ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ VĂN THẮNG

DẠY HỌC PHẦN LÍ LUẬN VĂN HỌC Ở LỚP 10
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC - HIỂU
TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG CHO HỌC SINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Bộ môn Văn - Tiếng Việt
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Hoàng Mai Diễn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


THÁI NGUYÊN – 2016

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được
sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Mai Diễn. Các nội dung nghiên cứu, kết

luận văn này.
Mặc dù có nhiều cố gắng, nhưng do thời gian có hạn và năng lực bản thân
còn nhiều hạn chế trong kinh nghiệm nghiên cứu, nên luận văn không tránh khỏi
những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp, chỉ bảo của các thầy,
cô giáo và các bạn đồng nghiệp.
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2016
Tác giả luận văn

Đỗ Văn Thắng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

ii


MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Danh mục những chữ viết tắt.............................................................................. iv
Danh mục bảng .................................................................................................... v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
NỘI DUNG ......................................................................................................... 8
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ..................... 8
1.1. Cơ sở lí luận............................................................................................... 8
1.1.1. Một số vấn đề về dạy học LLVH ở trường THPT ................................. 8

3.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................. 64
3.2. Phương pháp thực nghiệm...................................................................... 64
3.3. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm .......................................................... 65
3.3.1. Đối tượng thực nghiệm......................................................................... 65
3.3.2. Địa bàn thực nghiệm ............................................................................ 65
3.4. Nội dung thực nghiệm ............................................................................. 65
3.5. Dạy học thực nghiệm............................................................................... 77
3.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm ................................................................. 77
3.6.1. Biện pháp đánh giá ............................................................................... 77
3.6.2. Hình thức đánh giá ............................................................................... 78
3.6.3. Kết quả thực nghiệm ............................................................................ 78
3.6.4. Nhận xét đánh giá kết quả thực nghiệm ............................................... 80
KẾT LUẬN....................................................................................................... 83
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................... 85
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

iv


DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
Giáo viên

: GV

Học sinh


iv


DANH MỤC BẢNG
Trang
Bảng 3.1. Kết quả dạy thực nghiệm .................................................................. 78
Bảng 3.2. Kết quả dạy học đối chứng................................................................ 79
Bảng 3.3. Tổng hợp so sánh bài học thực nghiệm với bài học đối chứng ........ 79

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

v


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đê tài
1.1. Lí luận văn học là một bộ phận của phân môn Văn học, nhưng lại có
tầm quan trọng rất lớn đối với cả bộ môn và có quan hệ mật thiết với phân môn
Văn học. Những kiến thức LLVH sẽ giúp GV trang bị cho HS những công cụ
và phương tiện cơ bản để từng bước hình thành năng lực văn, đặc biệt là năng
lực đọc - hiểu TPVC. Qua LLVH, HS có thể cảm thụ thẩm mỹ một cách có ý
thức từ các phương diện của TPVH như: ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu. LLVH
cũng giúp HS nâng cao năng lực tư duy.Đó là khả năng phát hiện vấn đề, đặt
vấn đề trước một đối tượng, một hiện tượng nào đó của đời sống hiện thực hay
đời sống văn học, khoa học.Ngoài ra, LLVH còn giúp HS bồi dưỡng năng lực
diễn đạt.
1.2. Đối với bộ môn Ngữ văn trong trường THPT, lâu nay người ta mới
chỉ quan tâm nhiều đến việc đổi mới dạy học TPVC, những kiến thức về Tiếng

1.4. Khi học phần LLVH, đa số các em HS mới chỉ dừng lại ở góc độ nhận
biết. Tức là HS ghi nhớ, nhận diện, tái hiện được các khái niệm, tri thức lí luận
đã học trong một hoàn cảnh cụ thể nào đó.Hoặc dừng lại ở góc độ thông hiểu khả năng nắm được, hiểu được ý nghĩa của các khái niệm, hiện tượng, sự vật;
giải thích được, chứng minh được, là mức độ cao hơn nhận biết.Khả năng vận
dụng các tri thức LLVH vào việc tiếp nhận văn học, đọc - hiểu TPVC còn nhiều
hạn chế.
Từ những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Dạy học phần lí
luận văn học ở lớp 10 theo hướng phát triển năng lực đọc - hiểu tác phẩm văn
chương cho học sinh” nhằm khắc phục những khó khăn, giải quyết thực trạng
trên, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học phần LLVH này.
2. Lịch sử vấn đề
Trong cuốn “Phương pháp dạy học” (I.A.Rez, Phan Thiều dịch, Nxb Giáo
dục, Hà Nội, 1983), tác giả đã khẳng định tri thức LLVH là công cụ, phương tiện
để bạn đọc đi vào chiều sâu của thế giới hình tượng nghệ thuật, kích thích sự
hiểu biết, hứng thú của họ “nắm được các khái niệm quan trọng nhất của lí luận
văn học, những khái niệm này cần thiết hướng dẫn đi vào chiều sâu của bản chất
nghệ thuật. Ngoài ra, tìm hiểu nguyên lí lí luận văn học sẽ kích thích tinh thần
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

2


ham hiểu biết, hứng thú đối với khoa học, tạo điều kiện hình thành một thái độ
khoa học đối với các hiện tượng nghệ thuật”.
Trong bài “Lí luận văn học với học sinh phổ thông” (tạp chí nghiên cứu
Giáo dục số 5/1994), tác giả Cao Đức Tiến định hướng “Để nắm vững các khái
niệm lí luận văn học thì điều quan trọng là phải thiết lập được mối liên hệ giữa
các khái niệm trong tri thức học sinh”. Tiếp theo, phải “tính toán một cách đầy

- Thứ ba: “Cũng có thể tuyển chọn một đoạn văn viết thích hợp để cho
học sinh làm bài tập văn. Từ đó củng cố thêm hiểu biết của học sinh về các
khái niệm lí luận văn học, vừa rèn luyện lối viết văn lí luận giàu cảm xúc và
hình ảnh”.
- Thứ tư: “Tuy nhiên, có một yêu cầu rất quan trọng trước khi bắt tay vào
giảng dạy là giáo viên phải nắm vững hệ thống khái niệm lí luận văn học cần
hình thành cho học sinh qua mỗi lớp để có thể liên kết một cách chặt chẽ, chủ
động với các bài học và bài tập văn trong cả năm học”.
Theo tác giả Phương Lựu trong cuốn “Lí luận văn học” cho rằng “phương
pháp dạy học lí luận chủ yếu là phải kết hợp giữa lí thuyết và thực hành”.
Cuốn “Sách giáo viên Ngữ văn 10”, Phan Trọng Luận, bài “Nội dung và
hình thức văn bản văn học”, tác giả đưa ra định hướng trong quá trình dạy bài
lí luận “Tốt nhất, giáo viên nên chọn những ví dụ mà mình cảm thấy tâm đắc
và phù hợp với trình độ học sinh, như thế việc trình bày dễ sinh động, hấp dẫn”
và “Cuối giờ, giáo viên nên dành thời gian hướng dẫn học sinh làm các bài
luyện tập”.
Như vậy, số công trình nghiên cứu về dạy học LLVH không phải là ít,
nhưng việc đi sâu vào nghiên cứu “Dạy học phần lí luận văn học ở lớp 10 theo
hướng phát triển năng lực đọc - hiểu tác phẩm văn chương cho học sinh” thì
chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào. Đó là yếu tố quan trọng để
chúng tôi triển khai luận văn này.
3. Mục đích nghiên cứu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

4



5


quá trình dạy và học, những nguyện vọng và những đề xuất của họ, từ đó nghiên
cứu đề tài một cách sát thực góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.
6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Từ kết quả nghiên cứu của đề tài
tiến hành thiết kế bài học và dạy thực nghiệm để kiểm chứng đề tài.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận luận văn bao gồm 3 chương
Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài
Chương 2: Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần lí luận
văn học ở lớp 10 theo hướng phát triển năng lực đọc - hiểu tác phẩm văn
chương cho học sinh
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

6


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

7


NỘI DUNG

8


nhóm chính: 1. Lý thuyết về đặc trưng của văn học như hoạt động sáng tạo tinh
thần của con người… 2. Lý thuyết về cấu trúc của tác phẩm văn học… 3. Lý
thuyết về quá trình văn học…” [1, tr.194-195].
Trong cuốn “Giáo trình lí luận văn học” GS. Trần Đình Sử (chủ biên)
cũng đã giải thích: “một bộ phận của khoa học nghiên cứu văn học, là khoa học
chuyên nghiên cứu các quy luật chung của hoạt động văn học, nó bao gồm các
nguyên lí về bản chất, đặc trưng, tác phẩm và thể loại, sáng tác tiếp nhận và quá
trình phát triển văn học”[39, tr.19].
Nếu lịch sử văn học và phê bình văn học lấy những hiện tượng văn học cụ
thể làm đối tượng thì LLVH lấy phương diện cấu trúc, những đặc điểm chung
của văn học, hoặc những đặc điểm của hiện tượng văn học phát triển đến mức
điển hình làm đối tượng chủ yếu thì “Lí luận văn học nghiên cứu văn học như
một hoạt động sáng tạo tinh thần thẩm mỹ của con người, bao gồm các hoạt
động của các yếu tố, quan hệ tạo thành hoạt động đó. Nó nghiên cứu các hiện
tượng văn học cụ thể để rút ra các khái niệm phổ biến về bản chất, tính chất quy
luật của văn học.Chính vì vậy, nội dung của lí luận văn học là các khái niệm,
các phạm trù về văn học” [39, tr.10].
Giữa LLVH, lịch sử văn học và phê bình văn học có mối quan hệ chặt chẽ,
có sự tác động qua lại với nhau. Không có lịch sử về đối tượng thì không có lí
luận về đối tượng, nhưng nếu không có lý luận về đối tượng thì thậm chí ý nghĩa
lịch sử của nó cũng không có được vì lúc đó sẽ không có khái niệm đối tượng về
cả ý nghĩa và giới hạn của nó. Nhận định về mối quan hệ giữa LLVH và văn học
sử, nhà phê bình văn học Nga Sernưsepxki viết: “Không có lịch sử thì không có
lí luận và ngược lại không có lí luận thì không có ý niệm về lịch sử”. Xét về mặt
lí thuyết, LLVH cung cấp khái niệm về đối tượng, không nắm vững hệ thống
khái niệm mà LLVH xây dựng, thì các nhà phê bình văn học, nghiên cứu văn
học sẽ không đề xuất được những nhiệm vụ khoa học riêng của mình và cũng

Mác - nhà triết học nổi tiếng người Đức đã có lần phát biểu “nếu anh muốn
hưởng thụ nghệ thuật thì phải được đào tạo về nghệ thuật”. Quả thật như vậy,
khi đi tìm hiểu một tác phẩm trữ tình mà ta không hiểu, không nắm bắt được
những đặc điểm chung của tác phẩm trữ tình về: nội dung tác phẩm trữ tình, nhân
vật trữ tình, loại tác phẩm trữ tình, phân loại thơ trữ tình; không nắm được các
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

10


đặc điểm của ngôn ngữ thơ trữ tình: ngôn ngữ thơ trữ tình bão hòa cảm xúc, ngôn
ngữ thơ giàu nhạc tính; cách tổ chức một bài thơ trữ tình… thì sao có được những
cảm nhận sâu sắc về tác phẩm ấy; tìm hiểu một tác phẩm tự sự thuộc thể loại
truyện ngắn chẳng hạn, mà ta không hiểu được những khái niệm cơ bản về: cốt
truyện, sự kiện, chi tiết nghệ thuật điển hình… thì hỏi làm sao ta có thể thâm
nhập vào bên trong tác phẩm để có thể cảm nhận, nắm bắt được tư tưởng nghệ
thuật mà nhà văn muốn gửi gắm tới người đọc thông qua các hình tượng nghệ
thuật trong tác phẩm. Tương tự như vậy, khi đi tìm hiểu một tác phẩm kịch cụ
thể nếu không nắm bắt được những vấn đề lí luận cơ bản về: xung đột kịch, hành
động kịch, cốt truyện kịch… thì ta không thể nào có thể nắm bắt được tiến trình,
diễn biến của vở kịch để rồi đưa ra những cảm nhận, đánh giá… về nó. Như vậy,
chỉ khi bạn đọc - HS được cung cấp, nắm vững và vận dụng được tri thức lí luận
thì khi đó LLVH mới trở thành công cụ giúp cho anh ta cảm nhận được cái hay,
cái đẹp ẩn sau lớp ngôn từ nghệ thuật được nhà văn xây dựng.
Thứ ba: Dạy học LLVH hỗ trợ HS tiếp nhận TPVC một cách sáng tạo
Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ do một cá nhân hoặc
tập thể sáng tạo nhằm thể hiện khái quát bằng hình tượng về cuộc sống con người,
biểu hiện tâm tư, tình cảm, thái độ của chủ thể trước thực tại. Ngôn từ nhất là

thức LLVH vốn là những khái niệm tổng hợp, có tính chất khái quát rút ra từ
việc nghiên cứu bản chất nội dung và hình thức các sáng tác văn học. Việc giảng
LLVH ở bất cứ cấp nào cũng không thể tách rời được việc nghiên cứu phân tích
sáng tác cụ thể, nghĩa là từ việc giới thiệu lí thuyết kèm theo việc chứng minh
bằng ví dụ cụ thể.
Việc dạy học LLVH không thể quy vào một số lí luận có tính chất lí
thuyết thuần túy. Cách giảng dạy đó đã vô tình cướp mất nội dung cụ thể, sinh
động của các khái niệm, do đó HS khó mà tiếp thu được. Gắn liền việc học
các khái niệm LLVH với việc nghiên cứu các sáng tác và sự kiện văn học là
một nguyên tắc quan trọng, vì HS không thể nắm được đặc trưng hay tính giai
cấp của văn học ngoài những dẫn chứng cụ thể về các bài văn, tác phẩm,
khuynh hướng. Tùy từng trình độ lứa tuổi và khả năng tư duy của HS mà
nguyên tắc trên được tiến hành theo những phương pháp khác nhau: Từ trừu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

12


tượng đến cụ thể hoặc ngược lại. Như vậy, việc hình thành kiến thức LLVH
cần được xuất phát từ việc học cụ thể các bài văn, bài thơ, tác phẩm, tác giả,
sự kiện văn học…
Hai là: Dạy học LLVH thông qua hệ thống bài tập ứng dụng trong hoạt
động nội khóa và ngoại khóa
Nắm vững khái niệm là yêu cầu quan trọng trong giảng dạy văn học cũng
như LLVH đối với mỗi HS THPT. Song khái niệm không phải chỉ có thể hình
thành một lần qua bốn tiết LLVH hàng năm cho mỗi lớp. Không thể có kết quả
dạy học tốt trong khuôn khổ bốn tiết học. Khái niệm LLVH chỉ có thể hình thành
qua hệ thống bài tập ứng dụng trong hoạt động nội khóa và ngoại khóa. Cho nên

đã 9 năm ở nhà trường. Các em đã được học về văn học dân gian, văn học trung
đại, văn học hiện đại…, văn học nước ngoài. Đó là chưa kể trong hoàn cảnh
thông tin văn hóa ngày nay, vốn hiểu biết văn học của HS được tích lũy không
quá ít ỏi. Cho nên chúng ta có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng với một
HS lớp 10, vốn liếng văn học có thể là nguồn dữ liệu đầy đủ cho việc hình thành
những khái niệm LLVH như: đề tài, chủ đề, cảm hứng, tư tưởng nghệ thuật…
Là một bộ phận của môn Ngữ văn, cho nên dạy học bài LLVH cũng phải
nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm của môn Ngữ Văn; tuân thủ và vận dụng những
nguyên tắc, phương pháp chung trong dạy học Văn. Tuy nhiên, bài LLVH có
những đặc điểm riêng đòi hỏi khi dạy, người GV phải cân nhắc. Để dạy học có
hiệu quả LLVH, phát triển được năng lực đọc - hiểu TPVC cho HS, mỗi GV cần
đặc biệt chú trọng, nắm vững ba nguyên tắc dạy học LLVH trên.
Những nỗ lực của GV trong quá trình dạy phải tỉ lệ thuận với sự cố gắng
của người học trong quá trình học. Có vậy, mới có thể nâng cao chất lượng giáo
dục, nhất là trong giảng dạy môn Ngữ văn nói chung và phần LLVH nói riêng.
Việc nắm được nguyên tắc trong giảng dạy phân môn sẽ phần nào giúp GV vượt
qua các khó khăn, rào cản trong chuyên môn và tâm lí. Từ đó có thể đưa ra những
phương pháp, biện pháp dạy học phần LLVH đạt hiệu quả cao.
1.1.1.4. Phương pháp dạy học LLVH ở trường THPT
Thứ nhất: Dạy học LLVH thông qua các hoạt động của học sinh
Trong phương pháp này, người học vừa là đối tượng của hoạt động dạy,
đồng thời là chủ thể của hoạt động học - được cuốn hút vào các hoạt động học
tập do GV tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

14



http://www.lrc.tnu.edu.vn

15


- Kĩ năng kế hoặch hóa việc tự học: Kĩ năng này cần tuân thủ các nguyên
tắt sau: Đảm bảo thời gian tự học tương xứng với lượng thông tin của môn học;
xen kẽ hợp lý giữa các hình thức tự học, giữa các môn học, giữa giờ tự học, giờ
nghỉ ngơi; thực hiện nghiêm túc kế hoạch tự học như biết cách làm việc độc lập,
biết tự kiểm tra.
- Kĩ năng nghe và ghi bài trên lớp: Quy trình nghe giảng gồm các khâu
như ôn bài cũ, làm quen với bài sắp học, hình dung các câu hỏi đối với bài mới.
Khi nghe giảng cần tập trung theo dõi sự dẫn dắt của thầy, liên hệ với kiến thức
đang nghe, kiến thức đã có với các câu hỏi đã hình dung trước. Cần lưu ý cách
ghi bài khi nghe giảng như ghi một cách chọn lọc, sử dụng kí hiệu riêng, ghi cả
chính đề lẫn phản đề, ghi thắc mắc của chính mình.
- Kĩ năng ôn tập: Kĩ năng này được chia làm hai nhóm là kĩ năng ôn, kĩ
năng tập luyện. Kĩ năng ôn bài là hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong việc
chiếm lĩnh kiến thức bài giảng của thầy. Đó là hoạt động tái nhận bài giảng như
xem lại bài ghi, mối quan hệ giữa các đoạn rời rạc, bổ sung bài ghi bằng những
thông tin nghiên cứu được ở các tài liệu khác, nhận diện cấu trúc từng phần và
toàn bài. Việc tái hiện bài giảng dựa vào những biểu tượng, khái niệm, phán đoán
được ghi nhận từ bài giảng của thầy, từ hoạt động tái nhận bài giảng, dựng lại
bài giảng của thầy bằng ngôn ngữ của chính mình, đó là những mối liên hệ lô gic
có thể có cả kiến thức cũ và mới.
Kĩ năng tập luyện có tác dụng trong việc hình thành kĩ năng tương ứng với
những tri thức đã học. Từ việc giải bài tập của thầy đến việc người học tự thiết
kế những loại bài tập cho mình giải; từ bài tập củng cố đơn vị kiến thức đến bài
tập hệ thống hóa bài học, chương học, cũng như những bài tập vận dụng kiến
thức vào cuộc sống.

là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối
hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung. Trong hoạt động theo nhóm
nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được
bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ. Mô hình
hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen
dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn

17