Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Trờng đại học kinh tế quốc dân
--------

--------

Vũ THị THU HƯƠNG

CHUYểN DịCH CƠ CấU LAO ĐộNG
TạI VIệT NAM: CáC YếU Tố TáC ĐộNG
Và VAI TRò ĐốI VớI TĂNG TRƯởNG KINH Tế

Hà Nội - 2017


Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Trờng đại học kinh tế quốc dân
--------

--------

Vũ THị THU HƯƠNG

CHUYểN DịCH CƠ CấU LAO ĐộNG
TạI VIệT NAM: CáC YếU Tố TáC ĐộNG
Và VAI TRò ĐốI VớI TĂNG TRƯởNG KINH Tế
Chuyên ngành: KINH Tế HọC (TOáN
(TOáN KINH Tế)
Tế)

Mã số: 62310101

tế Quốc dân, các ý kiến quý báu đó đã giúp tác giả bổ sung và hoàn thiện luận án.
Tác giả xin trân trọng cảm ơn các Thầy, Cô giáo và cán bộ Viện Đào tạo Sau
đại học - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã nhiệt tình giúp đỡ nghiên cứu sinh
trong suốt quá trình học tập. Đồng thời, tác giả xin chân thành cảm ơn các Cán bộ
quản lý, bạn bè và đồng nghiệp trường Đại học Thương mại đã động viên, khích lệ và
tạo điều kiện để tác giả hoàn thành công trình nghiên cứu này.
Cuối cùng, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn đến những người thân trong gia
đình đã luôn chia sẻ, động viên và là nguồn động lực giúp tác giả hoàn thành luận án.

Tác giả luận án

VŨ THỊ THU HƯƠNG


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG BIỂU
DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU .......................... 7
1.1 Một số khái niệm ............................................................................................... 7
1.1.1 Cơ cấu lao động .............................................................................................. 7
1.1.2 Chuyển dịch cơ cấu lao động .......................................................................... 7
1.2 Tổng quan nghiên cứu....................................................................................... 9
1.2.1 Tổng quan nghiên cứu về vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng
trưởng kinh tế .......................................................................................................... 9

3.4.4 Chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành trong các tỉnh /thành phố ........ 67
3.5 Tóm tắt chương 3 ............................................................................................ 67
Chương 4 CÁC MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ CHUYỂN DỊCH
CƠ CẤU LAO ĐỘNG VÀ TĂNG TRƯỞNG TẠI VIỆT NAM ............................ 70
4.1 Các mô hình đánh giá tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng
trưởng kinh tế Việt Nam ....................................................................................... 70
4.1.1 Mô hình hồi qui theo số liệu mảng đa bậc ..................................................... 70
4.1.2 Mô hình phân tích chuyển dịch tỷ trọng ........................................................ 78
4.1.3 Mô hình hạch toán tăng trưởng ..................................................................... 83
4.2 Mô hình đánh giá tác động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động
nội ngành tại Việt Nam ......................................................................................... 87
4.2.1 Mô hình hồi qui số liệu mảng đa bậc đánh giá tác động của các yếu tố đến
chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành.................................................................. 87
4.2.2 Mô hình hồi qui số liệu mảng đa bậc đánh giá tác động của các yếu tố đến
chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành của ngành công nghiệp chế biến chế tạo97
4.3 Mô hình hồi qui số liệu mảng không gian đánh giá tác động của các yếu tố
đến chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành .............................................. 104
4.3.1 Quy trình nghiên cứu, số liệu và các biến số ............................................... 104
4.3.2 Mô hình nghiên cứu .................................................................................... 106


4.3.3 Kết quả ước lượng ...................................................................................... 107
4.4 Tóm tắt chương 4 .......................................................................................... 110
Chương 5 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ....................................................... 114
5.1 Kết luận.......................................................................................................... 114
5.2 Đề xuất các khuyến nghị về chính sách ........................................................ 117
5.2.1 Định hướng chuyển dịch cơ cấu lao động ................................................... 117
5.2.2 Một số khuyến nghị về chính sách .............................................................. 117
5.3 Những phát hiện mới của luận án ................................................................ 119
5.3.1 Đóng góp về mặt lý luận, học thuật ............................................................. 119

Association of Southeast
Asean Nations

Hiệp hội các nước Đông nam Á

ASEM

Asia - Europe Meeting

Hội nghị các nguyên thủ quốc gia về
hợp tác Á -Âu

BRIC

Brasil, Russia, India, China

Các nền kinh tế lớn mới nổi

CDCC

Chuyển dịch cơ cấu

CDCCLĐ

Chuyển dịch cơ cấu lao động

CIEM

Center Institute for Economic
Management

Organization
OLS

Ordinary Least Squares

Phương pháp bình phương nhỏ nhất

LLLĐ

Lực lượng lao động

NSLĐ

Năng suất lao động

SSA

Shift - Share Analysis

Phân tích chuyển dịch tỷ trọng

TFP

Total Factors Productivity

Năng suất nhân tố tổng hợp

WB

World Bank

Ma trận hệ số tương quan giữa các biến trong mô hình ........................... 72

Bảng 4.3

Kết quả ước lượng phần tác động cố định trong mô hình (4.1) ................ 74

Bảng 4.4

Kết quả ước lượng sai số chuẩn theo nhóm của phần ngẫu nhiên trong mô
hình (4.1) ................................................................................................ 75

Bảng 4.5

Kết quả ước lượng giá trị trung bình của phần ngẫu nhiên trong hệ số chặn
và hệ số góc của biến CDCCLĐ theo nhóm ngành .................................. 76

Bảng 4.6

Kết quả ước lượng phần tác động cố định trong mô hình (4.1a) giai đoạn
2006-2014 ............................................................................................... 77

Bảng 4.7

Đóng góp trung bình hàng năm của chuyển dịch cơ cấu lao động vào tăng
trưởng NSLĐ tổng thể giai đoạn 1995-2013 ............................................ 79

Bảng 4.8

Đóng góp trung bình hàng năm của chuyển dịch cơ cấu lao động vào tăng
trưởng NSLĐ tổng thể: Phân tách theo tác động “tĩnh” và “động” .......... 81

Bảng 4.24 Thống kê mô tả các biến số trong mô hình nghiên cứu .......................... 105
Bảng 4.25 Kết quả ước lượng các mô hình số liệu mảng không gian ...................... 109


DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ
Hình 2.1 Mô hình phân tách tăng trưởng kinh tế ..................................................... 32
Hình 3.1 Giá trị trung bình của chỉ số Lilien đo lường chuyển dịch cơ cấu lao động
nội ngành theo 63 tỉnh/ thành phố giai đoạn 2000-2014 ............................ 61
Hình 3.2 Giá trị trung bình của sản lượng, vốn, lao động (lấy logarit Nepe) và chỉ số
Lilien đo CDCCLĐ nội ngành giai đoạn 2000-2014 ................................. 62
Hình 3.3 Biểu đồ phân tán ........................................................................................ 63
Hình 3.4 Giá trị trung bình của CDCCLĐ nội ngành, cường độ vốn và lao động theo
ngành giai đoạn 2000-2014 ....................................................................... 64
Hình 3.5 Biểu đồ phân tán về quan hệ giữa các cặp biến số ...................................... 64
Hình 3.6 Giá trị trung bình của đào tạo lao động theo tỉnh, giai đoạn 2006-2014 ...... 65
Hình 3.7 Chỉ số Lilien trung bình theo các phân ngành cấp 2 trong ngành CNCBCT
giai đoạn 2007-2014. ................................................................................ 66
Hình 3.8 Chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành cấp 2 trong ngành công nghiệp chế
biến chế tạo theo 63 tỉnh, giai đoạn 2007-2014. ........................................ 66
Hình 3.9 Giá trị trung bình của chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các ngành trong mỗi
tỉnh/ thành phố giai đoạn 2000-2014 ......................................................... 67


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Giới thiệu
Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế là những vấn đề quan trọng
của kinh tế học, nó nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và các nhà
hoạch định chính sách ở các cấp khác nhau. Từ thế kỷ 18, Adam Smith (1723-1790),


2

việc định hướng và xây dựng các chính sách, các quyết định liên quan đến chuyển dịch
lao động theo hướng tích cực, nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Nội dung luận án gồm 5 chương, được bố cục như sau: sau phần mở đầu giới
thiệu chung về luận án, chương 1 trình bày cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu về
chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế; chương 2 giới thiệu nền tảng của
các phương pháp nghiên cứu sẽ được sử dụng trong phân tích định lượng ở các chương
sau; chương 3 phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam, giai
đoạn 1995-2014; chương 4 trình bày các kết quả nghiên cứu thực nghiệm nhằm giải
quyết hai vấn đề chính của luận án, bao gồm: (i) các mô hình đánh giá tác động của
chuyển dịch cơ cấu lao động đến tăng trưởng kinh tế; và (ii) các mô hình đánh giá tác
động của các yếu tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động, gồm mô hình hồi quy theo số
liệu mảng; số liệu mảng đa bậc và số liệu mảng không gian. Chương cuối của luận án
dành để trình bày các kết luận và đề xuất các khuyến nghị, giải pháp về chính sách
được rút ra từ kết quả nghiên cứu.

2. Lý do chọn đề tài
Chuyển dịch cơ cấu lao động luôn là chủ đề được các nhà nghiên cứu, các nhà
hoạch định chính sách kinh tế - xã hội quan tâm. Về mặt lý luận, vấn đề đã được bàn
bạc trên khía cạnh phân công lao động xã hội trong các tác phẩm kinh điển về lý
thuyết tăng trưởng kinh tế của Adam Smith (1776), của Karl Marx (1867). Đến thế kỷ
XX, chuyển dịch cơ cấu lao động vẫn được nhiều nhà kinh tế học nổi tiếng quan tâm,
đặc biệt là các nghiên cứu của Arthur Lewis (1954); Ranis, Fei (1961), Kuznets
(1976). Về mặt thực tiễn, một số nghiên cứu thực nghiệm trong thời gian gần đây đã
chỉ ra bằng chứng cho thấy: chuyển dịch cơ cấu lao động đóng góp tích cực đến tăng
trưởng kinh tế tại nhiều quốc gia, khu vực với các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, xu
hướng này không phải đúng cho tất cả các quốc gia và/ hoặc tất cả các giai đoạn
nghiên cứu (Rodik, 2013; Marcel P.Timmer, Gaaizen J.de Vries, 2008). Chính vì lẽ đó

Đến nay, đã có một số nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt
Nam. Có thể kể đến nghiên cứu của Phạm Quý Thọ (2006); Nguyễn Thị Tuệ Anh
(2007); Đinh Phi Hổ (2014); Rodik (2013)... Các nghiên cứu này đã cố gắng phân tích
chuyển dịch cơ cấu lao động theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Các tác giả chủ yếu
sử dụng bộ số liệu ngành và xem xét tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động đến
tăng trưởng và phát triển kinh tế. Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động
trong nội bộ ngành và các nghiên cứu định lượng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến
chuyển dịch cơ cấu lao động còn hạn chế về số lượng và tính đa dạng trong cách tiếp
cận và giải quyết vấn đề.
Trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam, lao động là một yếu tố đầu vào quan
trọng của quá trình sản xuất. Nguồn lực lao động của Việt Nam với số lượng dồi dào
và đang có sự di chuyển mạnh mẽ từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp
và dịch vụ. Cùng với sự chuyển dịch lao động giữa các ngành chính thì chuyển dịch cơ
cấu lao động bên trong một ngành cũng là xu hướng chuyển dịch lao động quan trọng
tại Việt Nam. Cơ chế nào lý giải cho sự dịch chuyển trong cơ cấu lao động và sự dịch
chuyển này tác động như thế nào đến sản lượng của nền kinh tế là những vấn đề mà
các nhà nghiên cứu; các nhà quản lý và hoạch định chính sách luôn quan tâm. Chính vì


4

vậy, cần có những nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động phù hợp với tình hình
mới của Việt Nam, trong đó sử dụng đồng thời các cách tiếp cận khác nhau, các
phương pháp nghiên cứu hiện đại, có độ tin cậy cao, nhằm đưa ra bức tranh đầy đủ
hơn về cả hai khía cạnh: vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng
kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động.
Do vậy, đề tài:“Chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam: Các yếu tố tác động
và vai trò đối với tăng trưởng kinh tế” là một vấn đề quan trọng và cần được nghiên
cứu sâu hơn trong bối cảnh Việt Nam.


Việt Nam?

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Chuyển dịch cơ cấu lao động và tăng trưởng kinh tế;
Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu lao động.
Phạm vi nghiên cứu:
Trong các nghiên cứu về kinh tế - xã hội, chuyển dịch cơ cấu lao động được
xem xét theo nhiều chỉ tiêu như: theo ngành, theo vùng, theo thành phần kinh tế, theo
trình độ chuyên môn, theo độ tuổi, theo giới tính...Trong luận án này, tác giả tập trung
nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành, bao gồm chuyển dịch cơ cấu lao
động giữa các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành tại Việt Nam.
Tăng trưởng kinh tế được phân tích theo cấp độ ngành, cấp độ tỉnh và quốc gia.
Các chỉ tiêu phân tích bao gồm GDP, NSLĐ và giá trị sản xuất.
Không gian nghiên cứu: Các tỉnh/ thành phố trong cả nước Việt Nam.
Thời gian nghiên cứu: Với cấp độ ngành, thời gian nghiên cứu 1995-2014.
Với cấp độ doanh nghiệp, thời gian nghiên cứu 2000-2014.

5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tổng hợp, so sánh, thống kê mô tả để đánh giá thực trạng về
chuyển dịch cơ cấu lao động, tăng trưởng năng suất, tăng trưởng kinh tế, và mô tả các
biến số sử dụng trong các mô hình định lượng ...
- Phương pháp phân tích chuyển dịch tỷ trọng (SSA) để xác định đóng góp của
chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng năng suất lao động theo 9 ngành và
theo toàn bộ nền kinh tế.
- Phương pháp hạch toán tăng trưởng với công cụ phân tách của Shapley để xác
định đóng góp của chuyển dịch cơ cấu lao động đối với tăng trưởng kinh tế theo 9
ngành và theo toàn bộ nền kinh tế.
- Phương pháp kinh tế lượng: Bao gồm các mô hình số liệu mảng, mô hình số
liệu mảng không gian, mô hình số liệu mảng đa bậc,... để đánh giá tác động của
chuyển dịch cơ cấu lao động lên tăng trưởng kinh tế và xác định các yếu tố ảnh hưởng

Hy vọng nghiên cứu này là tiền đề cho nhiều nghiên cứu tiếp sau với phương pháp tiếp
cận của kinh tế lượng hiện đại như các mô hình số liệu mảng đa bậc, mô hình số liệu
mảng không gian,... Các mô hình này cho phép phân tích sâu hơn cơ chế ảnh hưởng
của các nhân tố đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo thời gian, theo không gian, theo
các nhóm ngành và địa phương.
(5) Các kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở để đề xuất một số khuyến nghị
về chính sách liên quan đến chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế tại Việt Nam.


7

Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
Chương 1 giới thiệu một số khái niệm quan trọng về chuyển dịch cơ cấu lao
động và tổng quan các nghiên cứu về hai chủ đề: (i) tác động của chuyển dịch cơ cấu
lao động đến tăng trưởng kinh tế; và (ii) các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu
lao động.

1.1 Một số khái niệm
1.1.1 Cơ cấu lao động
Cơ cấu lao động là một phạm trù kinh tế tổng hợp thể hiện tỷ lệ của một bộ
phận lao động nào đó trong tổng số lao động do các bộ phận đó hợp thành (Phạm Quý
Thọ, 2006; Lê Du Phong và Nguyễn Thành Độ, 1999;...).
Các nhà thống kê và các nhà nghiên cứu kinh tế - xã hội đã thống nhất một số
tiêu chí phân loại cơ cấu lao động, bao gồm cách phân loại: theo ngành kinh tế; theo
thành phần kinh tế; theo vùng kinh tế; theo khu vực nông thôn và thành thị; theo trình
độ chuyên môn, kỹ thuật;... Hoặc theo các tiêu chí phân loại khác phù hợp với mục
tiêu nghiên cứu.


Wacziarg (2002) đã sử dụng công thức đo chuyển dịch cơ cấu lao động bằng
giá trị tuyệt đối của sai khác giữa tỷ trọng lao động ngành i so với tổng số lao động của

quốc gia/ khu vực qua ߬ năm.

‫ܪܥ‬௜௧ (߬) = |‫ݏ‬௜௧ − ‫ݏ‬௜௧ିఛ |

Trong đó: ‫ݏ‬௜௧ là tỉ trọng lao động của ngành i trong tổng số lao động của một
quốc gia/ vùng, tại năm t.
Phương pháp vecto (hệ số Cosin)
Phương pháp vecto (hay hệ số Cos) do các chuyên gia của Ngân hàng thế giới

đề xuất, được dùng để đánh giá mức độ chuyển dịch cơ cấu lao động giữa các thời kỳ.
Nguyễn Quốc tế, Nguyễn Thị Đông (2013) đã sử dụng phương pháp vecto và bộ số
liệu vĩ mô của ba ngành cấp một để tính độ chuyển dịch cơ cấu ngành và chuyển dịch
cơ cấu lao động theo ngành, từ đó xác định tác động của chuyển dịch cơ cấu ngành tới
chuyển dịch cơ cấu lao động và tạo việc làm theo ngành. Ở đó, hệ số chuyển dịch cơ
cấu lao động theo ngành được tính theo công thức sau:
ܿ‫= ߙݏ݋‬

∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬଴ ). ‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬ଵ )

ඥ∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ଶ (‫ݐ‬଴ ) . ∑௡௜ୀଵ ‫ݏ‬௜ଶ (‫ݐ‬ଵ )

Trong đó:

‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬଴ ) là tỷ trọng lao động ở ngành i trong tổng số lao động đang làm việc trong
nền kinh tế tại thời điểm t0.

‫ݏ‬௜ (‫ݐ‬ଵ ) là tỷ trọng lao động ở ngành i trong tổng số lao động đang làm việc trong

động giữa các ngành và chuyển dịch cơ cấu lao động nội ngành. Phương pháp này sẽ
được trình bày chi tiết hơn trong chương 2.

1.2 Tổng quan nghiên cứu
1.2.1 Tổng quan nghiên cứu về vai trò của chuyển dịch cơ cấu lao động đối
với tăng trưởng kinh tế
Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu lao động
Các nhà nghiên cứu về lý thuyết thay đổi cơ cấu đưa ra giả thuyết: tình trạng
kém phát triển là hậu quả của việc không sử dụng hết các nguồn lực do các yếu tố về
cấu trúc, thể chế ở cả trong và ngoài nước gây ra. Nguồn lực lao động là một trong
những yếu tố đầu vào quan trọng của quá trình sản xuất. Sử dụng hiệu quả nguồn lực
lao động sẽ góp phần nâng cao sản lượng của nền kinh tế, qua đó thúc đẩy tăng trưởng
và phát triển kinh tế.
Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu lao động, cụ thể về nội dung phân công
lao động xã hội được thảo luận trong một số lý thuyết kinh điển của Adam Smith
(1776) và Karl Marx (1867). Adam Smith đã nhìn thấy sự phân chia lao động như một
nguồn tích cực của năng suất ngày càng tăng của thị trường tư bản công nghiệp. Trong
tác phẩm "Bàn về bản chất và nguồn gốc giàu có của các quốc gia", Adam Smith cho
rằng: nguồn gốc tạo ra giá trị cho xã hội là do sử dụng lao động một cách hiệu quả.
Ông coi sự gia tăng tư bản đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao năng suất lao
động, bởi vì lượng tư bản tăng sẽ thúc đẩy phân công lao động xã hội cùng với các kĩ


Luận án đầy đủ ở file: Luận án full