PHÒNG GD&ĐT KRÔNG ANA
TRƯỜNG THCS LÊ VĂN TÁM

TÊN SÁNG KIẾN:
KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH GIẢI BÀI TẬP
VỀ DÒNG ĐIỆN MỘT CHIỀU
Thuộc bộ môn hoặc lĩnh vực: Vật lý

Họ và tên tác giả: Nguyễn Thị Diễm
Chức danh: Giáo viên
Trình độ chuyên môn cao nhất: Cao đẳng
Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Vật lý - KTCN

Krông Ana, tháng 3 năm 2017


I. Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Trong chương trình Vật lý lớp 9, đặc biệt chương Điện học thì bài tập về
dòng điện một chiều rất đa dạng và phong phú. Loại bài tập này được chia thành
nhiều dạng như: bài tập về đoạn mạch song song, bài tập về đoạn mach nối tiếp,
bài tập về đoạn mạch hỗn hợp,…
Mục đích của giải bài tập về dòng điện một chiều là giúp cho các em nhận ra
được một số dạng cơ bản của loại bài tập này, hệ thống hóa được các kiến thức đã
học, nắm vững các kiến thức sau từng bài, từng chương, đồng thời thông qua đó
giáo viên có điều kiện củng cố, phát triển cũng như mở rộng kiến thức cho học
sinh. Từ đó phát triển năng lực tư duy và nâng cao nhận thức, tạo hứng thú học tập
bộ môn cho các em học sinh.
Tuy nhiên, bài tập về dòng điện một chiều đối với học sinh thường rất khó,
đặc biệt là đối với những bài tập hỗn hợp. Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy học
sinh còn gặp rất nhiều khó khăn, lúng túng khi giải bài tập như: không tìm được

sinh từ trung bình đến khá giỏi. Tham khảo ý kiến của một số giáo viên trực tiếp
giảng dạy Vật lý trong trường và một số trường khác trong Huyện.
3. Đối tượng nghiên cứu
Các bài tập về dòng điện một chiều thuộc chương trình Vật lý lớp 9.
4. Giới hạn của đề tài
Đề tài chỉ nghiên cứu về việc hướng dẫn học sinh giải bài tập về dòng điện
một chiều thuộc chương trình Vật lý lớp 9, không đi sâu vào các dạng khác.
Thời gian nghiên cứu: lớp 9A1 năm học 2016 - 2017.
5. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn, sưu tầm các dạng bài
tập về dòng điện một chiều.
II. Phần nội dung
1. Cơ sở lí luận
Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta đã có chủ trương đổi mới giáo
dục ở các môn học, các cấp học. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi
mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ
phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ
áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến


khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát
triển năng lực, chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa
dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học ”.
Do đó, tiến hành các bước giải bài tập về dòng điện một chiều trong một tiết
học có vai trò hết sức quan trọng. Qua việc hướng dẫn học sinh giải bài tập chúng
ta cần cho học sinh phân biệt được các loại mạch điện, cách mắc mạch điện và
cách giải cần thiết của mỗi dạng bài trong bài tập về dòng điện một chiều. Giúp
cho học sinh tìm ra hướng giải quyết bài tập phần này.
2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu

nắm kiến thức của bản thân, khắc phục được những lỗi sai trong quá trình giải bài
tập. Đồng thời tạo cơ hội cho các em cơ hội phát triển tư duy, sáng tạo ở mức độ
cao.
Thứ hai: Giúp học sinh rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, vận dụng lý thuyết vào
thực tiễn; rèn luyện thói quen vận dụng kiến thức khái quát hóa các dạng bài tập.
Phát huy tính tự giác, độc lập của học sinh trong việc giải bài tập.
Thứ ba: Giúp học sinh nhận biết được các dạng bài tập, biết cách phân tích
đề và giải được các bài tập về dòng điện một chiều.
Thứ tư: Giúp tất cả học sinh trong lớp, đặc biệt là những học sinh yếu có thể
lĩnh hội kiến thức và giải được các bài tập.
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp
b.1. Chuẩn bị
Giáo viên phải tính được toàn bộ kế hoạch cho việc sử dụng bài tập trong
một tiết học, cụ thể như sau:
- Lựa chọn bài tập nêu vấn đề sử dụng trong tiết bài tập nghiên cứu kiến thức
mới nhằm kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy của học sinh.
- Lựa chọn bài tập củng cố kiến thức lý thuyết, cung cấp thêm hiểu biết
trong thực tế đời sống có liên quan.
- Lựa chọn, biến đổi hệ thống bài tập trong sách giáo khoa thành các dạng
cơ bản nhất, để học sinh có thể vận dụng các kiến thức đã học giải quyết một cách
tích cực, khắc sâu kiến thức cơ bản. Từ đó tạo cho học sinh cảm giác tự tin, dẫn
đến có hứng thú hơn trong việc học bộ môn.
- Lựa chọn bài tập để kiểm tra đánh giá chất lượng và kỹ năng giải bài tập
của học sinh.


b.2. Hướng dẫn giải bài tập về dòng điện một chiều
Khi hướng dẫn giải một bài tập vật lí cần thực hiện theo trình tự sau đây:
Bước 1: Tìm hiểu đề bài
- Yêu cầu học sinh cần đọc kỹ đề bài (có thể đọc nhiều lần để nắm được yêu

nghĩa.
Bước 4: Kiểm tra đánh giá kết quả
- Kiểm tra lại trị số kết quả cuối cùng để loại bỏ những kết quả không phù
hợp với điều kiện của đề bài và không phù hợp với thực tế.
- Kiểm tra xem đã giải quyết hết các yêu cầu của bài toán chưa.
- Kiểm tra kết quả tính toán, đơn vị hoặc có thể giải lại bài toán bằng cách
khác xem có cùng kết quả không.
b.3. Phân loại bài tập
Bài tập về dòng điện một chiều trong vật lý lớp 9 rất đa dạng, ở đây tôi chỉ
đưa ra một vài dạng bài tập mà các em thường hay gặp trong khi làm bài tập để
giúp các em nắm bắt, phân dạng được bài tập, rèn luyện kỹ năng giải bài.
Dạng 1: Bài tập vận dụng định luật ôm cho đoạn mạch đơn giản, cho
đoạn mạch nối tiếp, đoạn mạch song song và đoạn mạch hỗn hợp. Những bài
toán dạng này chỉ liên quan đến 3 đại lượng là: I, U và R.
- Đối với đoạn mạch đơn giản (bài chỉ có một điện trở): để giải bài tập này
học sinh chỉ cần nắm được định luật ôm cũng như cách biến đổi công thức từ định
luật ôm để giải bài toán. Ba kiểu bài tập thường gặp ở đoạn mạch đơn giản là:
+ Loại 1: Bài tập đã cho U, R. Yêu cầu tìm I.
Hướng dẫn giải:
- Áp dụng công thức định luật ôm để tìm I: I =
+ Loại 2: Bài tập đã cho I, R. Yêu cầu tìm U.
Hướng dẫn giải:
- Dựa vào công thức định luật ôm để biến đổi công thức tìm U: I = => U = I.R
+ Loại 3: Bài tập đã cho I, U. Yêu cầu tìm R.
Hướng dẫn giải:
- Dựa vào công thức định luật ôm để biến đổi tìm R: I = => R =
=> Lỗi học sinh thường bị sai:


+ Biến đổi công thức chưa đúng, dẫn đến công thức cần tìm bị sai.

- Sử dụng công thức nào để tìm U1, U2, U3?
- Đối với đoạn mạch song song: hướng dẫn cho học sinh cách xác định
đoạn mạch song song, sử dụng thành thạo công thức của định luật ôm cũng như
các công thức về I, U và Rtđ trong đoạn mạch song song để giải bài toán.
Ví dụ 2:
Cho đoạn mạch gồm ba điện trở được mắc song song với nhau. Trong đó: R1 =
5,
R2 =10 và R3 = 15. Hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch U = 12V.
a. Tính điện trở tương đương của đoạn mạch.
b. Tính hiệu điện thế ở hai đầu mỗi điện trở.
c. Tính cường độ dòng điện qua mạch chính và qua các mạch nhánh.
Hướng dẫn giải:
a.
- R1, R2, R3 được mắc với nhau như thế nào?
- Sử dụng công thức nào để tính Rtđ đối với đoạn mạch song song?
- Trong công thức tính điện trở tương đương của đoạn mạch đã cho đầy đủ dữ kiện
chưa?
b.
- U có mối quan hệ như thế nào với U1, U2, U3?
c.
- Muốn tìm I ta áp dụng công thức nào?
- I có mối quan hệ như thế nào với I1, I2 , I3?
=> Lỗi học sinh thường bị sai khi giải bài tập về đoạn mạch mắc nối tiếp và
đoạn mạch mắc song song:
+ Còn nhầm lẫn kí hiệu của các đại lượng I, U và Rtđ.
+ Không phân biệt được mạch nào là đoạn mạch mắc song song và đoạn mạch nào
là đoạn mạch mắc nối tiếp nên sử dụng nhầm lẫn giữa công thức của đoạn mạch
song song và công thức của đoạn mạch nối tiếp.



- Còn cách nào để tính cường độ dòng điện mạch chính nữa không?
Ví dụ 4:
Cho mạch điện như hình vẽ. trong đó: R1 = 5, R2 = 12, R3 = 8, R4 = 20
và hiệu điện thế UAB = 30V.
a. Tính điện trở tương đương của đoạn mạch.
b. Tìm cường độ dòng điện qua các điện trở.
c. Tính các hiệu điện thế UAC và UCD.
Hướng dẫn giải:
a.
- Nhìn vào hình vẽ các điện trở R1, R2, R3 và R4 được mắc như thế nào với nhau?
- Đây là mạch mắc hỗn hợp vừa có nối tiếp vừa có song song. Vậy để tính điện trở
tương đượng của đoạn mạch thì ta phải tính mạch nào trước và áp dụng công thức
tính điện trở nào?
b.
- Để tìm I1 ta áp dụng công thức nào để tính và trong công thức đó có đủ dữ kiện
chưa?
- I2 và I3 có mối quan hệ như thế nào với I23. Áp dụng công thức nào để tìm I23?


- Để tính I4 ta áp dụng công thức nào và trong công thức đó có đủ dữ kiện chưa?
c.
- Tính UAC , UCD chính là tính U nào, áp dụng công thức nào để tính ?
=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Không phân biệt được các điện trở được mắc với nhau như thế nào nên dẫn đến
giải sai hoặc không giải được.
+ Đồng thời không nắm chắc công thức của đoạn mạch nối tiếp và của đoạn mạch
song song nên còn sử dụng nhầm công thức, thay số còn sai.
=> Giáo viên cần:
+ Chú ý cho học sinh cách nhận biết đoạn mạch song song và đoạn mạch mắc nối
tiếp.

=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Không nắm được biến trở cũng là một điện trở nên không phân tích được mạch
điện.
+ Biến đổi công thức tính R sang công thức tìm l hoặc S, ρ của dây dẫn còn bị sai.
+ Không nắm được kí hiệu của chiều dài, tiết diện, chất liệu của dây dẫn cũng như
đổi
đơn vị bị sai nên khi giải bài tập bị sai.
=> Giáo viên cần:
+ Chú ý phân biệt giữa biến trở và điện trở.
+ Yêu cầu học sinh nắm rõ đơn vị cũng như cách đổi của các đại lượng của điện
trở, vật liệu, chiều dài và tiết diện.
+ Biết cách biến đổi công thức điện trở của dây dẫn sang các công thức khác sao
cho phù hợp.


Dạng 3: Bài toán về công suất điện
- Để giải bài toán dạng này học sinh cần nắm được công thức tính công suất
điện: P =U.I = I2.R = U2/R.
- Công suất điện có đơn vị là oát (1W = 1V/A ). Chú ý đổi đơn vị cho các
đại lượng (nếu cần thiết).
Ví dụ 6:
Khi mắc một bóng đèn vào hiệu điện thế 220V thì dòng điện chạy qua nó có
cường độ là 341mA. Tính điện trở và công suất của bóng đèn khi đó.
Hướng dẫn giải:
- Tính điện trở Rđ của bóng đèn sử dụng công thức nào và công thức đó có đủ dữ
kiện chưa? có cần đổi đơn vị không?
- Tính công suất của bóng đèn sử dụng công thức nào?
=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Đổi đơn vị còn sai, để nguyên đơn vị theo đề mà không hề chú ý đến yêu cầu của
đề nên dẫn đến giải bài toán sai.

+ Còn nhầm lẫn công thức giữa Qthu và Qtp, chưa biết cách tìm Δt.
+ Không nắm chắc công thức nên vận dụng công thức còn bị nhầm lẫn.
=> Giáo viên cần:
+ Yêu cầu học sinh nắm rõ đơn vị cũng như cách đổi đơn vị của các đại lượng m,
c, Δt, P, Qtp, Qthu, H.
+ Yêu cầu học sinh nắm được công thức tính công suất P, nhiệt lượng Q thu, Qtp, hiệu
suất H cũng như cách biến đổi sang các công thức khác sao cho phù hợp.
Dạng 5: Bài toán tính công, tính điện năng tiêu thụ và tính tiền điện
phải trả
- Công của dòng điện có công thức: A = P.t = U.I.t = = I2.R.t
(A tính bằng Jun thì t tính bằng giây, P tính bằng oát).


- Tính điện năng tiêu thụ của dòng điện: Điện năng tiêu thụ bằng đúng với
công của dòng điện, tuy nhiên khi làm bài toán này A được tính ra KWh.
- Tính tiền điện phải trả: sau khi tìm được điện năng tiêu thụ, ta chỉ cần lấy
số điện năng tiêu thụ đó nhân với giá tiền của 1KWh.
Ví dụ 8:
Cũng như câu hỏi ví dụ 6, yêu cầu tính tiền điện phải trả trong một tháng (30
ngày). Cho rằng giá điện là 1200 đồng mỗi Kwh.
Hướng dẫn giải:
- Sử dụng công thức nào để tính điện năng tiêu thụ?
- Để tính tiền điện bước đầu tiên ta cần phải làm gì? Tính tiền điện bằng cách nào?
=> Lỗi học sinh thường sai:
+ Đổi đơn vị từ W.s sang KW.h còn sai.
+ Còn nhầm lẫn công thức tính điện năng với công thức tính công suất điện.
+ Tính ra số tiền còn sai do đổi thời gian và đơn vị chưa phù hợp.
=> Giáo viên cần:
+ Lưu ý cho học sinh cách đổi đơn vị từ W.s sang KW.h.
+ Yêu cầu học sinh nắm lại các công thức tính công, điện năng tiêu thụ, các bước


55

15

Kết quả của học sinh lớp 9A1 năm học 2016 - 2017 sau khi được hướng dẫn
giải bài tập về dòng điện một chiều như sau:
Xếp loại

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu, kém

Tỉ lệ (%)

20

50

30

0

III. Phần kết luận, kiến nghị
1. Kết luận:
Sau một thời gian thực hiện, việc hướng dẫn học sinh giải bài tập về dòng


Nhận xét, đánh giá của hội đồng khoa học cấp trường
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
………………………………
Bình Hòa, ngày …. tháng…… năm 2017
CT HỘI ĐỒNG

Nhận xét, đánh giá của hội đồng khoa học cấp Huyện


……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………...............
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vũ Quang - Đoàn Duy Hinh - Nguyễn Văn Hòa - Ngô Mai Thanh - Nguyễn
Đức Thâm, Sách giáo khoa Vật lí 9, Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
2. Vũ Quang - Đoàn Duy Hinh - Nguyễn Văn Hòa - Ngô Mai Thanh - Nguyễn
Đức Thâm, Sách giáo viên Vật lí 9, Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
3. Nguyễn Thanh Hải, 500 bài tập Vật lí 9, Nhà xuất bản Đại học sư phạm, 2005.


1

2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

1

3. Đối tượng nghiên cứu

2

4. Giới hạn của đề tài

2

5. Phương pháp nghiên cứu

2

II. Phần nội dung

2

1. Cơ sở lý luận

2

2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu

3


2. Kiến nghị

15