ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------

Chu Thị Huyền Yến

MỘT SỐ YẾU TỐ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BẢO
TỒN GIÁ TRỊ TRUYỀN THÓNG QUAN HỌ BẮC NINH

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 62310301

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2016

1


®¹i häc quèc gia hµ néi
trêng ®¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n
----*---

Chu Thị Huyền Yến

MỘT SỐ YẾU TỐ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC BẢO TỒN GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG
QUAN HỌ BẮC NINH

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 62310301


1.

Chu Thị Huyền Yến (2016), “Toàn cầu hóa với việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống”,
Tạp chí Văn hóa nghệ thuật (387), tr.27 – 30.

2.

Chu Thị Huyền Yến (2016), “Quan điểm cấu trúc – chức năng trong nghiên cứu giá trị văn
hóa”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội (09), tr.101 – 109.

4


MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề

Trong thời đại ngày nay, việc bảo tồn văn hóa nói chung và giá trị văn hóa
truyền thống quan họ nói riêng gặp những khó khăn, thách thức do nhiều vấn đề
khách quan và chủ quan mang tính thời đại, tính toàn cầu.
Lễ hội quan họ Bắc Ninh, các giá trị văn hóa quan họ Bắc Ninh đáp ứng nhu
cầu đời sống tinh thần của cộng đồng, đảm bảo nhu cầu gắn kết của cộng đồng. Đó
cũng là môi trường nghệ thuật tạo cho con người những cảm xúc trở về với nguồn
cội. Vì vậy, bảo tồn các giá trị truyền thống quan họ đồng nghĩa với việc sáng tạo
và thụ hưởng văn hóa, bảo tồn, làm giảu và phát triển nền văn hóa dân tộc.
Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa,
con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã nhấn mạnh:
xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân
- thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học.
Trong quá trình hội nhập quốc tế hiện nay, chúng ta tiếp thu được nhiều cái
hay, nhiều điều tiến bộ của thế giới, cần thiết cho công cuộc đổi mới có hiệu quả.

- Xác định cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thực trạng và các yếu tố
tác động đến việc bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh.
- Dùng phương pháp định tính và định lượng để thu thập, phân tích thông tin
nhằm chứng minh các giả thuyết.
- Đưa ra một số khuyến nghị về giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả của việc
bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh hiện nay.
4. Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Khách thể nghiên cứu
- Người dân sống tại xã Hiên Vân, huyện Tiên Du, Bắc Ninh.
- Cán bộ quản lý chung và các cán bộ văn hóa tại huyện Tiên Du và xã Hiên
Vân.
4.2 Đối tượng nghiên cứu
Các yếu tố xã hội tác động đến việc bảo tồn giá trị truyền thống của quan họ
Bắc Ninh.
4.3 Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung nghiên cứu: Thực trạng và các yếu tố tác động đến việc bảo tồn các
giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh.
6


- Thời gian: năm 2012 - 2015
- Không gian: huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh.
5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
- Thực trạng hoạt động bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh như

thế nào?
- Những nhân tố xã hội nào tác động đến hoạt động bảo tồn các giá trị

truyền thống của quan họ Bắc Ninh?
- Mức độ tác động của các nhân tố xã hội đối với hoạt động bảo tồn giá trị

7.3 Phương pháp quan sát
Tác giả sử dụng phương pháp quan sát phi cấu trúc hoạt động đến việc bảo tồn
giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh tại hoạt động cộng đồng của người dân
(sinh hoạt hàng ngày, vui chơi, giải trí,…), tại các lễ hội (Hội Lim,…), tại các cuộc thi,
hội diễn...
Ngoài ra, phương pháp quan sát được sử dụng trên các cá nhân trả lời phỏng
vấn để bổ trợ cho các phương pháp nghiên cứu khác.
7.4 Phương pháp xử lý thông tin và báo cáo kết quả
Luận án sử dụng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences)
để xử lý các thông tin thu thập được.
8. Khung phân tích

ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - CHÍNH TRỊ- VĂN HÓA – XÃ HỘI TỈNH BẮC NINH
CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG

- Các chính sách liên quan đến văn hóa
- Các đặc điểm liên quan đến gia đình
- Các đặc điểm liên quan đến nhà trường
- Vai trò của sự tham gia của cộng đồng
- Các đặc điểm nhân khẩu xã hội
CÔNG TÁC VĂN HÓA TẠI ĐỊA BÀN HUYỆN TIÊN DU

Nội dung bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh
Mục đích bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh
Hình thức bảo tồn các giá trị truyền thống của quan họ Bắc Ninh
VIỆC BẢO TỒN CÁC GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CỦA QUAN HỌ BẮC NINH

8



1.2 Tổng quan các nghiên cứu về việc bảo tồn các giá trị truyền thống

Tài liệu liên quan đến đề tài bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống khá phong
phú và đa dạng. Đó là các nguồn tài liệu bao gồm: báo cáo khoa học, sách, bài viết,
luận văn của các tác giả trong và ngoài nước. Dưới đây là những khía cạnh chính
được các tác giả đi trước nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án “ một số yếu tố
xã hội tác động đến bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh”.

12


1.2.1. Các nghiên cứu về tính tất yếu của việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền

thống.
Gregory J.Ashworth, John Kleinen (2007) , Oscar Salemink (2007) khi
nghiên cứu về xã hội và văn hóa đều đặt hoạt động bảo tồn giá trị văn hóa truyền
thống trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các tác giả Trần Đình Hượu, Phan Ngọc (1995),
Trần Lâm Biền – Trịnh Sinh (2010), Trần Quốc Vượng (2010), Nguyễn Chí Bền
(2010) đã cung cấp những đánh giá sâu sắc về giá trị to lớn của các khía cạnh lịch
sử, tư tưởng, xã hội, mỹ thuật của hệ thống di sản văn hóa của dân tộc. Qua đó,
khẳng định sự cấp thiết cần bảo tồn những giá trị này với sự chung tay của cả xã
hội. Nhìn chung, những nghiên cứu đề cập đến tính tất yếu của việc bảo tồn giá trị
văn hóa truyền thống trong quá trình toàn cầu hóa đều đã mô tả tương đối khái quát
những thách thức và khó khăn của việc thực hiện hoạt động bảo tồn trong bối cảnh
và xu thế của quá trình toàn cầu hóa.
1.2.2. Các nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn giá trị văn hóa
truyền thống

Rất nhiều nhà nghiên cứu xã hội học như Ngô Đức Thịnh ( 2007), Đỗ Thị


2.1 Các khái niệm công cụ
2.1.1. Khái niệm giá trị truyền thống

2.1.2. Khái niệm bảo tồn giá trị truyền thống dân ca quan họ
2.1.2.1. Khái niệm bảo tồn
Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, “bảo tồn” có nghĩa là giữ lại không
để cho nó mất đi, còn “ phát huy” là làm cho cái hay, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tục
nảy nở thêm [tr.39, 768]. Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của
UNESCO giải thích rằng bảo tồn là “ các biện pháp có mục tiêu đảm bảo khả năng
tồn tại của di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm việc nhận diện, tư liệu hóa,bảo vệ,
phát huy,củng cố, truyền dạy, đặc biệt là thông qua hình thức giáo dục chính thức
hoặc không chính thức cũng như việc làm sống lại các phương diện khác nhau của
loại hình di sản này” [tr 84-85].
2.1.2.2. Khái niệm bảo tồn giá trị truyền thống của quan họ
Quan họ Bắc Ninh là một loại hình sinh hoạt văn hóa âm nhạc độc đáo,
không chỉ mang đặc trưng riêng của vùng quê Kinh Bắc mà còn mang đậm dấu ấn
văn hóa của của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Giá trị di sản văn hóa quan họ được thể
14


hiện trên hai khía cạnh cơ bản, đó là âm nhạc và trang phục. Nét đặc trưng của âm
nhạc quan họ là hát đối đáp giữa một bên là liền anh và một bên là liền chị trong
không gian văn hóa quan họ.
Như vậy, bảo tồn giá trị truyền thống của quan họ là nghiên cứu phát hiện
các giá trị kết hợp với những giải pháp gìn giữ lâu dài nhằm khai thác giá trị phục
vụ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội.
2.1.3. Khái niệm yếu tố xã hội tác động đến bảo tồn các giá trị truyền thống dân ca
quan họ
Các yếu tố xã hội tác động đến bảo tồn giá trị văn hóa là những điều kiện mà
trong đó mọi người được sinh ra, lớn lên, trưởng thành phát triển, lao động làm

quan dừng lại (họ).. và được gắn với các giai thoại như tiếng hát của “ hai họ nhà
quan”, là tiếng hát trong đâm cưới, hay các quan dừng lại khi nghe thấy tiếng hát
hay. Hồ sơ Quốc gia đệ trình UNESCO đăng ký vào danh sách Di sản văn hóa phi
vật thể đại diện của Nhân loại do Viện Văn hóa Nghệ thuật soạn thảo cho rằng loại
hình hát đối đáp nam nữ này vốn tồn tại ở 49 làng quan họ gốc và hiện vẫn đang
hiện diện ở hơn 300 làng thuộc tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang.
Trong khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Kinh Bắc được xem là một
tiểu vùng văn hóa đặc biệt. Dân ca quan họ là một di sản văn hóa đặc biệt của cộng
đồng nơi đây. Đó là một loại hình văn hóa tổng hợp, vừa chứa đựng trong nó nhiều
khía cạnh có liên quan đến nghệ thuật, từ âm nhạc, lời ca diễn xướng, gắn bó sâu
sắc với thiên nhiên, con người, với văn hóa, văn minh làng xã vừa phản ánh nhiều
mặt hoạt động của đời sống cộng đồng nông thôn vùng Kinh Bắc xưa. Nói cách
khác, đó là sự kết tinh quan niệm về tình người, tình yêu, giá trị đạo đức, lối ứng xử
và là một nét đẹp trong văn hóa dân gian của vùng đất giàu truyền thống như Bắc
Ninh.
3.2. Mục đích bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh
Trong tiến trình phát triển cộng đồng xã hội, có hai loại nhu cầu không thể
tách rời đời sống của con người, đó là nhu cầu về vật chất và nhu cầu tinh thần.
Gắn với việc đáp ứng thỏa mãn hai loại nhu cầu đó, hoạt động sống của con người
cũng hướng đến hai loại hình sản xuấtcơ bản, đó là sản xuất ra vật chất và sản xuất
tinh thần. Chính từđó, hình thành nên văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Căn
16


cứ theo Điều 4 Luật Di sản văn hóa thì di sản văn hóa quan họ là một loại hình
nghệ thuật diễn xướng dân gian. Điều đó cho thấy tính giá trị sáng tạo nhân văn nổi
bật cũng như sự độc đáo của loại hình nghệ thuật này là một trong những giá trị cơ
bản cần bảo tồn lưu truyền cho thế hệ mai sau.
Việc thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm cũng là một rào
cản trong thực hiện bảo tồn di sản văn hóa quan họ. Có 12,8% người dân đồng ý

bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa nghệ thuật này đòi hỏi sự thích ứng trong quá
trình tổ chức các hình thức hát quan họ.
Kết quả khảo sát cho thấy,ngoài việc thực hiện bảo tồn cảnh quan thiên nhiên
gắn với việc biểu diễn quan họ thì việc tổ chức các hình thức hát quan họ cũng
được người dân, cán bộ cộng đồng chú trọng hướng tới. Hiện tại, hình thức quan họ
được thực hiện chủ yếu vẫn là ba loại hình: hát canh, hát họ và hát thi nhưng đã có
nhiều đổi mới để phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại ( 49,3%). Cụ thể, hình thức
sinh hoạt được thực hiện nhiều nhất là hát canh ( 81,5%), sau đó làhát hội ( 67,3%)
và hát thi ( 53,2%). Duy trì củng cố mối quan hệ kết chạ, kết bạn quan họ giữa Vân
Khám với các làng khác ( 30,2%).
3.3.3. Bảo tồn âm nhạc truyền thống hát quan họ
Như đã phân tích ở trên, ngoài việc bảo tồn cảnh quan tự nhiên, bảo tồn hình
thức tổ chức hát quan họ thì việc bảo tồn âm nhạc truyền thống cũng được thực
hiện một cách đồng bộ và song hành. Âm nhạc truyền thống thường được nhìn
nhận gồm có hai thành tố: âm nhạc dân gian và âm nhạc chuyên nghiệp. Theo đó,
di sản văn hóa quan họ vừa là một loại hình nghệ thuật dân gian có pha màu
chuyên nghiệp, lại vừa là một nghệ thuật chuyên nghiệp còn đậm màu dân gian.
Một trong những chất liệu làm nên tính độc đáo của quan họ chính là âm
nhạc. Nhiều bài quan họ mang phong cách của những tác phẩm âm nhạc chuyên
nghiệp. Những sắc thái và đặc trưng phong cách đó được hình thành nên từ những
nét đẹp của văn hóa truyền thống.
Cộng đồng được xem là chủ thể văn hóa đóng vai trò quan trọng, cộng đồng
được quyền lựa chọn giá trị bảo tồn và từ chối thực thi các hoạt động bảo tồn. Do
18


vậy, người dân với vai trò là chủ thể sáng tạo và hưởng thụ văn hóa, họ cũng đủ
năng lực đánh giá các giá trị của di sản để quyết định hình thức bảo tồn.
CHƯƠNG 4
CÁC YẾU TỐ CƠ BẢN TÁC ĐỘNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN GIÁ TRỊ

Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, các hoạt động của cộng đồng có tác
động đến hoạt động bảo tồn giá trị truyền thống quan họ được chia thành các công
việc cụ thể,đó là:
(1) Tổ chức các lớp dạy hát quan họ do các nghệ nhân, nghệ sĩ dân gian
truyền dạy (truyền dạy tự phát)
(2) Tổ chức các lớp dạy hát quan họ do các nghệ nhân, nghệ sĩ dân gian
truyền dạy ( truyền dạy hệ thống)
(3) Thành lập các tổ, đội hát quan họ ở các thôn, xã.
Bảng 4. 1 : Mức độ thực hiện hoạt động của cộng đồng trong bảotồn di sản văn
hóa quan họ ( mean)
Điểm
Các hoạt động của cộng đồng trong bảo tồn di sản văn N

trung

Độ lệch

hóa quan họ
Tổ chức các lớp dạy hát quan họ do các nghệ nhân,

bình

chuẩn

nghệ sĩ dân gian truyền dạy (tự phát)
Tổ chức các lớp dạy hát quan họ do các nghệ nhân,
nghệ sĩ dân gian truyền dạy (có hệ thống)
Thành lập các tổ, đội hát quan họ ở các thôn, xã
TỔNG


Điểm trung

Độ lệch

bình

chuẩn

405

3.14

.653

405

2.84

.609

405

2.23

.774

405

2.48


4.2.1. Tác động của gia đình trong việc bảo tồn giá trị truyền thống dân ca
quan họ Bắc Ninh
Hoạt động bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống sẽ không thể thực hiện
được, nếu thiếu sự tham gia của các thiết chế xã hội. Một trong những thiết chế có
21


tầm ảnh hưởng đến hoạt động này chính là gia đình. Dưới góc nhìn của xã hội học,
gia đình là một dạng thiết chế xã hội cơ bản, có vai trò quan trọng đối với sự phát
triển xã hội và sự hình thành nhân cách của cá nhân.
Bảng số liệu dưới đây phản ánh những hoạt động cụ thể mà gia đình đã thực
hiện trong việc gìn giữ, bảo tồn di sản văn hóa quan họ.
Bảng 4.6: Điểm trung bình về mức độ thực hiện hoạt động bảo tồn quan họ
trong gia đình ( mean)

Các hoạt động bảo tồn quan họ được thực hiện

N

trong gia đình

Điểm

Độ lệch

trung bình

chuẩn

Nói chuyện/ trao đổi về các giá trị quan họ

tại địa phương
TỔNG

Kết quả khảo sát cho thấy, các ý kiến đều tập trung ghi nhận vai trò của gia
đình trong việc thực hiện các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa quan họ. Cụ thể,
điểm bình quân về mức độ thực hiện các hoạt động bảo tồn quan họ trong gia đình (
như hướng dẫn hát/ trao đổi về các giá trị quan họ, khuyến khích/ tạo điều kiện cho
các thành viên tham gia hoạt động liên quan đến quan họ tại địa phương ) là 2.35,
tức là được thực hiện ở mức độ nhiều. Trong đó, “ nói chuyện, trao đổi về các giá
trị quan họ của cho các thành viên trong gia đình” là hoạt động được các gia đình
tại địa bàn khảo sát thực hiện với mức độ nhiều nhất, với mức điểm trung bình là
2.14. Trong thiết chế gia đình, những hoạt động gắn việc trao truyền các giá trị về
di sản văn hóa quan họ được hình thành giống như một hoạt động thường kỳ, mang
22


tính tự nguyện. Điều này tạo nên cơ sở cho các giá trị văn hóa được thẩm thấu, bảo
tồn và phổ biến từ môi trường xã hội hóa sơ cấp.
Nếu nhìn nhận gia đình là môi trường xã hội hóa sơ cấp thì những đặc điểm
nhân khẩu xã hội phần nào có tác động đến hành vi thực hiện hoạt động liên quan
đến bảo tồn di sản văn hóa quan họ.
Bảng 4.7 : Mối liên hệ giữa đặc điểm nhân khẩu xã hội của người trả lời với
hoạt động “ nói chuyện/ trao đổi về các giá trị văn hóa quan họ”
trong gia đình.
Đặc điểm nhân khẩu xã hội

Tỷ lệ trả lời mức độ thực hiện
hoạt động( %)
Nhiều
Bình

Khó khăn

Ít

70,8
67,3
47,4

thường
23,6
28,6
26,3

5,7
4,1
26,3

42,6
70,3

51,1
26,6

6,4
3,1

93,7
81,7
25,4
46,7



nghiệp có tỷ lệ trao đổi ở mức độ nhiều cao hơn so với những hộ gia đình làm nông
nghiệp ( 46,7% so với 72,%).
Tóm lại, văn hóa phi vật thể nói chung và dân ca quan họ nói riêng tiềm ẩn
trong trí nhớ, tâm thức của con người và được bộc lộ thông qua hành vi hoạt động
của con người. Chỉ trong môi trường diễn xướng thích hợp thì các hiện tượng vốn
tiềm ẩn ấy mới có thể bộc lộ, thể hiện ra như một hiện tượng văn hóa. Vì vậy, gia
đình giống như một chiếc nôi văn hóa, đã phần nào thể hiện được sự quan tâm, chia
sẻ, trao đổi, truyền dạy và tạo điều kiện cho các thành viên trong gia đình tham gia
công sức trong việc duy trì, phát triển và bảo lưu các giá trị văn hóa của quan họ.
4.2.2. Tác động của nhà trường trong việc bảo tồn giá trị truyền thống dân
ca quan họ Bắc Ninh
Dưới góc độ xã hội học, nhà trường được xem là một môi trường xã hội hóa
sơ cấp. Thiết chế này không chỉ có ý nghĩa trong sự phát triển kỹ năng nhận thức và
hiểu biết của người học, mà còn cung cấp các tri thức cần thiết cho cá nhân chuẩn
bị nghề nghiệp trong tương lai.
Bảng 4.8 : Điểm trung bình về mức độ thực hiện các hoạt động về bảo tồn
quan họ trong nhà trường ( mean)

Các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa quan
họ thực hiện trong nhà trường
Tổ chức sưu tầm các làn điệu quan họ cổ
Tổ chức các cuộc hội thảo khoa học về quan
họ
Tổ chức khóa đào tạo dân ca quan họ tại các
trường lớp
Tổ chức đi thực tế tại các làng quan họ
Tổ chức truyền dạy ca hát quan họ trong nhà
trường

2.21

1.001

403

1.96

.906

402

2.1502

.68527


Theo kết quả khảo sát, phần lớn các ý kiến đều cho rằng, hoạt động của nhà
trường trên địa bàn đã thực hiện các hoạt động liên quan đến việc bảo tồn giá trị
văn hóa quan họ ở mức nhiều ( điểm trung bình là 2,15). Trong đó, việc “ tổ chức
sưu tầm các làn điệu quan họ cổ” và “tổ chức truyền dạy hát quan họ” được thực
hiện với mức độ nhiều nhất so với các hoạt động khác. Điểm bình quân cho việc tổ
chức sưu tầm các làn điệu quan họ cổ là 1,78 và tổ chức truyền dạy hát quan họ là
1,96.
Có thể nói, sau gia đình, nhà trường là một thiết chế giáo dục, môi trường xã
hội hóa quan trọng đối với cá nhân. Dưới góc độ nghiên cứu xã hội học văn hóa,
giáo dục của nhà trường là một tác nhân quan trọng chuyển giao giá trị văn hóa và
bảo tồn ý nghĩa truyền thống của quan họ.
4.3. Tác động của truyền thông đại chúng trong việc bảo tồn giá trị truyền thống
dân ca quan họ Bắc Ninh