MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đề tài:
MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH
TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
- Công nghệ thông tin là một ngành khoa học đang phát triển rất mạnh mẽ.
Sự bùng nổ thông tin trong thời đại ngày nay, tốc độ phát triển của công nghệ thông
tin khiến cho người thầy không thể truyền tải hết mọi điều cho học trò, mà dù có kéo
dài thời gian để dạy hết mọi điều thì rồi các kiến thức đó cũng nhanh chóng trở nên
lạc hậu.
- Do đó người thầy cần phải tìm ra phương pháp dạy học tích cực hơn, gợi động cơ
học tập trong quá trình giảng dạy để tăng hiệu quả dạy và học. Trong việc giảng dạy
cho học sinh, ngoài việc giúp học sinh lĩnh hội những kiến thức cơ bản, thầy giáo còn
phải biết kích thích tính tích cực, sự sáng tạo say mê học hỏi của học sinh trong việc
học tập của các em. Bởi vì, việc học tập tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo đòi
hỏi học sinh phải có ý thức về những mục tiêu đặt ra và tạo được động lực bên trong
thúc đẩy bản thân họ hoạt động để đạt các mục tiêu đó. Điều này được thực hiện
trong dạy học không chỉ đơn giản bằng việc nêu rõ mục tiêu mà quan trọng hơn còn
do gợi động cơ, phương pháp của người thầy, cách truyền đạt, thiết kế một bài
học ...
- Pascal là một ngôn ngữ lập trình cho máy tính thuộc dạng mệnh lệnh, được
Niklaus Wirth phát triển vào năm 1970 là ngôn ngữ đặc biệt thích hợp cho kiểu lập
trình có cấu trúc. Pascal dựa trên ngôn ngữ lập trình Algol và được đặt tên theo nhà
toán học và triết học người Pháp Blaise Pascal. Cho đến nay Pascal vẫn được dùng để
giảng dạy về lập trình trong trường THPT và Đại học trên thế giới và nhiều thế hệ
sinh viên đã "vào đời” thông qua việc học Pascal như ngôn ngữ vỡ lòng trong các
chương trình học đại cương. Pascal ngày nay vẫn còn được sử dụng khá phổ biến, cả
trong giảng dạy lẫn trong công nghiệp phát triển phần mềm.Trong chương trình Tin
học cấp trung học phổ thông lớp 11, học sinh được học ngôn ngữ lập trình Pascal

tiến trong xã hội, trên thế giới. Bên cạnh đó, trong các kỹ thuật dạy học mới, vai trò của
người thầy có sự thay đổi là: “hướng dẫn học sinh biết tự mình tìm ra hướng giải quyết
những vấn đề nảy sinh trong quá trình học tập, biết cách làm việc độc lập, làm việc tập
thể. Thầy là người định hướng, là người cố vấn giúp học sinh tự đánh giá, cũng như
giúp học sinh luôn đi đúng con đường tìm hiểu, lĩnh hội kiến thức.”.
b. Trong những năm qua bản thân tôi và cũng như những đồng nghiệp trong nhà
trường đã thử rất nhiều phương pháp dạy học mới thay thế cho phương pháp truyền
thống nhưng vẫn còn có một số hạn chế trong quá trình sử dụng phương pháp mới,
phương pháp thảo luận thì chưa tạo được sự thích thú, sôi nổi, học sinh còn thụ động
trong các vấn đề thảo luận một nội dung nào đó dẫn đến các em lại một lần nữa rơi
vào trạng thái bị động không biết thảo luận từ đâu. Phương pháp đặt câu hỏi giáo viên
hỏi, học sinh trả lời cũng có một số hạn chế khi giáo viên đưa ra câu hỏi chung chung
hoặc chưa thực sự trọng tâm thì dẫn đến học sinh sẽ hiểu sai vấn đề, học khi giáo viên
hỏi câu hỏi không thực sự lôi cuốn cùng làm học sinh nhàm chán và không muốn
xung phong phát biểu trả lời, chỉ có một số em tích cực mới tham gia xây dựng bài,...
qua những hạn chế đó, bản thân tôi trong những năm dạy học và cùng dự giờ các đồng
nghiệp tôi nhận ra mình phải thay đổi cách dạy, cách truyền đạt, phương pháp giảng
dạy và cách thiết kế một bài dạy làm sao thật sôi nổi, nhấn mạnh được các trọng tâm
nội dung bài học, bên cạnh cách truyền đạt và phương pháp dạy hài hòa của người
thầy. Với bộ môn Tin học trong trường THPT thì chương trình Tin học 11 rất khó, các
Người viết: Thái Huy Tâm

2

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

em bắt đầu làm quen với lập trình một bài toán nào đó bằng ngôn ngữ lập trình Pascal.

+ Ví dụ 1: Khi giảng về câu lệnh lặp, ta có 2 loại vòng lặp: “lặp với số lần lặp
biết trước và lặp với số lần lặp chưa biết trước”, để học sinh phân biệt được 2 loại
lặp này, giáo viên nên đưa ra một số ví dụ đơn giản, tường minh sao cho học sinh
thấy được bản chất của vấn đề:
• Cần đổ đầy một bể chứa 50 lít nước bằng một cái ca có dung tích là 1 lít, thì
ta phải thực hiện 50 lần đổ nước từ cái ca đó vào bể nước  lặp với số lần lặp
Người viết: Thái Huy Tâm

3

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

biết trước, đối với trường hợp này nếu xây dựng thuật toán và sử dụng cấu trúc
lặp trong ngôn ngữ lập trình pascal ta dùng vòng lặp: “for - do” và cụ thể ta có:
for i:=1 to 50 do <câu lệnh>; (câu lệnh ở trong trường hợp này là “đổ nước từ
ca”).
• Cần đổ đầy một bể chứa 50 lít nước bằng một cái ca không biết dung tích
của ca thì không biết sẽ đổ bao nhiêu lần, chỉ biết cho tới khi nào đầy bể thì
ngưng  lặp với số lần lặp chưa biết trước. Ta sử dụng cấu trúc lặp “While –
do” và cụ thể ta có: While <bể>
- Do đặc thù của môn tin học nên công cụ cũng là một yếu tố mang lại sự hứng thú
rất cao với những hình ảnh minh họa các bài toán gần gũi với cuộc sống từ đó giúp
các em có được cái nhìn tổng quan về bài toán cụ thể. Bên cạnh đó sử dụng công cụ
thiết kế bài giảng chúng ta tạo ra được những trò chơi hào hứng bổ ích trong không
khí chơi mà học giúp các em cũng cố lại nội dung và kiến thức đã học một cách thật
thoải mái.
4. Nội dung minh họa
- Để các em lĩnh hội được nội dung bài học một cách tốt nhất qua khả năng
truyền đạt, phương pháp dạy và cách thiết kế bài giảng sao cho nó phù hợp với
từng đối tượng học sinh, từng em một, làm cho các em đam mê, thích thú với những
bài tập, những đoạn chương trình, tìm tòi xem khi viết đoạn chương trình chạy trên
máy thành quả của mình đạt được là kết quả gì. Tôi sẽ đưa ra một số tình huống, nội
dung cần truyền đạt bản thân đã dạy cho học sinh trong chương VI “Chương trình
con và lập trình có cấu trúc”, người thầy phải làm rõ cho học sinh một số nội dung
trọng tâm, các em có cái nhìn tổng quan đến chi tiết rồi lúc đó mới đưa ra các tình
huống bài tập cho các em tự giải quyêt hoặc chính các em là người sẽ đề ra bài tập
cho các nhóm khác cùng xây dựng từ đó đưa đến kết luận, ý nghĩa của chương trình,
bài học.
4.1 Một số khái niệm và biến.
a. Thủ tục (Procedure):
- Thủ tục là chương trình con thực hiện các thao tác nhất định nhưng không
trả về giá trị nào qua tên của nó.
- Có 2 loại thủ tục:
+ Thủ tục không tham số
+ Thủ tục có tham số.
* Cấu trúc của thủ tục không tham số
PROCEDURE < Tên thủ tục > ;
{ Các khai báo hằng, biến, kiểu cục bộ... }
BEGIN
{ ... các lệnh trong nội bộ thủ tục ... }

Cấu trúc của thủ tục có tham số
- Khi viết một thủ tục, nếu có các tham số cần thiết, ta phải khai báo nó
(kiểu, số lượng, tính chất, ...). Các tham số này gọi là tham số hình thức (formal
parameters).
- Một thủ tục có thể có 1 hoặc nhiều tham số hình thức. Khi các tham số
hình thức có cùng một kiểu thì ta viết chúng cách nhau bởi dấu phẩy (,). Trường
hợp các kiểu của chúng khác nhau hoặc giữa khai báo tham số truyền bằng tham
biến và truyền bằng tham trị (phần giới thiệu về tham số hình thức sẽ nói rõ cho
học sinh nắm bắt ở phần này) thì ta phải viết cách nhau bằng dấu chấm phẩy (;).
PROCEDURE<Tên thủ tục >(<DS tham số hình thức : kiểu biến>);
{ Các khai báo hằng, biến, kiểu cục bộ ... }
BEGIN
{ ... các lệnh trong nội bộ thủ tục ... }
END ;

Ví dụ: Hoán đổi 2 số nguyên a và b.
program vidu_hoandoi;
uses crt;
var a,b:integer;
procedure hoan_doi(var x,y:integer);
var TG: integer;
begin
x,y gọi là tham số hình thức
Người viết: Thái Huy Tâm

6

Trường THPT Trần Phú



phẩy (,). Trường hợp các tham số hình thức khác kiểu thì ta viết chúng cách
nhau bằng dấu chấm phẩy (;).
+ Trong hàm có thể sử dụng các hằng, kiểu, biến đã được khai báo trong
chương trình chính nhưng ta có thể khai báo thêm các hằng, kiểu, biến dùng
riêng trong nội bộ hàm. Chú ý là phải có một biến trung gian có cùng kiểu kết
quả của hàm để lưu kết quả của hàm trong quá trình tính toán để cuối cùng ta
có 1 lệnh gán giá trị của biến trung gian cho tên hàm.
Ví dụ: Tìm giá trị nhỏ nhất của 3 số thực a,b và c.
program minbaso;
var a,b,c:real;
function Min(a,b:real):real;
Người viết: Thái Huy Tâm

7

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

begin
if a

8

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

trình con được gọi để thi hành, và nó sẽ được giải phóng ngay sau khi chương
trình con kết thúc.
program vidu_hoandoi;
uses crt;
var a,b:integer;
procedure hoan_doi(x:integer; y: integer);
var TG: integer;
Biến cục bộ
begin
TG:=x;
x:=y;
y:=TG;
end;
begin
clrscr;
a:=5; b:=10;
writeln(a:5, b:5);
hoan_doi(a,b);
writeln('gia tri sau hoan doi: ', a:5,b:5);
readln;
end.
e. Tham số hình thức (formal parameter) là các biến được khai báo ngay sau

end;
begin
clrscr;
a:=5; b:=10;
writeln(a:5, b:5);
hoan_doi(a,b);
writeln('gia tri sau hoan doi: ', a:5,b:5);
readln;
end.
f. Tham số thực (actual parameter) là một tham số mà nó có thể là một biến
toàn cục, một biểu thức hoặc một giá trị số (cũng có thể biến cục bộ khi sử
dụng chương trình con lồng nhau) mà ta dùng chúng khi truyền giá trị cho các
tham số hình thức tương ứng của chương trình con.
program vidu_hoandoi;
uses crt;
var a,b:integer;
procedure hoan_doi(x:integer; y: integer);
var TG: integer;
begin
TG:=x;
x:=y;
y:=TG;
end;
begin
clrscr;
a:=5; b:=10;
writeln(a:5, b:5);
hoan_doi(a,b);
writeln('gia tri sau hoan doi: ', a:5,b:5);
readln;

var TG: integer;
begin
TG:=x;
x:=y;
Lời gọi đến CTC có tên hoan_doi
y:=TG;
end;
begin
clrscr;
a:=5; b:=10;
writeln(a:5, b:5);
hoan_doi(a,b);
writeln('gia tri sau hoan doi: ', a:5,b:5);
readln;
end.
4.3 Truyền tham số cho chương trình con
- Khi truyền tham số trong Pascal, đòi hỏi phải có sự tương ứng về tên của
kiểu dữ liệu của các tham số hình thức và tham số thực. Một số định nghĩa và
quitắc về truyền tham số trong Pascal:
+ Những tham số hình thức nằm sau từ khóa VAR gọi là tham số biến
(variable parameter). Với tham số biến, các tham số thực bắt buộc phải là
biến chứ không được là giá trị. Khi giá trị của tham số biến thay đổi thì nó sẽ
làm thay đổi giá trị của tham số thực tương ứng và khi ra khỏi chương trình
con đó, tham số thực vẫn giữ giá trị đã được thay đổi đó.
+ Những tham số hình thức không đứng sau từ khóa VAR gọi là tham số trị
(value parameter), khi đó các tham số thực có thể là một biến, một biểu thức,
một hằng, hoặc một giá trị số. Các tham số trị nhận giá trị từ tham số thực
khi truyền như là giá trị ban đầu, khi giá trị của tham số trị thay đổi thì nó sẽ
không làm thay đổi giá trị của tham số thực, nghĩa là giá trị của tham số
thực sau khi thoát khỏi chương trình con vẫn luôn bằng với giá trị của tham

end.
Kết quả: a=5; b=5. Như vậy ta thấy a không thay đổi giá trị còn b đã thay
đổi giá trị.
 Sau khi đã hệ thống được toàn bộ kiến thức của chương này cho học sinh nắm bắt
qua nghệ thuật truyền đạt, phương pháp, thiết kế bài giảng sinh động, phù hợp
với từng bài, từng chương; công việc của người thầy bây giờ là sẽ gợi động cơ,
tạo húng thú, sự đam mê cho học sinh đi làm từng phần và nắm bắt được cụ thể
cho từng nội dung mà người thầy muốn truyền tải đến học sinh, sau khi học sinh
đã quen với các dạng bài tập và cách viết chương trình lúc này người Thầy yêu
cầu học sinh sẽ tự đưa ra các bài tập tương tự, hoặc những bài tập hay cho các
bạn hoặc các nhóm cùng xây dựng.
IV. HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI
- Do học lực của các em còn yếu chính vì vậy bản thân tôi chỉ đưa ra một số
phương pháp giúp các em học tập tốt trong bộ môn tin học 11 mà không bị nhàm chán
và có động lực giải quyết các bài toán đơn giản đến khó.
- Qua việc nghiên cứu và áp dụng thực hiện giảng dạy ba lớp bản thân tôi thấy học
sinh có sự đam mê, tự viết chương trình, nghiên cứu chương trình chạy như thế nào kết
quả ra sao, sau 1 năm giảng dạy kết quả của các em như sau:
Người viết: Thái Huy Tâm

12

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

V.

ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

- Đối với học sinh thường xuyên tham gia các cuộc thi “Tin học trẻ không chuyên”
để nâng cao khả năng lập trình và đam mê lập trình từ các em học sinh, các câu lạc bộ
tin học, tạo điều kiện cho các em tiếp xúc và làm quen nhiều hơn nữa với bộ môn lập
trình này.
VI. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách giáo khoa Tin học 11 của nhà xuất bản Giáo dục.
2. Cấu trúc dữ liệu và giải thuật của Đỗ Xuân Lôi
3. Một số SKKN của bản thân trong những năm trước.
Long Khánh, ngày 18 tháng 5 năm 2017
Người viết

Thái Huy Tâm

Người viết: Thái Huy Tâm

14

Trường THPT Trần Phú


MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC DẠY LẬP TRÌNH TIN HỌC LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT TRẦN PHÚ

VII. PHỤ LỤC

Người viết: Thái Huy Tâm