VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI

QUAN HỆ GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI DAO
Ở XÃ TRỊNH TƯỜNG, HUYỆN BÁT XÁT, TỈNH LÀO CAI

Chuyên ngành: Dân tộc học
Mã số: 62.31.03.10

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI, 2017

1


Công trình đ-ợc hoàn thành tại: Hc vin Khoa hc xó hi

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyn Th Song H

Phản biện 1: TS. Lý H nh Sn
Phản biện 2: PGS.TS. Nguyn Duy Bớnh

Luận vn sẽ đ-ợc bảo vệ tr-ớc Hội đồng chấm luận vn thạc sĩ họp
tại: Học viện Khoa học xã hội 16 giờ 30 ngày 16 tháng 10 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Th- viện Học viện Khoa học xã hội



hệ vợ chồng, quan hệ cha mẹ con cái và quan hệ giữa người cao tuổi và
con cháu trong gia đình...
Đối với người Dao, đã có nhiêu chuyên khảo nghiên cứu về người
Dao nói chung và hôn nhân – gia đình của người Dao nói riêng nhưng
chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vào nghiên cứu các mối
quan hệ trong gia đình người Dao một cách toàn diện và hệ thống.
Trong khi đó, trên thực tế các giá trị trong mối quan hệ gia đình của
người Dao là những giá trị ít thay đổi và là thành tố quan trọng trong
bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa tộc người. Chính vì thế, nghiên
cứu về quan hệ gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát
Xát, tỉnh Lào Cai là một nghiên cứu mới có ý nghĩa về mặt lý luận và
thực tiễn.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Luận văn làm rõ các mối quan hệ trong gia
đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.
Đồng thời, nhận diện những giá trị văn hóa qua các mối quan hệ trong
gia đình nhằm góp phần bảo tồn và phát huy những truyền thống văn
hóa của gia đình người Dao ở xã Trịnh Tường. Kết quả nghiên cứu
cung cấp thêm những luận cứ khoa học góp phần thực hiện có hiệu quả
công tác xây dựng gia đình văn hóa, tạo môi trường văn hóa lạnh mạnh
làm đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương.
Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu và phân tích các đặc
điểm trong các mối quan hệ gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường,
huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.Nghiên cứu và làm rõ những nhân tố làm
biến đổi các mối quan hệ trong gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường,
huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.
2



3


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở lý thuyết
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
Gia đình
Có rất nhiều khái niệm khác nhau về gia đình từ các góc nhìn về
cấu trúc, chức năng, phân loại gia đình…Tuy nhiên, trong phạm vi của
luận văn nghiên cứu về quan hệ trong gia đình, chúng tôi sử dụng khái
niệm sau: “Gia đình là tập hợp những người chung sống với nhau bằng
quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng, được
thừa nhận bởi pháp luật hay luật tục, có trách nhiệm cùng nhau thực
hiện các chức năng năng sinh học, kinh tế, văn hóa, xã hội, tín
ngưỡng...”
Quan hệ gia đình: Trong gia đình có rất nhiều mối quan hệ, bao
gồm các mối quan hệ tình cảm, quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ
huyết thống (bố mẹ - con cái, ông bà – các cháu), quan hệ nuôi dưỡng
và hoặc quan hệ giáo dục.
Ứng xử trong trong quan hệ gia đình: là những hành vi của cá
nhân khi thực hiện các vai trò trong các mối quan hệ gia đình.
Văn hóa ứng xử: là hệ thống tinh tuyển những nếp ứng xử, khuôn
mẫu ứng xử tỏng mối quan hệ ứng xử giữa con người và các đối tượng
khác nhau, thể hiện qua ngôn ngữ hành vi, nếp sống tâm sinh lý…
Văn hóa gia đình: là hệ thống những giá trị, chuẩn mực đặc thù
điều tiết mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình và mối quan hệ
giữa gia đình với xã hội, phản ánh bản chất của các hình thái gia đình
đặc trưng cho các cộng đồng, tộc người, dân tộc và khu vực khác nhau
được hình thành và phát triển qua lịch sử lâu dài

5


nông thôn mới được hoàn thành. Tại xã Trịnh Tường, nhiều chương
trình dự án tại Trịnh Tường đã và đang được triển khai đầu tư, tạo công
ăn việc làm và nâng cao thu nhập cho người lao động.
1.3. Khái quát về người Dao
Người Dao ở Trịnh Tường là một bộ phận của người Dao ở Việt
Nam.Người Dao nơi đây chủ yếu làm ruộng và nương rẫy, bên cạnh đó
còn phát triển nông nghiệp thông qua việc trồng chuối, thảo quả đem lại
hiệu quả kinh tế cao.Thiết chế xã hội bao gồm làng bản, gia đình và
dòng họ.Gia đình của người Dao là gia đình phụ hệ, vai trò của người
đàn ông trong gia đình, đặc biệt là người chủ gia đình, được đề cao và
coi trọng.
Người Dao ở Trịnh Tường tạo dựng được một đời sống văn hóa
vật chất cũng như văn hóa tinh thần phong phú, mang đậm bản sắc văn
hóa tộc người, phản ánh cuộc sống lao động và sinh hoạt của tộc người.
Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập đất nước,
văn hóa của người Dao nơi đây cũng có những biến đổi nhất định.
Tiểu kết chương 1
Người Dao ở xã Trịnh Tường tạo dựng được một đời sống văn hóa
vật chất cũng như văn hóa tinh thần phong phú, mang đậm bản sắc văn
hóa tộc người, phản ánh cuộc sống lao động và sinh hoạt của tộc người
được hiện qua nhiều phong tục, tập quán
Bằng việc vận dụng các lý thuyết và việc phân tích các khái niệm
có liên quan đến đề tài giúp tác giả lý giải các hiện tượng, các đặc điểm
trong đời sống gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát
Xát, tỉnh Lào Cai.

6



Qua khảo sát tại điểm nghiên cứu chúng tôi thấy rằng trước đây,
vợ chồng không sinh được con hoặc sinh con một bề thì vợ chồng sẽ
bàn bạc nhau để nhận con nuôi từ cặp vợ chồng khác trong hoặc ngoài
dòng họ. Người chồng sẽ không vì việc này mà bỏ vợ hay cưới thêm
người vợ khác. Chính vì những quan niệm như vậy mà tục nhận con
nuôi trở nên phổ biến ở cộng đồng người Dao xưa kia. Cũng nhờ tập
tục nhận con nuôi và lấy rể đời đã giúp cho người phụ nữ trong gia đình
người Dao ít phải chịu sức ép về vấn đề sinh con từ gia đình chồng và
từ chính người chồng.Đó chính là một trong những nhân tố gắn kết các
cặp vợ chồng người Dao với trong hơn trong cuộc sống.
Tuy nhiên có một thực tế diễn ra hiện nay trong suy nghĩ của
người Dao đó là, người đàn ông Dao không còn muốn ở rể hay làm con
nuôi như trong truyền thống bởi họ không muốn từ bỏ họ đẻ của mình
đồng thời việc sinh ít con hơn khiến việc cho và nhận con nuôi hay ở rể
cũng trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Số ít khác, người vợ không thể
sinh con hoặc sinh con không theo ý muốn thì vợ chồng và cả gia đình
nhà chồng sẽ bàn bạc với nhau để cưới thêm một người vợ nữa cho
người chồng.
2.1.3. Giúp đỡ, chia sẻ vợ - chồng khi mang thai và sinh đẻ
Hầu hết các cặp vợ chồng sau khi kết hôn đều quyết định có con
ngay. Xã hội phát triển, thanh niên nam nữ có quyền chủ đọng hơn
trong các mối quan hệ của mình, do đó nhiều đôi nam nữ đã có con với
nhau trước khi tiến tới hôn nhân. nếu trong vòng 3 – 5 năm mà chưa có
con thì gia đình nhà chồng và vợ chồng cùng nhau bàn tính đến chuyện
nhận hoặc mua con nuôi.
Trong quá trình mang thai, người phụ nữ vẫn phải làm việc bình
thường nhưng kiêng một số việc làm nặng nhọc có thể ảnh hưởng đến
sức khỏe. Việc chăm sóc phụ nữ mang thai và sau sinh phần lớn là do

9


mỗi khi có đợt tiêm phòng, vợ chồng chủ động phân công nhau đưa con
đến các cơ sở y tế để tiêm phòng đủ 6 mũi cơ bản theo quy định.
2.2.2. Trong việc dạy dỗ con cái
Việc giáo dục con cái được người Dao chú trọng ngay từ khi còn
nhỏ. Nuôi dưỡng và giáo dục được đan xen và hòa nhập vào nhau trong
mỗi gia đình người Dao. Trong những năm đầu đời của đứa trẻ, người
mẹ không chỉ là người lo cho con từng bữa ăn giấc ngủ mà còn là cầu
nối giúp đứa trẻ tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Khi con cái lớn lên,
thông qua các hoạt động sinh hoạt hàng ngày của gia đình cũng như
những mối quan hệ, các sự việc diễn ra ở trong dòng họ và ở ngoài xã
hội, vợ chồng cùng nhau chỉ dạy con cái nhân cách đạo đức làm người,
lễ nghĩa, phong tục truyền thống của gia đình, dòng họ, quan hệ hôn
nhân và gia đình, tôn giáo tín ngưỡng và cả cách làm ăn, sinh hoạt.
Trong gia đình người Dao cũng có sự phân công nhất định giữa vợ
và chồng trong chăm sóc và giáo dục con cái. Người chồng giáo dục
con cái theo vai trò và nghĩa vụ đối với gia đình, dòng họ và có thể trở
thành người chủ gia đình để gánh vác các công việc quan trọng trong
gia đình. Còn đối với con gái, người mẹ là người giảng dạy cách ứng
xử và những chuẩn mực cần có trong gia đình mình cũng như trong gia
đình nhà chồng sau này.
Trong xã hội người Dao hiện nay, bố mẹ đảm nhận vai trò giáo
dục đạo đức, truyền thống gia đình và của cộng đồng, còn giáo dục kiến
thức và kỹ năng nghề nghiệp thường do nhà trường và xã hội đảm
nhiệm.
Tỷ lệ trẻ em người Dao ở xã Trịnh Tường phải nghỉ học sớm khá
cao bởi vì nhiều lý do khác nhau như giao thông đi lại, chi phí học tập,
vấn đề việc làm sau khi học song…Khi đó, hai vợ chồng sẽ phải cùng

Trong tất cả các lĩnh vực của hoạt động sản xuất nhằm tạo thu nhập,
làm ra của cải vật chất trong gia đình người Dao đều có sự tham gia của
cả người vợ và người chồng, người vợ ngày càng tự chủ trong các hoạt
11


động kinh tế, sự chia sẻ giữa vợ và chồng trong hoạt động sản xuất có
xu hướng ngày càng tăng.

2.3.2. Phân công lao động sản xuất và phát triển kinh tế gia đình
Sự phân công lao động giữa vợ và chồng trong gia đình đã có
những thay đổi nhưng không có sự khác biệt nhiều so với truyền thống.
Người vợ chịu trách nhiệm đối với các công việc nội trợ, công việc nhẹ
nhàng trong sản xất còn người chồng làm nhiều hơn đối với các công
việc tiếp khách, việc họ tộc hay việc sửa chữa đồ dùng trong gia đình
và làm các công việc nặng nhọc trong sản xuất. Điều khác biệt so với
truyền thống đó là người vợ có thể thay chồng tiếp khách, đi họp hoặc
giao dịch với bên ngoài. Nguyên nhân có thể là do nhận thức thay đổi
về vai trò của giới trong lao động cũng như người vợ có đủ trình độ và
có điều kiện hơn để thực hiện các công việc này hoặc một phần do
người chồng phải đi làm ăn xa.
Trong gia đình người Dao ở Trịnh Tường, người vợ thường quyết
định những công việc nhỏ hàng ngày liên quan đến những khoản tiền
nhỏ, còn người chồng thường quyết định những công việc có liên quan
đên những khoản tiền lớn và đó thường được xem như là những quyết
định quan trọng. Bên cạnh đó, việc người vợ được tham gia vào các
cuộc họp hay giao dịch với bên ngoài thể hiện sự thay đổi cách nhìn
cũng như quan niệm về vai trò của người phụ nữ trong gia đình hiện
nay. Điều này có thể thấy, so với trong truyền thống, quan hệ giữa vợ
chồng đã có sự thay đổi đáng kể trong phân công lao động sản xuất và

gia đình nảy sinh.
Tiểu kết chương 2
Mối quan hệ giữa vợ và chồng người Dao ở xã Trịnh Tường được
đặt trong việc thực hiện chức năng của gia đình. Việc sinh con trai không
phải là một yêu cầu bắt buộc mặc dù họ vẫn thích con trai hơn là con gái.
13


Việc nhân con nuôi vẫn tồn tại như một nét đẹp trong văn hóa gia đình
người Dao ở xã Trịnh Tường nhưng số con của mỗi cặp vợ chồng giảm
đi so với trước đây nên việc xin con nuôi trở nên khó khăn hơn. Đối với
việc chăm sóc và giáo dục con cái, người vợ đã nhận được nhiều sự giúp
đỡ từ người chồng hơn.
Sự phân công lao động giữa vợ và chồng trong gia đình đã có
những thay đổi nhưng nhìn chung không có sự khác biệt nhiều so với
truyền thống. Người vợ chịu trách nhiệm đối với các công việc nội trợ,
chăm sóc con cái, người già, người ốm, làm các công việc nhẹ nhàng
trong sản xất còn người chồng làm nhiều hơn đối với các công việc tiếp
khác, việc họ tộc hay việc sửa chữa đồ dùng trong gia đình và làm các
công việc nặng nhọc trong sản xuất.
Việc thể hiện tình cảm giữa vợ và chồng có sự cởi mở hơn so với
trước đây, đặc biệt là ở các cặp vợ chồng trẻ. Bên cạnh việc gọi điện
thoại hỏi han nhau thì họ đã chủ động tặng quà nhau trong các dịp đặc
biệt. Vợ chồng thường chủ động trao đổi với nhau trước khi đưa ra
quyết định. Tính chung thủy vợ chồng, đặc biệt là của người phụ nữ
luôn được đề cao, kể cả trong truyền thống và hiện nay. . Chính vì thế
mà gia đình người Dao thường có tính bền vững.
Chương 3
QUAN HỆ GIỮA CÁC THẾ HỆ TRONG GIA ĐÌNH
NGƯỜI DAO

đối tượng khác để tâm sự là một điều tất yếu. Việc phản kháng này
được thể hiện qua nhu cầu về vui chơi giải trí, cách ăn mặc cũng như
hình thức bên ngoài.
3.1.2.

Quan hệ giữa bố mẹ và con cái trong giáo dục

3.1.2.1. Vấn đề học tập tại trường của con cái
15


Điều kiện kinh tế khó khăn cùng với đó là việc sinh nhiều con nên
không có điều kiện chăm sóc và dạy dỗ con cái, vì thế những gia đình
có con đã đủ tuổi đến trường nhưng phải phụ giúp cha mẹ để chăm em,
lên nương rẫy hoặc làm thuê, làm mướn để kiếm thu nhập nuôi sống
bản thân và gia đình. Hầu hết bố mẹ người Dao trước kia đều là những
người không được đi học hoặc không được học hành đầy đủ nên họ
không hiểu hết được tầm quan trọng của giáo dục. Do đó mong muốn
của bố mẹ đối với việc học tập của con cái đi học để biết cái chữ, để có
thể giao tiếp với bên ngoài (các tộc người khác, đặc biệt là người kinh)
có như vậy mới có cơ hội kiếm việc làm khác với nghề nông thu nhập
thấp, vất vả và chịu nhiều rủi ro
Bố mẹ người Dao lại rất ít khi trao đổi với giáo viên về tình hình
học tập của con cái. Nguyên nhân chủ yếu là do dào cản về ngôn ngữ
đã tạo ra tâm lý e ngại khi giao tiếp với thầy cô. Sự liên hệ của gia đình
và nhà trường chủ yếu thông qua các buổi họp phụ huynh và qua sổ liên
lạc. Chính vì thế, đối với việc giáo dục ở trường, bố mẹ có tâm lý phó
thác và “trông cậy” vào thầy cô giáo và nhà trường. Nói như vậy không
có nghĩa bố mẹ không quan tâm đến việc học tập của con cái mà thông
qua hình thức hỏi han con cái về thầy cô giáo, bạn bè, truyện ở trường,

hiện nay do sự tiếp xúc và giao lưu nhiều với các tộc người khác do đó
mà họ cũng có những thay đổi nhất định trong quan niệm cũng như
phương phức giáo dục con cái. Khi con cái phạm lỗi hoặc mắc sai lầm,
mắc nhiếc là một trong những biện pháp phổ biến được sử dụng để dạy
dỗ con cái. Thậm chí, nếu như quát mắng mà con cái vẫn hư thì có thể
sử dụng bằng phương pháp đòn roi.
3.1.2.3. Hướng dẫn con cái kỹ năng tự chăm sóc và bảo vệ bản thân
Bằng cách này hay cách khác bố mẹ sẽ hướng dẫn con cái cách
sống tự lập, tự bảo vệ bản thân và nhận biết những nguy hiểm cần
tránh. Nhiều bố mẹ người Dao đã nhận biết được những nguy hiểm
17


đang rình rập đối với con em mình, họ thường xuyên nâng cao ý thức
cảnh giác cho chính bản thân họ cũng như thường xuyên trò chuyện,
dạy bảo con cái về phương thức, thủ đoạn của những kẻ xấu như bắt
cóc, buôn người…
3.2.

Quan hệ giữa ông bà với con cháu

3.2.1. Vai trò của ông bà đối với các quyết định trong gia đình
Đối với người Dao do đặc điểm của theo chế độ phụ hệ trong
gia đình, người đàn ông đặc biệt là người chủ gia đình nắm quyền quyết
định. Do đó mà ngay cả khi con cái đã trưởng thành, xây dựng gia đình
thì vẫn phải hỏi ý kiến của bố mẹ. Tuy nhiên, không phải việc gì con
cái cũng phải xin ý kiến của bố mẹ già mà chỉ ở trong một số trường
hợp nhất định như cưới xin, ma chay, xây dựng nhà cửa, mua sắm đồ
đắt tiền, công việc trong dòng họ… Mặc dù bố mẹ già không tham gia
được nhiều nhưng việc xin ý kiến hoặc báo cáo với bố mẹ vẫn là một

với nhiều hộ gia đình người Dao, chi phí chữa bệnh cho người cao tuổi
là một gánh nặng kinh tế trong bối cảnh việc chi trả cho các dịch vụ y tế
(khám chữa bệnh, thuốc men, chăm sóc…). Do đó, khi bố mẹ già yếu,
ốm đau thay vì đưa đi bệnh viện thì họ sử dụng các bài thuốc dân gian
hoặc đi cúng bái. Trừ trường hợp bệnh tình quá nặng thì con cháu sẽ đưa đi
tới bệnh viện.
Việc chăm lo hỗ trỡ lẫn nhau giữa ông bà và con cháu trong đời
sống là mối quan hệ thường xuyên, dù họ sống riêng hay sống chung
với nhau. Con cái thường được trong đợi là người chăm sóc, phụng
dưỡng và hỗ trợ vật chất khi bố mẹ về gia, sức khỏe yếu, không còn khả
năng lao động. Cũng chính điều này mà người Dao trước đây thích sinh
nhiều con, đặc biệt là thích sinh con trai.
3.2.4. Mối quan hệ trong giáo dục
19


Người Dao trước đây cũng như hiện nay luôn coi trọng việc giữ
gìn nếp sống gia đình.Các thành viên trong gia đình có bổn phận coi
trọng nề nếp đó để không làm ảnh hưởng đến danh tiếng của gia đình
và dòng họ. Ông bà chính là người có kinh nghiệm về cuộc sống và
cũng là người lưu truyền các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người
cho con cháu.
Trong gia đình, ông bà cũng là người thường dặn con cháu, đặc
biệt là cháu gái phải luôn biết nhẫn nhịn, khuyến khích con cháu phải đi
thăm hỏi và giúp đỡ họ hàng, thân tộc để củng cỗ và giữ được tình
huyết thống máu mủ trong dòng họ. Ông bà luôn làm gương cho các
cháu, giữ mối tình thân thiện với hàng xóm láng giềng, gúp đỡ nhau
trong lúc khó khăn…
Các thành viên trong gia đình cách nhau về tuổi tác thường có suy
nghĩ và lối sống khác nhau. Ông bà luôn thấm nhuần tinh thần gắn bó

Bố mẹ đi làm ăn xa, nên con cái của họ phải ở cùng với ông bà
hoặc người thân nào đó trong gia đình dẫn đến việc không quan tâm
hoặc nuông chiều con cháu quá mức.Con cái ở lại cũng ít có cơ hội trò
chuyện tâm sự với cha mẹ, ít cảm nhận được tình yêu thương của cha
mẹ. Điều này tạo ra khoảng cách giữa bố mẹ và con cái.
Tiểu kết chương 3
Sự quan tâm của bố mẹ tới con cái được biểu hiện qua việc quan
tâm đến việc học tập, đến bạn về, thời gian chăm sóc và giáo dục con
cái…. Việc cho trẻ tới trường là một điều cần thiết nhưng nó cũng ảnh
hưởng một phần nào đó đến mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái người
Dao vì bố mẹ ít có thời gian chia sẻ và tâm sự với con cái và chuyển
dần nhiệm vụ giáo dục con cái sang sang nhà trường. Quan hệ giữa bố
mẹ và con cái người Dao ngày này không còn nằm trong khuân phép
21


ngày xưa “trên bảo dưới vâng” mà nó là sự tương tác từ cả hai phía bố
mẹ và con cái. Bố mẹ và con cái lắng nghe và tôn trọng ý kiến, quan
điểm của nhau nhiều hơn
Mối quan hệ giữa người cao tuổi và con cháu trong gia đình
người Dao khá bền chặt thông qua việc giúp đỡ và hỗ trợ giữa ông bà
và con cháu về cả vật chất lẫn tinh thần trong cuộc sống, chăm sóc lẫn
nhau khi ốm đau bệnh tật. Bên cạnh đó, người cao tuổi trong gia đình
cũng giữ vai trò trong việc giáo dục và nuôi dưỡng các thành viên
trong gia đình
Trịnh Tường là xã giáp biên giới, do đó xuất hiện tình trạng bố
mẹ người Dao đi làm ăn xa, khi đó con cái phải sống cùng với ông bà
hoặc người thân trong gia đình. Điều này ảnh hưởng phần nào đó đến
mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái, đến tâm lý và sự phát triển của con
cái.


23