BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN DIỆU HUYỀN

NGHIÊN CỨU VĂN BẢN VÀ GIÁ TRỊ
THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN BẢO
Chuyên ngành: Hán Nôm
Mã số: 62.22.01.04

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. GS. TS. NGUYỄN NGỌC SAN
2. PGS. TS. HÀ VĂN MINH

Hà Nội, 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng
tôi. Các tƣ liệu sử dụng trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng
quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, khảo cứu và phân
tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của văn học Việt
Nam. Các kết quả của đề tài chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào
khác.
Nghiên cứu sinh

Nguyễn Diệu Huyền



1.4. Nhận xét tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài...........................................24
1.5. Hƣớng nghiên cứu của luận án...........................................................................25
Tiểu kết chƣơng 1 ......................................................................................................26
Chƣơng 2. VĂN BẢN THƠ CHỮ HÁN CỦA NGUYỄN BẢO ..........................28
2.1. Tác giả Nguyễn Bảo ...........................................................................................28
2.1.1. Bối cảnh lịch sử - văn hóa - văn học ...............................................................28
2.1.2. Quê hƣơng và gia tộc ......................................................................................30
2.1.3. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo ...........................................40
2.2. Các văn bản sao chép thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo ........................................52
2.2.1. Thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo trong Toàn Việt thi lục ...................................53
2.2.2. Thơ chữ Hán của Hán của Nguyễn Bảo trong Hoàng Việt thi tuyển ..............61
Tiểu kết chƣơng 2 ......................................................................................................69
Chƣơng 3. KHẢO SÁT VĂN BẢN THƠ CHỮ HÁN CỦA NGUYỄN BẢO ...... 72
3.1. Đặc điểm cấu trúc nội dung văn bản ..................................................................72
3.2. Khảo sát dị biệt trong nhan đề, trật tự sắp xếp và dị văn trong các văn bản
thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo ...................................................................................74


3.2.1. Khảo sát dị biệt giữa bản Toàn Việt thi lục A.132 với các bản Toàn Việt thi lục
HM.2139/A, A.1262, A.3200 ............................................................................................74
3.2.2. Khảo sát dị biệt giữa bản Toàn Việt thi lục A.132 với các bản Toàn Việt thi lục
A.393 và Hoàng Việt thi tuyển ...........................................................................................84
3.3. Đặc điểm về văn tự ............................................................................................87
3.3.1. Chữ húy ...........................................................................................................87
3.3.2. Chữ viết lƣợc nét .............................................................................................92
3.3.3. Chữ viết đảo trật tự, viết sai ............................................................................93
3.3.4. Chữ thừa ..........................................................................................................96
3.3.5. Chữ thiếu .........................................................................................................97
3.4. Một số vấn đề đối với bản phiên dịch các bài thơ của Nguyễn Bảo ................100
Tiểu kết chƣơng 3 ....................................................................................................102

1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị tinh hoa di sản văn hóa thành văn
của dân tộc trong quá khứ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của khoa học xã
hội và nhân văn nói chung, của Ngữ văn học nói riêng. Nguyễn Bảo 阮 保 hiệu là
Châu Khê 珠 溪, quê xã Phƣơng Lai 芳 萊 (hay còn gọi là Tri Lai), huyện Vũ Tiên
武 仙 (nay là thôn Phú Lạc, xã Phú Xuân, thành phố Thái Bình), tỉnh Thái Bình.
Ông sống ở thế kỉ XV, đời Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông. Ông là ngƣời sớm đỗ
đạt, có tài đức và đã có nhiều cống hiến cho triều đại nhà Hậu Lê. Ông có tập thơ
chữ Hán Châu Khê thi tập 珠 溪 詩 集 nhƣng tập thơ ấy hiện đã thất lạc. Những
minh chứng về văn bản thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo hiện chỉ còn đƣợc ghi chép
tập trung trong Toàn Việt thi lục 全 越 詩 錄 của Lê Quý Đôn.
1.2. Các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến ông trên nhiều phƣơng diện nhƣ:
thời đại, thân thế, cuộc đời và sự nghiệp sáng tác… Trong số đó có các tƣ liệu
nghiên cứu đáng chú ý nhƣ: Đại Việt sử ký toàn thư 大 越 史 記 全 書 của Ngô Sĩ
Liên [40]; Kiến văn tiểu lục 見 聞 小 錄 [13], Đại Việt thông sử 大 越 通 史 [14] và
Toàn Việt thi lục 全 越 詩 錄 [95] của Lê Quý Đôn; Hoàng Việt thi tuyển 皇 越 詩
選 [89] và Hoàng Việt văn tuyển 皇 越 文 選 [90] của Bùi Huy Bích; Lịch Triều
hiến chương loại chí 歷 朝 憲 章 纇 誌 của Phan Huy Chú [8]; Văn học cổ Việt
Nam của Đinh Gia Khánh – Bùi Duy Tân [33]; Lược truyện các tác gia Việt Nam
[16] và Tìm hiểu kho sách Hán Nôm [17] của Trần Văn Giáp; Từ điển nhân vật lịch
sử Việt Nam của hai tác giả Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế [67], Lịch sử văn
học Việt Nam, tập 2, của Bùi Văn Nguyên [54]; Lịch sử Văn học Việt Nam của
Nguyễn Khánh Toàn [75]… Ngoài ra còn một số tài liệu khác nhƣ: Danh nhân Thái
Bình của sở Văn hóa và Thông tin Thái Bình [10]; Nguyễn Bảo nhà thơ – Danh
nhân văn hóa [62] và Khảo và luận một số thể loại tác gia – tác phẩm văn học
trung đại Việt Nam [63] của Bùi Duy Tân; Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam


2
(thế kỉ X - XIX), tập 1, Bùi Duy Tân (chủ biên) [64]; Từ điển Văn hóa Việt Nam,

3
trị và công đức của vua Lê Tháng Tông, xu hƣớng yêu nƣớc,… cùng với nhiều giá
trị nghệ thuật khác đã tạo nên bƣớc tiến mới cho văn học Việt Nam. Cho đến nay,
vẫn chƣa có công trình khoa học nào nghiên cứu chi tiết, đầy đủ về Nguyễn Bảo và
văn bản thơ chữ Hán của ông. Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài Nghiên cứu văn bản và
giá trị thơ chữ Hán Nguyễn Bảo, với mong muốn đóng góp một phần công sức vào
việc nghiên cứu, khảo sát và giới thiệu tác giả, tác phẩm văn học trung đại, từ đó
góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của văn học thế kỉ XV nói
riêng và văn học Việt Nam nói chung.
1.3. Trong công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập chuyên ngành Ngữ văn
Hán Nôm, vấn đề văn bản học – trên cơ sở văn bản Hán Nôm hiện rất đƣợc quan
tâm và chú trọng. Vì vậy, trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi sẽ đi từ thực tiễn
xử lí văn bản chữ Hán, từng bƣớc vận dụng và tháo gỡ những vấn đề văn bản học,
khảo cứu, minh giải văn bản, để tiến tới dịch thuật và công bố những bài thơ chữ
Hán của Nguyễn Bảo hiện còn, từ đó ứng dụng vào thực tiễn nghiên cứu và học tập.
Do đó, đề tài Nghiên cứu văn bản và giá trị thơ chữ Hán Nguyễn Bảo có một ý
nghĩa quan trọng.
2. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ
2.1. Cung cấp một cái nhìn đầy đủ về bối cảnh lịch sử - văn hóa - văn học,
cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo. Mô tả, phân tích văn bản, để nói rõ
hơn về đặc điểm ghi chép thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo trong các văn bản (Toàn
Việt thi lục và Hoàng Việt thi tuyển). Khảo sát thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo trong
các văn bản, xác định văn bản cơ sở để hiệu khám và tìm ra thiện bản.
2.2. Chỉ ra các vấn đề liên quan đến nội dung văn bản: đặc điểm cấu trúc nội
dung văn bản, khảo sát dị biệt trong nhan đề, trật tự sắp xếp và dị văn trong các văn
bản, đặc điểm về văn tự (chữ húy, chữ viết lƣợc nét, chữ viết đảo trật tự, viết sai,
chữ thừa, chữ thiếu), tình hình dịch văn bản thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo. Từ
những kết quả đã khảo cứu, tiến hành phiên âm, chú giải, dịch nghĩa và công bố 162
bài thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo. Tìm hiểu những giá trị nội dung - nghệ thuật để


5
Ngoài ra, chúng tôi còn kết hợp các thao tác nhƣ dịch chú, khảo sát – thống
kê, tổng hợp, phân tích, so sánh đối chiếu... để làm rõ hơn những vấn đề mà đề tài
quan tâm.
4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là văn bản và giá trị thơ chữ Hán của
Nguyễn Bảo ở các khía cạnh nhƣ: sƣu tầm, mô tả, phân loại tƣ liệu, phân tích đặc
điểm, diện mạo, tính chất, tình hình sao chép và kết cấu văn bản; khảo sát quá trình
truyền bản, phạm vi nội dung sao chép thơ Nguyễn Bảo trong các văn bản; đánh giá
các phƣơng diện ý nghĩa của văn bản… trên 05 bản sao Toàn Việt thi lục với các kí
hiệu A.1262, A.3200, A.132, A.393, HM.2139/A và 01 bản khắc in Hoàng Việt thi
tuyển.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những tƣ liệu và thƣ tịch liên quan đến con
ngƣời, cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo. Các văn bản chữ Hán có
nội dung thơ văn của Nguyễn Bảo. Các tƣ liệu nghiên cứu giá trị nội dung và nghệ
thuật thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo. Bên cạnh đó, chúng tôi còn quan tâm đến các
bộ hợp tuyển, tổng tập thơ văn… có sao chép, tuyển dịch thơ chữ Hán để nêu những
kiến giải liên quan đến việc khảo cứu văn bản thơ chữ Hán của ông.
5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
5.1. Cung cấp thông tin về: bối cảnh lịch sử - văn hóa - văn học đã tác động
đến cuộc đời và thơ Nguyễn Bảo; những đặc điểm về quê hƣơng, gia tộc, cuộc đời
và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo.
5.2. Khảo sát thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo trong 05 bản sao Toàn Việt thi lục
và 01 bản khắc in Hoàng Việt thi tuyển để xác định những vấn đề liên quan đến văn
bản: hình thức ghi chép, nội dung ghi chép, số lƣợng ghi chép, từ đó xác định văn
bản cơ sở để tiến hành khảo cứu văn bản thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo.



7
án khắc phục, bổ sung để văn bản thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo đƣợc đầy đủ và
hoàn thiện hơn. Công bố thiện bản, phiên âm và dịch nghĩa các bài thơ.
+ Chương 4: Giá trị nội dung và nghệ thuật thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo
Trong chƣơng này, chúng tôi tìm hiểu giá trị thơ chữ Hán Nguyễn Bảo qua
các giá trị nội dung (xu hƣớng thù tạc, ca ngợi sự thịnh trị và công đức của vua Lê
Thánh Tông; xu hƣớng yêu nƣớc; ý thức trách nhiệm của bản thân; chủ đề nông
thôn) và giá trị nghệ thuật (nghệ thuật sử dụng điển cố, sử dụng ngôn từ…).


8

NỘI DUNG
Chƣơng 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Trong quá trình thực hiện đề tài Nghiên cứu văn bản và giá trị thơ chữ Hán
Nguyễn Bảo, những công trình nghiên cứu mà chúng tôi bao quát đƣợc có thể chia
ra làm ba mảng chính:
- Các công trình thƣ mục học, từ điển.
- Các công trình khảo sát và khai thác tƣ liệu về tác giả - tác phẩm Nguyễn
Bảo.
- Các công trình nghiên cứu có tính chất giới thiệu hoặc điểm qua một số nét
về tác giả – tác phẩm Nguyễn Bảo.
1.1. Các công trình thƣ mục học, từ điển
Các công trình thƣ mục học, từ điển có nội dung liên quan đến Nguyễn Bảo
và văn bản thơ chữ Hán của ông có thể kể đến nhƣ: Đại Việt sử ký toàn thư 大 越
史 記 全 書 của Ngô Sĩ Liên [40]; Kiến văn tiểu lục 見 聞 小 錄 [13], Đại Việt
thông sử 大 越 通 史 [14] và Toàn Việt thi lục 全 越 詩 錄 [95] của Lê Quý Đôn;
Hoàng Việt thi tuyển 皇 越 詩 選 [89] và Hoàng Việt văn tuyển 皇 越 文 選 [90]
của Bùi Huy Bích; Lịch Triều hiến chương loại chí 歷 朝 憲 章 纇 誌 của Phan

國 朝，阮 保，武 仙 芳 萊 人。洪 德 三 年 壬 辰 科 進 士。應 制 作 月
詩 五 篇。及 月 桂 賦。稱 旨。特 命 入 東 閣。二 十 一 年，朝 論 以 有 學
行，擢 左 春 坊 左 司 講。數 年 吏 部 銓 海 陽 參 政。議 上 不 允。特 敕 曰:
阮 保 乃 東 宮 輔 佐 太 子。密 勿 之 臣。吏 部 宜 別 餘 他 員。二 十 六
年。陞 左 春 坊 右 説 書。憲 尊 即 位。特 陞 禮 部 左 侍 郎。兼 翰 林 院 侍
讀 掌 院 事。景 統 四 年 。陞 本 部 尚 書 。寬 大 簡 重。論 思 獻 納。多 有
裨 益。帝 益 敬 信。嘗 賜 詩 云: 謀 國 有 如 唐 李 泌。執 經 還 似 漢 桓
榮。又 賜 誥 文。有 曰: 禮 樂 雍 容。茂 贊 累 朝 之 治。文 章 典 雅。追 還 三
大 之 風。數 年 卒。贈 少 保。保 學 問 渊 博。詩 詞 清 婉。一 代 所 推。自


10
號 珠 溪。門 人 憲 陳 鞏 渊 纇 編 其 詩 文 曰: 珠 溪 集。八 卷。行 于 世。序
之 曰: 意 以 爲 玉。辭 以 爲 衛。氣 以 為 輔。而 貫 之 以 理。又 曰: 玄 酒 太
羮。知 味 者 鮮。又 曰: 學 貫 三 才。雄 於 文。長 於 詩。神 生 境 具。愈 出
愈 新。蓋 實 錄 云。
- Phiên âm
Toàn Việt thi lục quyển đệ thập nhị.
Hàn Lâm viện thừa chỉ, Dĩnh Thành Bá thần Lê phụng chỉ biên định.
Quốc triều, Nguyễn Bảo, Vũ Tiên Phƣơng Lai nhân. Hồng Đức tam niên
Nhâm Thìn khoa tiến sĩ. Ứng chế tác Nguyệt thi ngũ thiên. Cập Nguyệt quế phú.
Xƣng chỉ. Đặc mệnh nhập Đông các. Nhị thập nhất niên, triều luận dĩ hữu học hành,
trạc Tả Xuân phƣờng Tả Tƣ giảng. Sổ niên Lại bộ thuyên Hải Dƣơng tham chính.
Nghị thƣợng bất duẫn. Đặc sắc viết: “Nguyễn Bảo nãi Đông cung phụ tá Thái tử.
Mật vật chi thần. Lại bộ nghị biệt dƣ tha viên”. Nhị thập lục niên, thăng Tả Xuân
phƣờng Hữu Thuyết thƣ. Hiến tông tức vị, đặc thăng Lễ bộ Tả Thị lang, kiêm Hàn
Lâm viện Thị độc Chƣởng viện sự. Cảnh Thống tứ niên, thăng bản bộ Thƣợng thƣ.
Khoan đại giản trọng, luận tƣ hiến nạp, đa hữu tỳ ích, đế ích kính tín, thƣởng tứ thi
vân:
“Mƣu quốc hữu nhƣ Đƣờng Lý Bí,

ban cho thơ rằng:
“Mƣu tính việc nƣớc, không khác gì Lý Bí đời Đƣờng,
Bàn luận nghĩa kinh, lại giống nhƣ Hoàn Vinh triều Hán”.
Lại ban cho lời cáo văn phong chức, nói rằng:
“Ung dung lễ nhạc, giúp rập tốt chính trị các triều,
Trang nhã văn chƣơng, khôi phục lại thanh phong Tam đại”.
Khi ông mất, tặng hàm Thiếu Bảo. Nguyễn Bảo học vấn uyên bác, thơ từ
thanh tao, uyển chuyển, đƣợc một đời suy phục. Ông có hiệu là Châu Khê (Suối
ngọc), thơ của ông do học trò là Hiến sứ Trần Củng Uyên biên soạn, văn viết: Châu
Khê tập (tập thơ Châu Khê), tám quyển, lƣu hành ở đời. Bài tựa cho tập thơ viết
rằng:
“Lấy ý tứ làm chủ đạo, lấy lời lẽ để giữ gìn che chở, lấy hơi văn trợ giúp
thêm, rồi quán xuyến tất cả những cái đó bằng lý lẽ…”


12
Lại viết: “Rƣợu huyền (nƣớc lá) canh thái (nƣớc thịt nhạt), mà biết rõ mùi vị
tƣơi ngon”.
Lại viết: “Học vấn nhiều tài, hùng mạnh về văn, sở trƣờng về thơ. Thần sinh
cảnh đủ. Càng tuôn càng mới mẻ”. Đó là tất cả những ghi chép trung thực.
Nội dung phần tiểu truyện tuy ngắn gọn nhƣng đầy đủ, và súc tích về con
ngƣời và cuộc đời Nguyễn Bảo. Qua phần tiểu truyện ta thấy Nguyễn Bảo là một
ngƣời đã có nhiều cống hiến cho triều đại nhà Hậu Lê. Đặc biệt, qua những lời nhận
định của vua Lê Hiến Tông, của Trần Củng Uyên và Lê quý Đôn đã cho ta thấy,
Nguyễn Bảo không chỉ là một ngƣời có nhiều cống hiến trong sự nghiệp chính trị
mà còn có những đóng góp không nhỏ về sự nghiệp văn chƣơng. Tài năng, phẩm
chất, và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo xứng đáng để chúng ta nghiên cứu và
tìm hiểu. Tuy nhiên, tƣ liệu không nói rõ về năm sinh, năm mất của Nguyễn Bảo.
Trong số các sáng tác của ông, văn bản có nói đến năm bài Nguyệt thi (thơ về
trăng), phú Nguyệt quế và Châu Khê tập (tập thơ Châu Khê), tám quyển, lƣu hành ở

cả văn và thơ. Tuy nhiên, số lƣợng bài văn chữ Hán của Nguyễn Bảo để lại còn
quá ít ỏi.
1.1.5. Trong Lịch triều hiến chương loại chí 歷 朝 獻 章 類 志 của Phan Huy
Chú (bản dịch), mục Văn tịch chí và Nhân vật chí cũng đã ghi chép những thông tin
ngắn gọn về tác giả, tác phẩm của Nguyễn Bảo. Những nội dung ấy đã đƣợc nói đến
trong các tƣ liệu kể trên. Ngoài ra, tƣ liệu cho biết thêm về việc “Ông vâng sắc soạn bài
minh khắc vào bia ở am Hiển Thụy, núi Phật Tích… Văn làm xong, vua rất hợp ý,
thăng ông lên Thƣợng thƣ bộ Lễ, kiêm Thị độc viện Hàn Lâm, vẫn nắm việc ở viện.
Ông là ngƣời rộng rãi, giản dị, thận trọng, là danh thần thời bấy giờ” [8, 291]. Những
nhận định của Phan Huy Chú đã góp phần khẳng định rõ hơn về giá trị thơ, văn, con
ngƣời và nhân cách của Nguyễn Bảo.
Các tƣ liệu nghi chép về tác giả, tác phẩm của Nguyễn Bảo về sau, chủ
yếu đều dựa vào phần tiểu truyện đƣợc viết trong Toàn Việt thi lục của Lê Quý
Đôn, những ghi chép trong Hoàng Việt thi tuyển, Hoàng Việt văn tuyển của Bùi
Huy Bích và Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú. Đó là các tƣ
liệu nhƣ:
1.1.6. Lược truyện các tác gia Việt Nam (1971) của Trần Văn Giáp [16].


14
1.1.7. Di sản Hán Nôm Việt Nam thư mục đề yếu (1993) của Trần Nghĩa –
Fr.Gors [52]… Đó là các tƣ liệu đã góp phần giới thiệu về tác giả, tác phẩm văn học
trung đại Việt Nam.
1.1.8. Ngoài ra, trong Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (1992), hai tác giả
Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế còn cho biết thêm: “Nguyễn Bảo (Nhâm
thân 1452 - ?) danh thần đời Lê Thánh Tông, hiệu Châu Khê, quê xã Phƣơng Lại,
huyện Vũ Tiên, Phủ Kiến Xƣơng, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Thái Bình)… Tác
phẩm chính của ông là Châu Khê thi tập do học trò của ông là Trần Củng Uyên
(có sách chép là Lê Củng Uyên) sƣu tầm ghi chép lại gồm có các bài văn bia, bài
phú và hơn 100 bài thơ” [67, 484]. Tƣ liệu có cho biết Nguyễn Bảo sinh năm

đƣợc Phạm Thị Thùy Vinh đƣa vào trong tuyển tập. Ngoài ra, tƣ liệu còn có thêm
bài Khôn Nguyên chí đức chi bi 坤 元 至 德 之 碑 của Nguyễn Bảo phụng soạn
cùng với Nguyễn Xung Xác. Tƣ liệu đã bổ sung chi tiết về văn bản các bài văn bia
chữ Hán của Nguyễn Bảo qua hình ảnh văn bia, kí hiệu, niên đại, tên tác giả, địa
điểm, đặc điểm, biên soạn lại phần chữ Hán, phiên âm và dịch nghĩa. Những nội
dung ấy chúng tôi sẽ tiếp tục chỉ rõ hơn ở phần sau của luận án.
Các công trình trên đã giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm Nguyễn Bảo
và thống nhất về những nội dung liên quan đến: danh tính, quê hƣơng, triều đại và
những đóng góp trong cuộc đời Nguyễn Bảo. Các tƣ liệu đều khẳng định sáng tác
của Nguyễn Bảo có tập thơ chữ Hán Châu Khê thi tập, nhƣng nay đã thất lạc và chỉ
còn lại những bài do Lê Quý Đôn tuyển chọn trong Toàn Việt thi lục. Thông qua
những ghi chép, nhận định của Ngô Sĩ Liên, Lê Hiến Tông, Trần Củng Uyên, Lê
Quý Đôn, Bùi Huy Bích, Phan Huy Chú cùng các nhà nghiên cứu khác, chúng ta có
thể khẳng định Nguyễn Bảo có một vai trò và vị trí quan trọng trong hàng ngũ tác
giả, tác phẩm văn học trung đại Việt Nam.
Chính vì vậy, có những thông tin chƣa đầy đủ và thống nhất cần đƣợc tiếp
tục xem xét nhƣ: năm sinh – năm mất của Nguyễn Bảo? Sáng tác của Nguyễn Bảo
gồm những gì? Số lƣợng các bài thơ chữ Hán Nguyễn Bảo còn lại chính xác là bao
nhiêu? Thực trạng văn bản ghi chép thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo nhƣ thế nào? Tên
nhan đề và nội dung các bài thơ ấy là gì? Đó là những vấn đề cần đƣợc làm sáng tỏ
hơn trong phần nghiên cứu của luận án.


16
1.2. Các công trình khảo sát và khai thác tƣ liệu về tác giả - tác phẩm
Nguyễn Bảo
Trong số các công trình khảo sát và khai thác tƣ liệu tác giả, tác phẩm
Nguyễn Bảo có những công trình đáng chú ý nhƣ:
1.2.1. Lịch sử văn học Việt Nam của Bùi Văn Nguyên (chủ biên), ngoài
những thông tin đã đƣợc nhắc đến trong thƣ mục học, từ điển, tƣ liệu cho biết thêm:

sinh, năm mất của Nguyễn Bảo, tình hình dịch văn bản thơ chữ Hán còn nhiều chỗ
cần xem xét, hiệu đính. Còn nhiều bài thơ chữ Hán của Nguyễn Bảo chƣa đƣợc
tuyển dịch. Dựa trên cơ sở nghiên cứu của Bùi Duy Tân, chúng tôi sẽ sẽ trình bày,
bổ sung để hoàn thiện hơn trong phần nội dung nghiên cứu của luận án.
1.2.4. Ngoài ra, trong Khảo và luận một số thể loại tác gia – tác phẩm Văn
học trung đại Việt Nam [63], mục “Tác gia văn học cổ Thái Bình” Bùi Duy Tân
cũng đã tập hợp những bàn luận, nhận định của các nhà nghiên cứu trƣớc đó về giá
trị thơ ca Nguyễn Bảo để đƣa ra những nhận xét nhƣ: “Tác gia lớn nhất, có phong
độ nhất của Thái Bình thời này là Nguyễn Bảo, … Nguyễn Bảo “khoan hòa, đại
lƣợng, giản dị, thận trọng” (Lê Quý Đôn), huân lao, phẩm giá vinh hạnh thăng
hoa, có một không hai trong số sĩ phu tỉnh Thái thời Hồng Đức” [63, 386]. Tác giả
cũng khẳng định, tập thơ Châu Khê của ông do học trò của ông là tiến sĩ Trần
Củng Uyên biên tập, là một trong vài thi phẩm hay nhất trên văn đàn bấy giờ. Thơ
văn Nguyễn Bảo đƣợc Lê Quý Đôn khen là: thanh tao, uyển chuyển, đƣợc một
thời suy phục [13]. Phan Huy Chú nhận xét: Giản dị, đầy đặn, có khí cốt [8].
Nguyễn Đổng Chi, trong Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam viết: Văn chƣơng
Nguyễn Bảo bình dị…, ít sáo…, đạm bạc…, dí dỏm [7]. Đinh Gia Khánh trong
Văn học cổ Việt Nam cũng viết: Thơ Nguyễn Bảo thể hiện một phong cách bình
dị, có màu sắc đậm đà, ít thấy ở những tác gia khác cùng thời [33]. Từ điển Văn học
bộ mới, do Đỗ Đức Hiểu (chủ biên) cũng ghi nhận: Thơ Nguyễn Bảo ít sa vào công
thức ƣớc lệ nên ngòi bút phóng khoáng hơn hẳn nhiều nhà thơ trong Hội Tao Đàn…
[21]. Đức tài đƣợc nhiều thế hệ khẳng định, Nguyễn Bảo là tác giả đáng chú ý của
văn học dân tộc, tác giả lớn của văn học cổ Thái Bình đúng nhƣ nhận định của Bùi
Duy Tân: “Nguyễn Bảo là một đỉnh cao văn học cổ Thái Bình” [63, 387]. Những
khẳng định trên của Bùi Duy Tân là đầy đủ, chính xác về vai trò, vị trí và những
đóng góp của Nguyễn Bảo đối với nền văn học trung đại Việt Nam.


18
1.2.5. Trong Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam (thế kỉ X - XIX) Bùi


19
uyên bác, đƣợc mọi ngƣời kính trọng. Thƣờng ông sáng tác thơ văn, lấy hiệu là Châu
Khê. Sáng tác của ông còn lại, đƣợc ngƣời học trò yêu là Trần Củng Uyên sƣu tập
thành Châu Khê thi tập gồm khoảng 160 bài, với nhiều thể khác nhau, miêu tả nhiều
khía cạnh của cuộc sống đƣơng thời, nhất là cuộc sống bình dị nơi quê hƣơng ông.
Thơ của ông bình dị, mà cũng chứa chan tình cảm” [76, 299]. Tƣ liệu đã góp phần
nghiên cứu, giới thiệu tác giả, tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, trích dẫn thêm
18 bài thơ đã đƣợc phiên âm, dịch xuôi và dịch thơ. Trong đó, có 12 bài đã đƣợc Bùi
Duy Tân tuyển dịch trong Nguyễn Bảo nhà thơ – danh nhân văn hóa [62], và tƣ liệu
đã tuyển dịch thêm 8 bài thơ khác của Nguyễn Bảo. Nhƣ vậy, số lƣợng thơ chữ Hán
của Nguyễn Bảo đƣợc tuyển dịch là 42 bài thơ. Tuy nhiên, các bài thơ đƣợc tuyển
dịch cũng không có chính văn, phần phiên âm Hán Việt còn nhiều sai sót cần đƣợc
hiệu đính.
1.2.7. Ngoài ra, trong tƣ liệu Danh nhân Thái Bình [10], Trƣơng Sĩ Hùng
cũng đã có bài viết giới thiệu về tác giả, tác phẩm Nguyễn Bảo, những nội dung ấy
đã đƣợc nhắc đến trong các tƣ liệu kể trên.
1.2.8. Trong quá trình điền dã về quê hƣơng Nguyễn Bảo, chúng tôi đã tìm
hiểu thêm những thông tin ghi chép về Nguyễn Bảo trong Hồ sơ di tích Từ đường
Nguyễn Bảo (1993) [23] và nhận thấy những nội dung về Nguyễn Bảo chủ yếu dựa
trên những nghiên cứu của Bùi Duy Tân. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đã tìm hiểu
thêm Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Bình [39] để thấy đƣợc những ảnh của quê hƣơng
đối với con ngƣời, cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Bảo. Hiện nay, ở
thôn Phú Lạc, xã Phú Xuân, thành phố Thái Bình vẫn còn bảo tồn khu di tích từ
đƣờng Tiến sĩ Nguyễn Bảo. Cùng với thay đổi của thời gian, khu từ đƣờng giờ đã
đƣợc xây dựng lại khang trang và đẹp đẽ hơn. Tại đây, chúng tôi đã thu thập đƣợc
tƣ liệu Phú Lạc xã Nguyễn tộc gia phả 富 樂 社 阮 族 家 譜 [93], đây là tƣ liệu ghi
chép về gia tộc từ đời Nguyễn Bảo cho đến nay. Những thông tin điền dã đã củng
cố thêm những chi tiết còn thiếu liên quan đến gia tộc của Nguyễn Bảo. Những vấn
đề này, chúng tôi sẽ làm rõ hơn trong nội dung nghiên cứu của luận án.