quả thí nghiệm, rút ra kết luận
Cụ thể các năng lực chuyên nghành Sinh học HS cần đạt đƣợc đó là: các
năng lực kiến thức sinh học, năng lực nghiên cứu khoa học (năng lực quan
sát, năng lực thực nghiệm) và năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm.
Năng lực kiến thức sinh học bao gồm các kiến thức về các cấp độ tổ
chức sống từ phân tử - tế bào - cơ thể - quần thể - quần xã - hệ sinh thái; kiến
thức về cơ sở vật chất của các hiện tƣợng di truyền và biến dị; kiến thức về
các quy luật của hiện tƣợng di truyền và ứng dụng di truyền học; các kiến
thức về tiến hóa và sinh thái.
Năng lực nghiên cứu khoa học bao gồm: quan sát các hiện tƣợng ngay
trong thực tiễn hoặc trong học tập xác lập vấn đề nghiên cứu; thu thập các
thông tin liên quan thông qua nghiên cứu tài liệu, thực nghiệm, hình thành

quyết các tình huống, vấn đề mới, không giống với những tình huống, vấn đề
đã đƣợc hƣớng dẫn; đƣa ra những phản hồi hợp lí trƣớc một tình huống, vấn
đề mới trong học tập hoặc trong cuộc sống.
Trong dạy học Sinh học có các năng lực chung, năng lực chuyên biệt cụ
thể: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lực
quan sát, năng lực làm thí nghiệm…Để HS có những cơ hội phát triển năng
lực thì một trong các hình thức tổ chức dạy học là dạy học theo chuyên đề bởi

Footer Page 22 of 16.

15


Header Page 23 of 16.

vì bản chất của dạy học theo chuyên đề là kết nối logic nội dung giữa các bài,
giúp cho HS có cơ hội tham gia vận dụng các kiến thức đã học để giải quyết
các vấn đề thực tiễn. Từ đó, rèn luyện các kỹ năng, năng lực học tập cho bộ
môn Sinh học nói chung.
1.3. Cơ sở thực tiễn của đề tài
1.3.1. Mục tiêu điều tra
- Tìm hiểu về thực trạng dạy học Chƣơng IV: Sinh sản, Sinh học 11.
- Tìm hiểu về thực trạng dạy và học theo chuyên đề ở trƣờng THPT.
1.3.2. Nội dung điều tra
Chúng tôi điều tra các vấn đề sau (phụ lục 1):
- Đánh giá vai trò về phát triển năng lực cho HS hiện nay.
- Tổ chức các hoạt động dạy học Chƣơng IV, Sinh học 11 theo chuyên đề.
1.3.3. Đối tƣợng điều tra
GV bộ môn Sinh học tại 4 trƣờng với tổng số 22 GV:
- THPT Hoàng Quốc Việt – Bắc Ninh.

Footer Page 24 of 16.

17


Header Page 25 of 16.

CHƢƠNG 2
XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC CHƢƠNG IV, SINH HỌC 11
THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

2.1. Phân tích nội dung Chƣơng IV, Sinh học 11
2.1.1. Chuẩn kiến thức, kỹ năng
Chƣơng IV - Sinh sản là một trong bốn chƣơng của chƣơng trình Sinh
học 11. Trong chƣơng này HS cần phải:
 Sinh sản ở thực vật
- Nêu đƣợc sinh sản vô tính là sự sinh sản không có sự hợp nhất các giao
tử đực và giao tử cái (không có sự tái tổ hợp di truyền), con cái giống nhau và
giống hệt bố mẹ.
- Phân biệt đƣợc các kiểu sinh sản vô tính ở thực vật.
- Phân biệt đƣợc sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính.
- Nhận biết đƣợc sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa.
- Kỹ năng: thực hiện đƣợc các cách giâm, chiết, ghép cành ở vƣờn trƣờng
hay ở gia đình.
 Sinh sản ở động vật
- Trình bày đƣợc các khái niệm về sinh sản vô tính ở động vật.
- Nêu đƣợc các hình thức sính sản vô tính ở động vật.
- Phân biệt đƣợc sinh sản vô tính và tái sinh các bộ phận của cơ thể.
- Mô tả đƣợc nguyên tắc nuôi cấy mô và nhân bản vô tính (nuôi mô
sống, cấy mô tách rời vào cơ thể, nhân bản vô tính ở động vật).