Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

Phần I. MỞ ĐẦU.
1. Lí do chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm:
Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong
việc xác định nội dung dạy và học ở trường phổ thông và trong xây dựng
chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới. Dạy học tích hợp sẽ giúp học
sinh phát triển năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp làm cho việc học trở
nên có ý nghĩa hơn so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện
riêng rẽ.
Dạy học tích hợp trong Địa lí là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ
năng của các phân môn của Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế xã hội vào việc
nghiên cứu tổng hợp môn Địa lí. Mặt khác tích hợp cũng còn là việc sử dụng các
kiến thức kỹ năng của các môn học có liên quan như Toán học, Vật lí, Hóa học,
Văn học, Âm nhạc,…vào việc dạy Địa lí giúp học sinh hiểu và nắm vững các
nội dung học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Việc dạy học Địa lí có sự
tích hợp- trong Địa lí có Văn học, có kỹ năng tính toán, có kiến thức Vật lí, Hóa
học, có văn hóa âm nhạc, hội họa, có giá trị thẩm mỹ. Vì vậy dạy tích hợp các
môn học vào môn Địa lí sẽ làm cho bài học Địa lí mãi sống, mãi lung linh tỏa
sáng, ngấm vào tâm hồn mỗi học sinh. Các em không chỉ hiểu mà còn biết vận
dụng kiến thức vào thực tiễn. Đó là vấn đề đặt ra đôi với mỗi giáo viên Địa lí.
Do đó tích hợp liên môn trong giảng dạy Địa lí không còn là vấn đề đơn
thuần, mà nó trở thành nhiệm vụ của mỗi ai đã, đang và sẽ là giáo viên môn Địa
lí trong nhà trường.
Đối với học sinh, đặc biệt là những học sinh có năng lực tư duy tốt thì tích
hợp các kiến thức tự nhiên, xã hội, … vào môn Địa lí sẽ làm cho học sinh cảm
thấy hứng thú với bài học hơn, hiểu bài hơn và mỗi giờ học sẽ không còn cảm
giác tẻ nhạt đối với cả cô và trò.
Vì những lí do trên tôi chọn đề tài: “Tích hợp liên môn trong dạy học phần
Địa lí tự nhiên - Địa lí 10-Trung học phổ thông”.
2. Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm.

kiến thức sâu, rộng đủ để đáp ứng với những đòi hỏi ngày càng cao của dạy học
hiện nay. HS lĩnh hội kiến thức một cách chủ động, sát thực tế tránh những kiến
thức mang tính “hàn lâm khoa học”
Dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn đã “Truyền cảm hứng dạy, học” cho cả
GV và HS. Không còn những bài giảng khuôn mẫu theo SGK, tiết học theo tích
hợp liên môn được “biến tấu” với niều yếu tố sáng tạo. Đặc biệt kiến thức Địa lí
trở nên sinh động, hấp dẫn hơn.
Ví dụ: SGK Địa lí 10- Bài 9: Tác động của ngoại lực đến địa hình bề
mặt Trái đất- Mục II.1. Phong hóa hóa học.
Hình 9.2- Hang động- kết quả của sự hòa tan đá vôi do nước.
GV dạy tích hợp liên môn bằng cách trình chiếu cho các em xem hình ảnh
sinh động của các hang động lớn ở nước ta (động Phong Nha- Quảng Bình, hang
Sơn Đòong,...). Bằng kiến thức môn Hóa học hãy giải thích sự hình thành các
hang động đó).

2
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

Phần II. NỘI DUNG SKKN.
II.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến:
Hệ thống khoa học Địa lí là một hệ thống khoa học tự nhiên và xã hội,
nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên và sản xuất và các thành phần của
chúng, chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Hệ thống khoa học Địa lí bao
gồm hai nhóm lớn là nhóm khoa học tự nhiên và nhóm khoa học xã hội. Giữa
Địa lí học và các khoa học khác có những mối quan hệ mật thiết như: Địa lí tự
nhiên có quan hệ mật thiết với Toán học, Vật lí, Hóa học, sinh học. Địa lí kinh
tế xã hội có mối quan hệ mật thiết với Sử học, Văn học và nhiều môn khác. Như

Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

* Từ phía chương trình SGK của môn Địa lí hiện nay: Được viết theo kiểu
đơn môn nên khi tiến hành xác định nội dung tích hợp mang lại hiệu quả không
cao.
Khảo sát thực tế một số HS về vận dụng kiến thức liên môn trong học tập:

Nội dung khảo sát
Dựa vào kiến thức hóa học hãy giải thích sự
hình thành nhũ đá trong hang động của
nước ta?
Dựa vào kiến thức Vật lí giải thích tại sao
các con tàu đi trên biển thường gắn một
miếng kim loại Kẽm ở phần vỏ tàu ngâm
trong nước biển?

Số HS
khảo sát

Số HS
trả lời
đúng

Tỉ lệ HS
trả lời
đúng


II.3.3. Một số yêu cầu khi sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí:
Sử dụng kiến thức liên môn phải đáp ứng được mục tiêu môn học. Phải giúp
HS lĩnh hội được kiến thức cơ bản của bài học Địa lí.

4
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

Sử dụng kiến thức liên môn để gây hứng thú học tập của HS, phải góp phần
phát triển năng lực tư duy và kỹ năng Địa lí cho HS.
Sử dụng kiến thức liên môn phải linh hoạt, sáng tạo, tùy thuộc vào yêu cầu
bài học.
II.3.4. Thực nghiệm dạy học tích hợp liên môn trong dạy học Địa lí:
Một số ví dụ tích hợp tôi đã thực hiện trong quá trình dạy học ở trường
THPT Lê văn Hưu:
ĐỊA CHỈ TÍCH HỢP I: Bài 5: Vũ trụ- Hệ Mặt trời và Trái đất. Hệ quả
của chuyển động tự quay quanh trục của Trái đất.
Mục II – Hệ quả của chuyển động tự quay quanh trục của Trái đất. Giờ
trên Trái đất và đường chuyển ngày quốc tế.
- Mục đích tích hợp: Đánh giá khả năng vận dụng kiến thức đã học của HS.
- Nội dung tích hợp liên môn: Tính giờ và ngày của các nơi thuộc các múi giờ
khác nhau trên thế giới.
Tính giờ và tính kinh tuyến khi biết giờ
Bước1: Tính múi giờ
A thuộc bán cầu đông Kinh độ A:15= x (múi giờ mang dấu+)
A thuộc bán cầu tây : A :15 = y (múi giờ mang dấu -)
Bước 2: Tính khoảng cách chênh lệch hai múi giờ
Bước 3: Tính giờ:

Múi giờ 12 có giờ đến sớm hơn múi giờ 7 là 5 giờ nên khi đó kinh tuyến
1760Đ là 16 + 5= 21 giờ ngày 20-5-2017
Bài tập tương tự: (HS làm nhanh trên lớp hoặc GV giao bài tập về nhà)
Một bức điện được đánh từ Hà nội (múi giờ số 7) đến Pari (múi giờ số 2)
lúc 2 giờ ngày 20-5-2017, hai giờ sau trao cho người nhận. Hỏi lúc đó là mấy
giờ và ngày nào ở Pari?
Điện trả lời từ Pari về Hà nội hồi 1 giờ ngày 20-5-2017, hai giờ sau trao
cho người nhận. Hỏi lúc đó là mấy giờ và ngày nào ở Hà nội?
Bài số 2: Vào giờ nào ở Việt nam (múi giờ số 7) thì mọi nơi trên Trái đất có
giờ khác nhau nhưng cùng ngày?
Kiến thức trong bài học cần nắm được: Trên Trái đất chia làm 24 múi
giờ. Qui ước múi giờ có giờ đến sớm nhất trên thế giới là múi giờ 12, múi giờ có
giờ đến muộn nhất trên thế giới là múi giờ 13 (tức múi giờ số -11)
Cách làm như sau: Gọi giờ cần tìm ở Việt nam là x giờ. Múi giờ đến sớm
nhất là múi giờ 12 lúc đó: x + 5 giờ (lệch với Việt nam 5 giờ). Múi giờ có giờ
đến muộn nhất trên Trái đất là múi giờ số 13 lúc đó: x-18 giờ (múi giờ số 13
tương đương với múi giờ số -11) và lệch với Việt nam 7 - (-11) = 18 giờ.
Vì trong cùng ngày nên phải có đồng thời : x+5<24 và x – 18 > 0
Vậy 18< x
Bài tập1: Ở TP Hồ chí Minh (10047’B) Mặt trời lên thiên đỉnh mấy lần trong 1
năm? Tại sao nhiệt độ tháng cao nhất trong năm ở TP Hồ chí Minh là tháng 4?
Trả lời:
Dựa vào đường chuyển động biểu kiến trong năm của Mặt trời quanh 2 chí
tuyến (Hình 6.1 trang 22 SGK Địa lí 10) ta thấy TP Hồ chí Minh thuộc vòng đai
7
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

nội chí tuyến nên có 2 lần Mặt trời lên thiên thiên đỉnh trong năm là đầu tháng 5
và tháng 8. Tuy nhiên tháng 8 là mùa mưa độ ẩm cao nên nhiệt độ hạ thấp. Vì
thế nhiệt độ tháng cao nhất trong năm ở TP Hồ chí Minh là tháng 4 (mùa khô).
Bài tập 2: Dựa vào kiến thức đã biết về chuyển động biểu kiến hàng năm của
Mặt trời. Hãy tính thời gian Mặt trời lên thiên đỉnh vào các ngày nào tại các vị
trí sau: (Cho phép sai số 1 ngày).
Địa điểm

Hà nội 21001’B

Huế 16024’B

TPHCM 10047’B

Lần I
Lần II
Bài làm:
a) Tại Hà nội:
Yêu cầu học sinh nhớ được hình vẽ về chuyển động biểu kiến của Mặt trời ở 4

Minh. Sau đó GV nhận xét bổ sung và điền kết quả vào bảng.
Kết quả như sau:
Thời gian Mặt trời lên thiên đỉnh ở Hà nội, Huế và thành phố Hồ Chí Minh.
Địa điểm
Lần I
Lần II

Hà nội 21001’B
Ngày 13/6
Ngày 2/7

Huế 160 24’B
Ngày 15/5
Ngày 20/7

TPHCM 10047’B
Ngày 3/5
Ngày 2/8

* Nhận xét: Ở những điểm gần Xích đạo khoảng cách giữa hai lần Mặt trời đi
qua thiên đỉnh xa nhau còn những điểm xa Xích đạo khoảng cách giữa hai lần
Mặt trời đi qua thiên đỉnh gần nhau. Vì vậy đường biểu diễn sự thay đổi nhiệt độ
trong năm của những địa điểm nằm gần Xích đạo có hai cực đại, những điểm
nằm xa Xích đạo đường biểu diễn nhiệt độ năm chỉ có một cực đại.
Bài tập 3: Tìm tạo độ các điểm trên Trái đất biết rằng:
+ Vào ngày 22/6 tia bức xạ Mặt trời lúc giữa trưa hợp với mặt phẳng chân trời
một góc 600.
+ Sau thời gian 30 phút đài BBC (Luân đôn) báo 4 giờ thì tại vị trí này Mặt trời
mọc.
Trả lời:

a) Tìm vị trí của chiếc tàu biển:
Tìm vĩ độ: Vĩ độ của tàu biển là ví trí mà Mặt trời đi qua thiên đỉnh ngày
20/5.
Ta biết ngày 20/5 Mặt trời đi qua thiên đỉnh ở vĩ độ Bắc bán cầu vì ngày đó nằm
trong khoảng từ 21/3 đến 22/6.
Ngày 21/3 mặt trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo 00
Ngày 22/6 Mặt trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc 23027’B.
Từ ngày 21/3 đến 22/6 (93 ngày) Mặt trời đi được 23027’
Một ngày Mặt trời đi được: 23027’: 93=15,1’
Từ ngày 21/3 đến 20/5 (60 ngày) Mặt trời đi được: 60 x 15,1’ = 906’(15 06’).
Vậy vĩ độ cần tìm là: 1506’B
10
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

*Tìm kinh độ:
Trên boong tàu khi Mặt trời đứng bóng (12 giờ) lúc đó kinh tuyến gốc là 14 giờ.
Vậy kinh tuyến gốc có giờ đến sớm hơn ví trí của tàu là 2 giờ (15 0 x 2 =300 kinh
tuyến).
Kinh độ của ví trí tàu đang đứng là: 300 T
Vậy tọa độ của tàu là: (15006’B; 300 T)
b) Tìm múi giờ nơi tàu đang đứng:
Tàu biển đang đứng ở múi giờ số 22 vì có giờ đến muộn hơn kinh tuyến
gốc là 2 giờ.
c) Đại dương nơi tàu đang đứng:
Vì có tọa độ 15006’B và 300T nên tàu đang ở Đại Tây Dương.
Bài tập 5: Một đoạn Nhật kí của một nhà thiên văn có đoạn viết:
“ Độ cao sao Bắc cực

Vậy B nằm trên chí tuyến Nam.
Tia bức xạ Mặt trời chiếu thẳng góc tại B vào ngày 22-12 (Đông chí)
12
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

Vậy tác giả đang đứng ở vĩ độ 21 033’B, ngày mà tác giả quan sát là ngày Đông
chí 22/12.
ĐỊA CHỈ TÍCH HỢP 3: Tích hợp liên môn bài 6: Hệ quả của chuyển động
của Trái đất xung quanh Mặt trời.- Mục III: Ngày đêm dài nhắn khác nhau
theo mùa và theo vĩ độ.
Bài tập về: Xác định các vĩ độ khi biết hình vẽ thể hiện chênh lệch độ dài ngày
đêm theo mùa:
Dựa vào hình vẽ thể hiện ngày và đêm như sau:

a.
b.
Trả lời:

Hãy cho biết các hình A, B, C, D, E, G thuộc vĩ độ bao nhiêu? Ở
bán cầu nào? Tại sao?
Trình bày và giải thích hiện tượng ngày và đêm ở hình D.

a. Xác định vị trí:
- Hình A ở 00 (xích đao). Nơi có ngày, đêm luôn dài bằng nhau.
- Hình B ở 900 B (cực bắc). Nơi có 6 tháng ngày liền và 6 tháng đêm liền.
13
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.

Trả lời:
Trong thực tế hiện tượng “Ngày dài, đêm ngắn”(tháng 5) và “Ngày ngắn
đêm dài” (tháng 10) là do ảnh hưởng sự tự quay quanh trục của Trái đất và
chuyển động của Trái đất quanh Măt trời nên sinh ra hiện tượng ngày đêm chênh
lệch giữa 2 nửa cầu và các mùa.
-

Vào ngày 22-6 hằng năm, tia bức xạ chiếu vuông góc với tiếp tuyến bề mặt
Trái đất tại chí tuyến Bắc (23027’B) nên thời gian chiếu sáng ở nửa cầu Bắc
(Việt nam) dài. Càng về phía cực Bắc càng dài nên có hiện tượng ngày dài đêm
ngắn.

14
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

-

Vào ngày 22-12, Mặt trời chuyển động biểu kiến về chí tuyến Nam và vuông
góc với tiếp tuyến bề mặt Trái đất tại chí tuyến nam (23 027’N) thì ở Việt nam có
hiện tượng ngày ngắn đêm dài.
Câu ca dao trên chỉ đúng cho Lạng sơn và Hà nội, TP Hồ chí Minh không
đúng lắm vì gần Xích đạo (luôn có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau trong
năm)
ĐỊA CHỈ TÍCH HỢP 4:
Tích hợp liên môn với môn Hóa học trong bài 9 : Tác động của ngoại
lực đến địa hình bề mặt Trái đất. Mục II: Phong hóa hóa học.
GV yêu cầu HS sử dụng kiến thức môn hóa học mô tả và giải thích quá


a, Cho biết sự khác biệt về thời tiết ở 2 sườn núi về nhiệt độ, độ ẩm.
b. Hãy tính độ cao h của dãy núi. Tính nhiệt độ tại đỉnh núi.
c. Hiện tượng này thể hiện rõ nhất ở vùng nào của nước ta? Em liên hệ đến câu
hát nào trong ca khúc rất hay của nhạc sĩ Phan huỳnh Điểu- phổ thơ Thúy Bắc.
Bài làm:
a. Sự khác biệt ở 2 sườn núi về nhiệt độ: Chân núi ở sườn đón gió có nhiệt độ
thấp hơn chân núi ở sườn khuất gió (210C so với 450C)
- Sự khác biệt về độ ẩm: Sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô, nóng,
độ ẩm dưới 50%
- Sườn AB là sườn đón gió, không khí bị đẩy lên cao sẽ giảm nhiệt độ, trung
bình cứ lên cao 100m giảm 0,60C đó là điều kiện ngưng kết hơi nước, tạo mây
gây mưa.
- Sườn BC, không khí vượt qua sườn AB trở nên khô và di chuyển xuống núi,
nhiệt độ tăng dần, trung bình cứ xuống 100m tăng 1 0C, không có điều kiện
ngưng tụ hơi nước, trời trong, nhiệt độ cao, không hoặc ít mưa.
b. Tính độ cao của dãy núi:
Nếu ngọn núi cao 100m thì khi gió vừa đi lên rồi xuống núi nhiệt độ chênh
lệch giữa A và C là: 10C – 0,60C = 0,40C
Thực tế qua hình minh họa ta thấy nhiệt độ chênh lệch giữa A và C là
450C – 210C = 240C
Vậy độ cao của đỉnh núi là: 240C x 100m : 0,40C = 6000 m
Tính nhiệt độ tại đỉnh núi:
Ta có nhiệt độ giảm từ A đến B là: (6000 x 0,6) : 100 = 360C
Vậy nhiệt độ tại đỉnh núi là: 210C - 360C = -150C
c. Hiện tượng này thể hiện rõ nhất ở vùng Bắc Trung bộ của nước ta, tỉnh chịu
ảnh hưởng của gió phơn mạnh nhất vào đầu mùa hạ là Nghệ An, Hà Tĩnh,
Quảng Bình, Thừa Thiên Huế.
Câu hát ta thường liên hệ đến trong Bài “Sợi nhớ, sợi thương” của nhạc sĩ
Phan huỳnh Điểu- phổ thơ Thúy Bắc là: “Trường sơn Đông, Trường sơn Tây.

tạo,...
Trong năm học 2016-2017 vừa qua tôi đã ứng dụng đề tài này vào giảng
dạy. Qua các tiết GV quan tâm đến sử dụng kiến thức liên môn và không sử
dụng kiến thức liên môn, tôi đã thăm dò ý kiến và qua kết quả học bài cũ, kết
quả học tập thu được như sau:
Hứng thú của HS khi GV sử dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy Địa lí

Số học sinh
Tỉ lệ

Lớp đối tượng HS học theo đề tài
(10A6)

Lớp đối tượng HS không học
theo đề tài (10A7).

-Sĩ số 38-

-Sĩ số 37-

Thích

Không ý
kiến

Không
thích

Thích



Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.


Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

Để kiểm tra kết quả học tập của HS học theo đề tài, sau bài học tôi thường
cho các em làm bài kiểm tra (cả bài tự luận, cả bài trắc nghiệm khách quan) về
nội dung của các bài học các em vừa được học trên lớp. Để kết quả kiểm tra
chính xác nhất, tôi thực hiện kiểm tra 2 lớp (1 lớp học theo đề tài và 1 lớp không
học theo đề tài).

Tỉ lệ

Lớp đối tượng HS học theo đề
tài (10A6)

Lớp đối tượng HS không
học theo đề tài (10A7)

-Sĩ số 38-

-Sĩ số 37-

Bài
Tự luận Số
HS
Tỉ
lệ
Trắc


4

14

17

2

0%

10,8%

37,9
%

0

5

16

0%

13,5%

43,2
%

42,1% 44,7% 13,2%



Tích hợp liên môn trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 10- THPT.

III.

KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ:

1. Kết luận: Từ thực tế giảng dạy tôi đã rút ra một số kinh nghiệm về việc
vận dụng tích hợp liên môn trong giảng dạy địa lí như sau:
- Việc tổ chức dạy học tích hợp liên môn trong giảng dạy Địa lí phải được thực
hiện thường xuyên, liên tục, những nội dung tích hợp cần mang tính cụ thể,
gắn với thực tiễn của cuộc sống tránh lý thuyết mang tính hàn lâm khoa học.
- Nội dung tích hợp cần phải thực hiện cụ thể trong giáo án của GV ở từng
bài, từng đơn vị kiến thức phải rõ mức độ tích hợp.
- Thường xuyên trau dồi kiến thức trong sách vở cũng như thực tế làm cho bài
giảng trở nên tự nhiên, sinh động hơn.
2. Kiến nghị, đề xuất:
- Đối với BGH nhà trường:
Tăng cường công tác chỉ đạo, khuyến khích GV tích cực đổi mới phương
pháp dạy học tích hợp liên môn.
Tạo điều kiện cho GV có năng lực nghiên cứu, có hỗ trợ về kinh phí và động
viên kịp thời các GV đưa ra những đề tài, ý tưởng có tính khả thi cao.
- Đối với tổ, nhóm chuyên môn:
Thường xuyên tổ chức các đợt sinh hoạt chuyên môn để trao đổi kinh nghiệm
dạy học tích hợp một cách có hiệu quả.
- Trong giảng dạy, mỗi GV xem đây là yêu cầu không thể thiếu, cần được ứng
dụng rộng rãi trong nhiều mục giảng dạy của một tiết lên lớp. Đồng thời cũng
cần đề cao vai trò của dạy học tích hợp liên môn thường xuyên, nghiêm túc,
nhằm đưa chất lượng dạy học ngày càng cao.

khác.
Người viết

Hoàng Thị Hà

21
Hoàng Thị Hà - THPT Lê văn Hưu.