PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN TRẺ LÀM QUEN VỚI TÁC
PHẨM VĂN HỌC
GIÁO TRÌNH
PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN TRẺ
LÀM QUEN VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC
(Được thẩm định tại Hội đồng khoa học theo Quyết định số 170A mgày 20
tháng 5 năm 2006 của Trường Cao đẳng Sư phạm Mẫu giáo Trung ương 3 –
Trung tâm Ứng dụng)
Tác giả: ThS. Ngô Thị Thái Sơn

VỚI BẠN ĐỌC
Bạn đang có trong tay một trong số 18 giáo trình và tuyển tập của bộ tài liệu
đào tạo giáo viên mầm non do tập thể giảng viên Khoa Sư phạm Mầm non
trường Trường Cao đẳng Sư phạm Mẫu giáo Trung ương 3 biên soạn.
Giáo trình "Phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với tác phẩm văn
học ở trường mầm non" chứa đựng không chỉ những thông tin cập nhật về cơ
sở và cách thức vận dụng các phương pháp và hình thức tổ chức cho trẻ làm
quen với văn học còn còn cả những hoạt động để giúp bạn từng bước tự
mình nắm bắt nội dung bài học.
Giáo trình gồm hai phần với tổng số 10 bài học. Mỗi bài học là một đơn
vị trọn vẹn, được bắt đầu bằng những nhục tiêu cần đạt. Bạn có thể căn cứ
những mục tiêu bài học để tự mình đánh giá kết quả học tập của bản thân
sau mỗi bài.
Mục THỰC HÀNH là hoạt động dành cho bạn. Những bài tập nhỏ sẽ
giúp bạn tích cực đồng hành cùng tác giả, từng bước đi tới nhục tiêu bài học.
Trong mục TÌM ĐỌC là những tài liệu rất cần cho bạn Hãy đừng bỏ qua
tài liệu nào trước khi chuyển qua phần sau cùng của bài.


Ở hầu hết các bài, trong mục CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP, ngoài câu hỏi
nâng cao là bài tập với yêu cầu lập dàn ý. Khi thực hiện bài tập này, bạn cố

pháp để xử lí nhằm dạt được yêu cầu kích thích tính tích cực và nâng
cao khả năng cảm thụ văn học, khả năng sử dụng ngôn ngữ văn học
trong các hoạt động (giao tiếp, kể chuyện...) cho trẻ MN.
8. Hình thành và phát triển lòng say mê, ham thích học hỏi, tìm tòi khám
phá cái mới trong học tập để nắm vững và vận dụng được các hình
thức, phương pháp, biện pháp tổ chức môi trường và quá trình cho trẻ
MN làm quen với văn học. Tin tưởng vào sự thành công của bản thân
trong học tập và nghề nghiệp.

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
CSGD: chăm sóc giáo dục
NXBGD: nhà xuất bản Giáo dục
MGB: mẫu giáo bé
MGN: mẫu giáo nhỡ
MGL: mẫu giáo lớn
MN: mầm non
TPVH: tác phẩm văn học
HĐC: hoạt động chung
HĐG: hoạt động góc

Phần 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
Phần này gồm các bài trình bày về những vấn đề cơ sở của việc đề ra
các phương pháp và hình thức tổ chức cho trẻ làm quen với TPVH ở trường
MN. Vì thế nghiên cứu các bài ở phần này, bạn sẽ:


1. Hiểu được vai trò cửa văn học và nhiệm vụ của việc cho trẻ làm
quen với TPVH ở trường MN.
2. Hiểu được những tri thức khoa học về đặc điểm cảm thụ văn học và
khả năng sáng tạo của trẻ trong quá trình làm quen với TPVH.

những tác dụng giáo dục lớn lao. Vì thế, từ lâu, văn học được xem như là một
trong những phương tiện giáo dục trẻ phát triển toàn diện về nhận thức, đạo
đức và thẩm mĩ.
Văn học góp phần giáo dục nhận thức cho trẻ
Văn học là tấm gương phản ánh muôn mặt hiện thực cuộc sống. Cuộc
sống ấy bao gồm cả thế giới tự nhiên và xã hội. Những chuyện kể, truyện dân
gian, những bài thơ hiện thực vừa sức là một trong các hình thức nhận thức
thế giới của trẻ, giúp trẻ mở rộng sự hiểu biết về thế giới xung quanh.
Ở tuổi nhà trẻ, thông qua việc làm quen với các tác phẩm có nội dung
đơn giản, gần gũi, trẻ nhỏ sẽ được cung cấp một số kiến thức đơn giản về
thiên nhiên và sinh hoạt xã hội xung quanh, củng cố và tổng hợp những kiến
thức của các bài học khác. Từ đó, vốn hiểu biết và vốn từ của trẻ ngày càng
được phong phú và chính xác hơn. Ví dụ: trứng vịt thì nở ra vịt con ("Quả
trứng"), lửa thì ấm áp ("Thồ ngoan), trái thị thì có mùi thơm ("Quả thị"), Vịt thì
biết bên, gà thì dùng chân bới được đất ("Đôi bạn khô"), chim thì có cánh và
bay trên trái, cá thể bơi dưới tước (chim và cá), gà thì ăn thóc (thơ "Con gà")
hoa cà thì có màu tim tím, hoa huệ có màu trắng ("Hoa nở")...
Ở tuổi mẫu giáo, ý nghĩa của việc mở rộng sự hiểu biết cho trẻ về văn
học ở mỗi lĩnh vực bao gồm việc trang bị một số kiến thức như sau:
Về tự nhiên:
Các tác phẩm viết về đề tài này đã thông qua các hình tượng nghệ
thuật có khi là nhỏ bé, ngộ nghĩnh, có lúc là kì ảo, bất ngờ để giúp trẻ:


+ Làm quen và có được những hiểu biết ban đầu một cách khoa học,
chính xác theo quan niệm duy vật biện chứng về các hiện tượng thiên nhiên,
về đặc điểm thời tiết và các mùa trong năm.
+ Cung cấp, củng cố, mở rộng sự hiểu biết về tên gọi, đặc điểm màu
sắc, hình dáng, đặc điểm thức ăn, môi trường sống và quá trình sinh trưởng
của các loài cây và con trong thế giới động vật và thực vật.

Thần thoại, thể loại văn học ra đời sớm nhất của con người, với những
hình tượng kì vĩ, bay bổng, giàu tính thẩm mĩ, cùng các vị thần và bán thần sẽ
góp phần chắp cánh cho trí tưởng tượng và nuôi dưỡng ước mơ của trẻ.
Truyền thuyết, với những nhân vật lịch sử trong đấu tranh của dân tộc
chống giặc ngoại xâm, là một trong những phương tiện giáo dục truyền thống
yêu nước, lòng tự hào dân tộc, lòng biết ơn, cảm phục của trẻ nhỏ với các
anh hùng có công trong công cuộc giữ gìn và bảo vệ Tổ quốc.
Truyện cổ tích dân gian, với lối kết thúc có hậu cùng những nhân vật
chính diện luôn chăm chỉ lao động, giàu lòng dũng cảm, luôn bảo vệ những
người bất hạnh, nghèo khổ, và với nội dung tư tưởng sâu sắc, sẽ mang lại
cho trẻ nhỏ những bài học về lòng nhân hậu, về tình bạn chân thành, lòng
dũng cảm và sự lạc quan. Những nội dung này sẽ góp phần hình thành ở trẻ
thái độ biết chia sẻ, cảm thông, đồng tình, yêu mến cái thiện, lên án và phản
đối sự bất công.
Ca dao dân gian luôn ngợi ca lao động và cảnh đẹp của quê hương đất
nước, ngợi ca tình cảm yêu thương, gắn bó của mọi người trong gia đình và
cộng đồng sẽ mang lại cho trẻ những bài học đầu tiên, cần thiết về tình yêu
quê hương, tình yêu lao động, tình yêu cha mẹ, ông bà và những người thân.
Qua bao nhiêu thế kỉ, truyện kể và thơ ca dân gian đã khéo léo và
tình cảm giúp cho trẻ nhỏ gần gũi với vốn văn hoá cao quý của dân tộc.
THỰC HÀNH
Bạn hãy nêu một TPVH dân gian Việt Nam có thể kể cho trẻ nghe mà
bạn yêu thích. Theo bạn tác phẩn đó mang lại ý nghĩa gì về việc giáo dục đạo
đức cho trẻ nhỏ?


Các TPVH viết dành cho trẻ em mang lại ý nghĩa gì? Các bài thơ, câu
chuyện viết về đề tài sinh hoạt, về người thật việc thật, về lãnh tụ... luôn thể
hiện những mong muốn chân thành của các nhà văn, nhà thơ đối với trẻ. Họ
mong sao cho trẻ nhỏ lớn lên sẽ là những người khoẻ mạnh, có những phẩm

Văn học không đem lại những kiến thúc cụ thể, chính xác như các
môn khoa học cơ bản. Thông qua các hình tượng nghệ thuật được xây
dựng bằng ngôn ngữ, văn học góp phần mở rộng sự hiểu biết của trẻ về
thế giới xung quanh, giúp trẻ cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn ngữ, cảm
nhận cái đẹp của thiên nhiên và hành vi cư xử của con người. Đồng thời
văn học làm phong phú thêm cho biểu tượng về cuộc sống xung quanh,
phát triển khả năng tưởng tượng, tư duy, trí nhớ ngôn ngữ của trẻ, từ
đó giáo dục trẻ tình yêu thiên nhiên, súc vật cỏ cây và yêu quí tiếng mẹ
đẻ.

NHIỆM VỤ CỦA VIỆC CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI TPVH
Truyền cho trẻ cảm xúc và tình yêu văn học
Trẻ nhỏ vốn giàu cảm xúc. Văn học, do đặc trưng riêng của mình, đến
với con người nói chung và trẻ nhỏ nói riêng bằng con đường tình cảm, bằng
sự cảm nhận từ trái tim. Vì thế, việc tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với
TPVH, nhất thiết phải tạo cho trẻ tâm thế thoải mái, tích cực, tự tin, phải tạo
nhiều cơ hội để trẻ bộc lộ cả cảm xúc bên trong lẫn cảm xúc bên ngoài về các
hình tượng nghệ thuật có trong tác phẩm. Từ đó, người dạy văn học cần tạo
ra ở trẻ một mong muốn được nghe đọc, kể TPVH, được tham gia vào các
hoạt động nghệ thuật ở trường mẫu giáo như đóng kịch, kể chuyện, đọc thơ
cho cô và các bạn nghe. Đó chính là giáo dục về tình yêu đối với văn học.
Giúp trẻ tiếp nhận giá trị nội dung và nghệ thuật của TPVH
Văn học phản ánh hiện thực cuộc sống. Vì thế, văn học là một trong
những hình thức nhận thức thế giới hấp dẫn của trẻ. Khi cho trẻ làm quen với
mỗi TPVH cụ thể, giáo viên cần vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo các
phương pháp, biện pháp dạy học để giúp trẻ nắm bắt được các nhân vật
cùng những hành động và động cơ hành động của nhân vật được thể hiện


trong các câu chuyện, nắm bắt được hình ảnh trung tâm cùng các hình ảnh


Hình thành ở trẻ khả năng hoạt động cá nhân và hoạt động tập thể
Nhiệm vụ này yêu cầu giáo viên giúp trẻ rèn luyện khả năng hoạt động
độc lập (biết tự lựa chọn các phương tiện, đồ dùng và vật liệu để thể hiện
cảm nhận của cá nhân về TPVH). Đồng thời cần hình thành ở trẻ kĩ năng phối
hợp, hợp tác trong các hoạt động tập thể, hoạt động nhóm (biết thực hiện
nhiệm vụ của mình và chia sẻ khó khăn với bạn trong nhóm, biết đánh giá khả
năng thể hiện nghệ thuật của bản thân và người khác khi tham gia hoạt động
làm quen với TPVH...).
Các nhiệm vụ của việc cho trẻ làm quen với TPVH trình bày trên đây có
mối quan hệ chặt chẽ. Tạo lập cảm xúc và tình yêu văn học là nội dung của
nhiệm vụ đầu tiên, nhưng cũng là kết quả có được của việc thực hiện tết các
nhiệm vụ sau. Ngược lại; quá trình giáo dục việc tiếp nhận giá trị nội dung và
nghệ thuật của TPVH sẽ đòi hỏi và tạo ra những cơ hội cho trẻ trải nghiệm,
thực hành các kĩ năng hoạt động độc lập và phối hợp cùng cô và các bạn,
thực hành kĩ năng sử dụng ngôn ngữ..., từ đó hình thành tình yêu với văn
học.
Văn học là món ăn tinh thần không thể thiếu và là một trong những cách
thức nhận biết thế giới hấp dẫn của trẻ thơ. Vì thế, trường MN cần phải
tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với văn học. Tuy nhiên, văn học chỉ
có thể là món ăn tinh thần và hấp dẫn trẻ khi mỗi giáo viên MN có ý thức
rằng, trẻ nhỏ không chỉ cần học thuộc những ngôn từ có trong các
TPVH, mà còn cần có cách học chúng, tin tưởng vào lời nói cua giáo
viên - người không cho dạy chúng nhiều điều hay, mà còn giúp chúng
hiểu được tác phẩm một cách dễ dàng và thoải mái.
CÂU HỎI
1. Hãy phân tích một vài TPVH dành cho trẻ MN, và chỉ ra các ý nghĩa cơ
bản của tác phẩm đó đối với sự phát triển toàn diện của trẻ về các mặt
nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ, phương tiện giao tiếp, giải trí và liệu
pháp y tế.


4. Trình bày được cơ sở, mức độ và những biểu hiện sáng tạo của trẻ
trong hoạt động làm quen với TPVH.

CẢM THỤ VĂN HỌC VÀ CÁC GIAI ĐOẠN CỦA CẢM THỤ VĂN HỌC
THỰC HÀNH
Chắc chắn bạn đã từng đọc không ít các TPVH và tiếp nhận được điều
gì đó từ chính các trang viết ấy. Vậy theo bạn cảm thụ văn học là gì?
Cảm thụ văn học là gì?
Cảm thụ văn học là một hoạt động có cấu trúc tâm lí phức tạp, bao gồm
tưởng tượng, tư duy, xúc cảm và mang tính độc đáo riêng ở từng người. Từ
những góc độ khác nhau, có nhiều cách định nghĩa khác nhau về cảm thụ văn
học.
Ở góc độ tâm lí, cảm thụ văn học là hình ảnh tâm lí được tạo ra bởi
cảm xúc bên trong và sự rung cảm của cá nhân con người trước TPVH.
Ở góc độ giáo dục, cảm thụ văn học là sự tiếp nhận mang tính chủ
quan của cá nhân con người những tác động của TPVH.
THỰC HÀNH
Bạn hãy gạch chân cụm từ hoài toàn giống nhau trong hai cách định
nghĩa trên. Cụm từ đó có gợi cho bạn suy nghĩ gì về đặc điểm của cảm thụ
học không?
Các giai đoạn của cảm thụ văn học
Cảm thụ văn học là quá trình trọn vẹn dựa trên mến quan hệ qua lại
giữa hai yếu tố nhận thức và cảm xúc. Nghiên cứu quá trình đọc và cảm thụ
văn học của đã giả, nhiều nhà tâm lí cho rằng, quá trình này được cho làm ba
giai đoạn:
Giai đoạn tri giác trực tiếp TPVH


Đây là giai đoạn mà người lớn biết chữ sẽ trực tiếp đọc tác phẩm còn

viên cẩn trò chuyện với trẻ bằng một hệ thống câu hỏi có mục đích? Tại sao
không để trẻ tự tiếp nhận TPVH?
Giai đoạn ảnh hưởng của TPVH đến độc giả
Ở giai đoạn này, trên cơ sở đã hiểu nội dung của tác phẩm, người đọc,
người nghe sẽ tự rút ra kết luận và sự đánh giá chung về giá trị giáo dục của
tác phẩm. Với ý nghĩa giáo dục này, những TPVH chân chính luôn tạo ra
những biến đổi nhất định trong nhân cách của người thưởng thức.
Ở trẻ nhỏ, ảnh hưởng của TPVH thường được thể hiện trong các sản
phẩm của hoạt động tạo hình, trong nội dung của trò chơi và trong nội dung
câu chuyện trẻ kể lại sau khi được làm quen với TPVH...
“Trẻ mẫu giáo yêu thích chuyện kể về những điều tốt ý nghĩa và xúc
cảnh về câu chuyện không dứt ngay sau khi được nghe kể thà còn tiếp tục
xuất hiện trong các hành động kế tiếp của trẻ như kể lại truyện, chơi và vẽ.”
(A.B. Zapadogiet)
THỰC HÀNH
Hãy nêu vài ba ví dụ cho thấy anh hưởng của TPVH với hành vi của trẻ
nhỏ mà bạn biết.

ĐẶC ĐIỂM CẢM THỤ VĂN HỌC CỦA TRẺ MN
Đặc điểm chung
Bạn hãy đọc kì các ví dụ sau đây:

− Tại lớp cơm thường (từ 24 đến 36 tháng tuổi), bọn trẻ đang nghe cô
giáo đọc bài thơ "Con voi. Tất cả đều tỏ rõ sự thích thú, cười và đưa tay chỉ
chỉ hoặc nhịp nhịp theo nhịp câu thơ giống như cô giáo. Thậm chí có bé còn
ngả cả người ra sau thành ghế và giậm chân rất mạnh khi thấy cô giáo giậm
nhẹ hai chân khi đọc câu thơ "Hai chân sau đi sau”…


− Ở một lớp học khác, bọn trẻ (từ 3 đến 4 tuổi đang chăm chú nghe cô

Từ những đặc điểm chung về cảm thụ văn học của trẻ trên đây, theo
bạn, giáo viên có thể yêu cầu trẻ phải ngồi im lặng để chú ý nhìn trà nghe cô
trong suốt quá trình tham gia hoạt động khám phá và tiếp nhận TPVH được
không. Những biểu hiện bên ngoài nào ở trẻ giúp nhà giáo dục xác định được
sự tích cực tiếp nhận văn học khi nghe cô đọc, kể TPVH?
Đặc điểm cảm thụ truyện của trẻ MN
Trẻ từ 24 đến 36 tháng
Bé Quốc Anh (34 tháng) đã đầy tự tin nói như sau khi trả lời câu hỏi:
"Tại sao con lại ghét con Cáo (Truyện "Đôi bạn nhỏ - chương trình GDMN từ
24 đến 36 tháng): vì con Cáo nó ăn thịt gà con và hôm trước nó còn đến nhà
con và ăn thịt con nữa đó...".
THỰC HÀNH
Hãy đọc lại câu chuyện "Đôi bạn nhỏ và theo bạn, câu trả lời của bé
Quốc Anh có đúng không? Nguyên nhân nào khiến bé Quốc Anh trả lời như
trên? Tại sao bạn nghĩ như vậy?
Dưới sự giúp đỡ của cô nhằm giúp cho trẻ nhớ, nói một câu dài và có
cảm xúc khi kể lại câu chuyện "Thỏ ngoan (Chương trình CSGD trẻ từ 24 đến
36 tháng), giáo viên kẻ một chiếc ghế bên cạnh chậu bông để làm nhà cho
Thỏ, nhà của Cáo là một chiếc thùng giấy lớn đựng ti vi được cắt một lỗ làm
cửa sổ có thể đóng mở được khi chơi, tất cả các bé đều thích làm con Cáo
gian ác không thích đóng làm Thỏ, dù Thỏ là nhân vật mà bé rất yêu thích khi
nghe cô kể chuyện.
THỰC HÀNH
Theo bạn, trong ví dụ liêu trên vì sao trẻ lại thích đóng trai Cáo? Có
phải vì trẻ thích tính cách của nhân vật hay không? Từ đó, có thể nhận xét gì
đặc điểm cảm thụ truyện của trẻ từ 24 đến 36 tháng?
Do vốn từ và kinh nghiệm sống còn rất hạn chế, trẻ 24 - 36 tháng tuổi
chưa có khả năng phân biệt được hiện thực và hiện thực được phản ánh



cụ thể của chính nhân vật được nêu trong tác phẩm mà chưa chú ý đến
nguyên nhân và động cơ sâu xa của hành động. Vì thế, quan hệ tình cảm của
trẻ với các nhân vật đôi khi không bền vững.
− Về ngôn ngữ: Trẻ chưa có khả năng hiểu nghĩa của các từ trừu
tượng và một số thủ pháp nghệ thuật được sử dụng trong các TPVH như so
sánh, ẩn dụ..., chưa có khả năng nhớ và tự kể lại trọn vẹn nội dung câu
chuyện đã được làm quen và cũng như trẻ từ 24 đến 36 tháng, trẻ ở độ tuổi
này thường trả lời không chính xác câu hỏi về tựa đề đối với những truyện có
tựa đề là tên các nhân vật trong truyện.
Trả lời câu hỏi: "Cô vừa kể truyện gì?" sau khi nghe kể truyện "Bác Gấu
Đen và hai chú Thỏ, bé T.H. (3 tuốt rưỡi): "Truyện bác Gấu; Bé A.V.: "Truyện
Thỏ Trắng; Bé P.K.: "Truyện Thỏ Nâu, Thỏ Trắng".
THỰC HÀNH
Đọc kĩ đặc điểm về cảm thụ truyện của trẻ từ 3 đến 4 tuổi, bạn hãy thử
giải thích nguyên nhân dẫn tới các câu trả lời về tựa đề truyện của trẻ trong ví
dụ trên.
Trẻ từ 4 đến 6 tuổi
Bé T. (5 tuổi) đang cùng các bạn nghe cô giáo kể truyện cổ tích "Cây
khế" (Chương trình CSGD trẻ từ 4 đến 5 tuổi nghe tới đoạn: "Hôm sau, chim
phượng hoàng bay tới cõng người em ra đảo lấy vàng" thì bé quay qua nói
với người bạn bên cạnh: "Chắc là con chim phải to lắm đấy!
THỰC HÀNH
Hãy trao đổi với người bạn cùng nhóm và thử giải thích vì sao bé T. lại
lợi với bạn như vậy khi đang nghe câu chuyện
Bé H.L. (5 tuổi rưỡi) từ trường MN trở vẽ đã "tâm sự" với mẹ như sau:
"Mẹ ơi, con không thích cô Tâm đâu vì lúc nào cô ấy cũng khóc lóc, khóc lóc
để chờ Bụt lên xin cái này các nọ!" (Nhân vật Tâm trong truyện cổ tích “Tấm
Cám” - Chương trình GDMN từ 5 đến 6 tuổi