1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Ung thư dạ dày là danh từ để chỉ ung thư xuất phát từ biểu mô dạ dày
(Adenocarcinoma), tổ chức bạch huyết dưới niêm mạc dạ dày (Lymphomalin), tổ
chức thần kinh nội tiết dưới niêm mạc (Carcinoid), tổ chức thần kinh (Schwanoma),
tổ chức cơ (Leiomyosarcoma). Hơn 95% ung thư dạ dày thuộc ung thư biểu mô, vì
vậy khi nói đến ung thư dạ dày người ta thường nói đến ung thư biểu mô
(UTBM) tuyến [1],[2].
Ung thư dạ dày (UTDD) là loại ung thư phổ biến, đứng hàng thứ 2 trên
thế giới về tỷ lệ mắc và tử vong sau ung thư phổi [3],[4].
Sự phân bố bệnh lý này không đồng đều giữa các khu vực địa lý trên thế
giới. Tập trung nhiều ở các nước như Nhật Bản, vùng Đông Nam Á trong đó
có Việt Nam, Trung Quốc, Mỹ La Tinh, mức độ vừa ở các nước Châu Âu và
thấp ở các nước như Ấn Độ, Kuwait, Mỹ, Úc, Nigieria...[4],[5],[6].
Các phẫu thuật viên Nhật Bản thống nhất đánh số thứ tự cho các nhóm
hạch gồm 16 nhóm theo thứ tự từ 1 đến 16 và chia thành các chặng hạch, cách
đánh số này được công nhận rộng rãi trên toàn thế giới [7].
Tùy theo vị trí của u và mức độ mở rộng của nạo vét hạch, có 4 kiểu nạo
vét hạch:
+ Vét hạch D1 : Nạo vét hạch D1 là tiêu chuẩn bắt buộc của quy định
mổ chuẩn đối với UTDD ở các nước phương Tây, đó chính là nạo vét hạch
chặng 1. Điển hình cho kiểu nạo vét hạch D1 là : Cắt dạ dày (bán phần hay
toàn bộ), lấy hết mạc nối lớn, thắt tận gốc các ĐM vị phải và trái, ĐM vị mạc
nối phải và trái, các mạch ngắn vào dạ dày, kèm theo toàn bộ mô mỡ bám
quanh các mạch này.


2

+ Vét hạch D2 : Nạo vét hạch D2 không phụ thuộc vào kiểu cắt dạ dày

Dạ dày là đoạn phình to nhất của ống tiêu hóa, nối giữa thực quản và tá
tràng, có hình giống chữ J. Dạ dày nằm trong ổ bụng ở tầng trên mạc treo đại
tràng ngang. Phía trên tiếp xúc với mặt dưới cơ hành, phía trước với thành
bụng, phía sau giáp thân và đuôi tụy và lá thành của hậu cung mạc nối. Dạ
dày gồm 2 thành trước - sau, 2 bờ cong lớn - nhỏ, 2 đầu: tâm vị ở trên, môn vị
ở dưới. Kể từ trên xuống dưới dạ dày gồm có [8],[9],[10],[11]:
- Tâm vị: là vùng hẹp, rộng khoảng 3- 4cm, nằm kế cận thực quản và
bao gồm lỗ tâm vị. Lỗ này là chỗ nối thực quản và dạ dày, không có van đóng
kín, cấu tạo là một nếp niêm mạc.
- Đáy vị hay phình vị: là phần phình to hình chỏm cầu, cạnh bên trái lỗ
tâm vị, chứa không khí, trung bình khoảng 50ml.
- Thân vị: là phần tiếp nối với phình vị, hình ống, giới hạn trên là mặt
phẳng ngang qua lỗ tâm vị, giới hạn dưới là mặt phẳng qua khuyết góc bờ
cong nhỏ.
- Hang vị: nối tiếp với thân vị, chạy sang phải và hơi chếch ra sau.
- Ống môn vị: thu hẹp lại như cái phễu đổ vào môn vị.
- Môn vị: phía trước có tĩnh mạch trước môn vị chạy qua. Ở giữa môn vị
là lỗ môn vị thông với tá tràng. Lỗ nằm bên phải đốt sống thắt lưng I.
- Bờ cong nhỏ: Có mạc nối nhỏ bám vào, bên trong chứa vòng động
mạch bờ cong nhỏ và chuỗi hạch bạch huyết, qua hậu cung mạc nối bờ cong
nhỏ liên quan với động mạch chủ bụng, động mạch thân tạng và đám rối tạng.


4

- Bờ cong lớn: Đoạn đáy vị áp sát vòm hoành trái và liên quan với lách.
Đoạn mạc nối vị lách chứa các động mạch vị ngắn. Đoạn có mạc nối lớn chứa
vòng mạch bờ cong lớn và các hạch bạch huyết.
1.1.1.2. Cấu tạo của dạ dày.
Dạ dày bao gồm 5 lớp kể từ ngoài vào trong [11]:

thành 2 nhánh trước và sau chạy sát bờ cong nhỏ để xuống nối với 2 nhánh
của động mạch vị phải. Tĩnh mạch vị trái bắt đầu gần tâm vị đi kèm động
mạch và đổ vào tĩnh mạch cửa.
* Vòng mạch bờ cong lớn.
Được tạo nên bởi động mạch vị mạc nối phải và động mạch vị mạc nối trái.
- Bó mạch vị mạc nối phải: Động mạch vị mạc nối phải phát sinh từ
động mạch vị tá tràng đi trong dây chằng vị tràng, rồi song song với bờ cong
lớn rồi cho những nhánh lên phân phối cho môn vị, thân dạ dày và những
nhánh xuống gọi là nhánh mạc nối. Tĩnh mạch vị mạc nối phải ban đầu đi
kèm động mạch, khi đến môn vị uốn lên trước đầu tụy để đổ vào tĩnh mạch
mạc treo tràng trên.
- Bó mạch vị mạc nối trái: Động mạch vị mạc nối trái xuất phát từ động
mạch lách trong rốn lách hay từ một nhánh của động mạch vị ngắn đi vào mạc
nối vị lách, rồi dọc theo bờ cong lớn trong dây chằng vị đại tràng để cho
những nhánh bên như động mạch vị mạc nối phải. Tĩnh mạch vị mạc nối trái
đi theo động mạch và đổ vào tĩnh mạch lách trong rốn lách.
* Những động mạch vị ngắn: Xuất phát từ động mạch lách hay một
nhánh của nó, khoảng 5- 6 nhánh qua mạc nối vị lách phân phối cho phần trên
bờ cong lớn.
* Động mạch vùng đáy vị và tâm vị gồm:
- Các nhánh thực quản phát sinh từ động mạch vị trái đi ngược lên phân
phối máu cho mặt trước và sau vùng tâm vị và đáy vị.


6

- Động mạch đáy vị sau bất thường sinh ra từ động mạch lách đi trong
dây chằng vị hoành, phân phối máu cho đáy vị và mặt sau thực quản.
- Các động mạch hoành dưới trái cho nhánh đến mặt sau tâm vị.
1.1.1.5. Thần kinh dạ dày

Nhóm 4: các hạch dọc theo bờ cong lớn.
Nhóm 5: các hạch trên môn vị.
Nhóm 6: các hạch dưới môn vị.
Nhóm 7: các hạch dọc theo động mạch vị trái.
Nhóm 8: các hạch dọc theo động mạch gan chung.
Nhóm 9: các hạch dọc theo động mạch thân tạng.
Nhóm 10: các hạch tại rốn lách.
Nhóm 11: các hạch dọc theo động mạch lách.
Nhóm 12: các hạch trong dây chằng gan- tá tràng, cuống gan.
Nhóm 13: các hạch mặt sau đầu tụy.
Nhóm 14: các hạch ở gốc mạc treo ruột non.
Nhóm 15: các hạch dọc theo các mạch máu đại tràng giữa.
Nhóm 16: các hạch xung quanh động mạch chủ.

Hình 1.1. Phân bố các nhóm hạch [7]


8

Các nhóm hạch trên được chia làm 3 chặng:
Chặng 1: các hạch nhóm 1, 2, 3, 4, 5, 6 đại diện là các hạch bờ cong nhỏ,
bờ cong lớn.
Chặng 2: các nhóm hạch 7, 8, 9, 10, 11, 12. Các bạch mạch chạy về phía
động mạch thân tạng, các hạch bờ trên tụy dọc động mạch lách, động mạch
gan chung.
Chặng 3: các nhóm hạch 13, 14, 15, 16. Bạch huyết tập trung lại ở vùng
cạnh động mạch chủ và đổ vào ống ngực.
1.1.2. Sinh lý của dạ dày.
Dạ dày là một túi thức ăn, tại đây thức ăn chủ yếu được xử lý về mặt cơ
học (được nhào trộn với dịch vị) biến thành thứ hồ đặc gọi là vị trấp và được

bài tiết dịch vị.
- Sự bài tiết dịch diễn ra qua 3 giai đoạn:
+ Giai đoạn vỏ não: vai trò thần kinh- thể dịch.
+ Giai đoạn dạ dày: dạ dày bị kích thích bởi thức ăn, bởi sự căng vùng
thân và hang vị. Hoặc dạ dày bị ức chế, H+ kìm hãm sự giải phóng gastrin.
+ Giai đoạn ruột: Giãn tá tràng sẽ gây tăng bài tiết.
1.1.2.3. Chức năng tiêu hóa:
HCl có tác dụng hoạt hóa các men tiêu hóa, điều chỉnh đóng mở môn vị
và kích thích bài tiết dịch tụy.
Chất nhầy có tác dụng bảo vệ niêm mạc khỏi sự tấn công của chính dịch vị.
Pepsinogen với sự có mặt của HCl sẽ phân chia protein thành các polypeptid
và làm đông sữa. Yếu tố nội sinh có tác dụng làm hấp thu vitamin B12. Dạ dày
cũng sản xuất secretin , một nội tiết tố kích thích bài tiết dịch tụy [13],[14].
1.2. Chẩn đoán ung thư dạ dày.
1.2.1. Triệu chứng lâm sàng bệnh ung thư dạ dày [14],[15].
Các dấu hiệu để phát hiện UTDD về mặt lâm sàng thường không đặc
hiệu, nhiều khi lầm tưởng là triệu chứng của bệnh lý khác. Bệnh nhân đến với
3 nhóm triệu chứng chính [15]:
- Nhóm 1: đau âm ỉ trên rốn, khó chịu sau ăn, mệt mỏi, sút cân, chán ăn,
thiếu máu, có khi sờ thấy u bụng…


10

- Nhóm 2: đến viện vì đau bụng dữ dội do thủng u, nôn do hẹp môn vị
hoặc đi ngoài phân đen, nôn ra máu (xuất huyết tiêu hóa) do chảy máu từ tổn
thương của ung thư.
- Nhóm 3: bệnh nhân đến viện ở giai đoạn muộn, chỉ định phẫu thuật gần
như không còn: thể trạng suy kiệt, bụng có nước báng, phù 2 chi dưới, da
niêm mạc vàng kèm theo có hạch trên đòn, di căn gan, di căn phổi…

* Nội soi dạ dày ống mềm và sinh thiết: là phương pháp chẩn đoán sớm
và chính xác hiện nay. Càng sinh thiết nhiều mảnh độ chính xác càng lớn. Các
tác giả nước ngoài cho biết độ chính xác có thể đạt từ 90 đến 100% [20],[21].
Ngô Quang Dương trong luận án phó tiến sĩ của mình đã phát hiện: vừa
nội soi vừa sinh thiết, chẩn đoán đúng UTDD là 90,4% [22].
Muốn chẩn đoán sớm UTDD, cần có một chương trình sàng lọc trên
nhóm người có nguy cơ cao. Nhật Bản là nước tiên phong trong lĩnh vực này,
các con số sau đây là một chứng minh: giai đoạn 1946- 1955, tỷ lệ UTDD
sớm ở Nhật Bản là 2,1% [23], giai đoạn 1956- 1965 là 9,7% và đã tăng lên
28,1% giai đoạn 1966- 1975 [24]. Theo Takagik.K và cộng sự, cho tới giai
đoạn 1980- 1985, tỷ lệ phát hiện UTDD sớm ở Nhật là 39,6 và nâng tỷ lệ
sống trên 5 năm sau phẫu thuật tới trên 90% [25].
Nội soi là phương pháp giúp chẩn đoán sớm UTDD, đặc biệt là khi kết
hợp với phương pháp nhuộm màu Indigocalmin để chỉ điểm vùng bấm sinh
thiết [20],[21].

Hình 1.2. Hình ảnh nội soi
ung thư dạ dày (thể loét- sùi),
bệnh nhân Nguyễn Thu H 46
tuổi, số bệnh án 18601
* Chụp cắt lớp vi tính: Các hình ảnh CT của UTDD liên quan tới giải
phẫu bệnh, vị trí cũng như tính chất khu trú hay lan tràn của tổn thương. Hiện
nay với phương pháp chụp xoắn ốc toàn thân đa dãy đầu dò, dựng ảnh 3D có


12

thể phát hiện khối u nhỏ để đánh giá mức độ xâm lấn trước mổ. Tuy nhiên,
việc sử dụng CT để phân loại giai đoạn UTDD còn nhiều bàn cãi [19],[26].
* PET CT: Đây là kĩ thuật mới được áp dụng ở nước ta, với kết quả chẩn

vùng hang môn vị, thứ 2 là vùng bờ cong nhỏ (chủ yếu phần đứng), sau đó là
tâm vị và ít gặp hơn ở bờ cong lớn, đáy dạ dày và mặt trước, mặt sau. Theo tài
liệu thống kê của nhiều tác giả cho thấy ung thư vùng hang môn vị chiếm 5060%, bờ cong nhỏ 20- 30%, tâm vị chiếm 10- 20%, bờ cong lớn 2- 5%, thể
xâm nhập lan tỏa toàn dạ dày khoảng 4- 10%. Trong những năm gần đây, một
số công trình cho thấy ung thư tâm vị có chiều hướng tăng lên [8],[30].
b. Hình ảnh đại thể.
Hình ảnh đại thể của UTDD được mô tả theo nhiều cách khác nhau.
Cách phân loại của Borrmann năm 1926 được chấp nhận và sử dụng rộng rãi
nhất [31]:
- Dạng 1: Thể sùi: u sùi vào trong lòng dạ dày, cứng, mặt không đều,
loét, dễ chảy máu khi chạm vào u.
- Dạng 2: Thể loét không xâm lấn: loét đào sâu thành dạ dày, hình đĩa,
bờ có thể gồ cao, nền ổ loét có màu sắc loang lổ, thành ổ loét có thể nhẵn.
- Dạng 3: Thể loét xâm lấn: loét không rõ giới hạn do bờ ổ loét lẫn niêm
mạc bên cạnh, xâm lấn niêm mạc xung quanh do đáy ổ loét xâm nhiễm cứng
xung quanh.
- Dạng 4: Thể thâm nhiễm: tổn thương không có giới hạn rõ, lan rộng, có
khi toàn bộ dạ dày bị thâm nhiễm cứng.
Cách phân loại này của Borrmann chỉ áp dụng cho UTDD thể tiến triển.
Đối với UTDD sớm, các tác giả Nhật Bản đã mô tả khối u phẳng, nông
có hoặc không kèm theo nhô lên hay lõm xuống nhẹ và xếp loại như sau [33]:
- Loại I: Thể lồi lên.
- Loại IIa: Thể nhô nông.
- Loại IIb: Thể phẳng.
- Loại IIc: Thể lõm nông.


14

- Loại III: Thể lõm sâu.

15

nhầy, tế bào trở nên thấp dẹt. Quanh các tuyến ung thư thường có mô liên kết
bao bọc.
+ UTBM tuyến nhầy: Mô ung thư có một lượng chất nhầy. Chất này
chứa đầy trong lòng tuyến làm lòng tuyến giãn rộng và tràn cả vào mô đệm,
có trường hợp không có hình tuyến rõ rệt, tế bào u tập trung thành đám hay
rải hình vòng cung, tất cả như bơi trong bể chất nhầy. Trường hợp này thường
có một số lượng tế bào hình nhân nhất định.
+ Ung thư tế bào nhẫn: Tế bào ung thư có thể tập trung thành từng đám
nhưng thường tách rời nhau và phân tán trong bể chất nhầy do tế bào nhẫn chế
ra, tế bào u tròn, chất nhầy đẩy lệch nhân về một phía giống như chiếc nhẫn.
- UTBM không biệt hóa: Tế bao ung thư không sắp xếp tạo thành hình
tuyến, chúng tập trung thành đám lớn hoặc thành ổ, thành bè hay phân tán rải
rác trong mô đệm có tổ chức xơ phát triển. Các tế bào u có thể gợi lại tế bào
biểu mô dạ dày hoặc khác biệt hoàn toàn. Một số trường hợp tế bào u tròn nhỏ
tương đối đều giống tế bào Lympho. Một số tế bào u rất đa hình thái, nhân to
nhỏ đa dạng, nhiều nhân quái, nhân chia không điển hình.
- UTBM tuyến vảy: Hiếm gặp, cấu trúc gồm mô tuyến và tế bào vảy.
Tuyến do các tế bào hình trụ hoặc hình vuông sắp xếp tạo thành. Mô tế bào
vảy quây quanh các tuyến gồm nhiều hàng lớp.
- UTBM tế bào vảy: rất hiếm gặp. Tế bào u tập trung thành từng đám,
giống biểu mô lát của biểu bì.
- Ung thư không xếp loại: Ung thư không thể xếp vào các thể trên do tế
bào u và cấu trúc u không giống các dạng đã mô tả.
* Phân loại của WHO năm 2000 [36].
Đến năm 2000, phân loại của WHO đã được sửa đổi. Đây là phân loại
mới nhất bao gồm cả phân loại của Lauren và có bổ sung thêm type mô bệnh
học UTBM tế bào nhỏ vào bảng phân loại của WHO và các type mô học được
mã hóa. Vì vậy phân loại này rất có ý nghĩa đối với các nhà lâm sàng, dịch tễ


UTBM tuyến ống nhỏ

8211/3

UTBM tuyến nhầy

8480/3

UTBM tế bào nhẫn

8490/3

UTBM tuyến vảy

8560/3

UTBM tế bào vảy

8070/3

UTBM tế bào nhỏ

8041/3

UTBM không biệt hóa

8020/3

Các loại khác:

Ngoài ra trong các UTBM tuyến các tác giả còn chia thành các type với
các mức độ biệt hóa như biệt hóa cao, biệt hóa vừa và kém biệt hóa.


17

1.2.3.2. Phân loại giai đoạn ung thư dạ dày
Có rất nhiều cách phân loại giai đoạn UTDD khác nhau nhưng những
phân loại phổ biến và thường được sử dụng nhất gồm có [35]:
a. Hệ thống TNM: được quy định như sau:
- T: Ung thư nguyên phát (Primary Tumor).
Tis: Tổn thương ung thư chỉ khu trú ở lớp niêm mạc, chưa tới lớp dưới
niêm mạc.
T1: Tổn thương ung thư khu trú ở lớp niêm mạc và dưới niêm mạc.
T2: Tổn thương ung thư đã xâm lấn xuống lớp cơ.
T3: Tổn thương ung thư đã lan tới lớp thanh mạc.
T4: Tổn thương ung thư đã lan qua thanh mạc, vào tổ chức lân cận.
- N: Hạch vùng (Regional Lymph Nodes).
N0: Không có hạch vùng.
N1: Hạch cạnh dạ dày cách u không quá 3cm dọc theo bờ cong lớn và bờ
cong nhỏ.
N2: Hạch vùng đã vượt quá u 3cm, gồm các hạch dọc theo động mạch
vành vị, thân tạng, lách, động mạch gan chung.
N3: Hạch xa gồm các hạch dọc theo động mạch chủ, hạch mạc treo ruột,
hạch sau tá tràng đầu tụy, hạch cuống gan, dây chằng gan- tá tràng.
- M: Di căn xa (Distant Metastasis).
M0: Không di căn xa.
M1: Có di căn xa ( gan, phúc mạc, phổi, buồng trứng, hạch trên đòn).
* Phân loại giai đoạn UTDD theo TNM:
- Giai đoạn 0: Ung thư khu trú trong lớp niêm mạc, không di căn hạch,

chưa di căn xa.
Hoặc T4 N1 M0: Ung thư xuyên qua thanh mạc tới tổ chức xung
quanh, di căn hạch chặng 1 cách u < 3cm, không di căn xa.
- Giai đoạn IV:
+ Hoặc T4 N2 M0: Ung thư xuyên qua thanh mạc tới tổ chức xung quanh, di
căn hạch chặng 1 cách u > 3cm hoặc di căn hạch chặng 2 , không di căn xa.
+ Hoặc T bất kỳ, N bất kỳ, M1: Đã có di căn xa.


19

b. Phân loại của Nhật Bản (Kodama).
Phân loại này dựa theo vị trí của ung thư và các nhóm hạch bị di căn
(bảng 1.2) [33].
Bảng 1.2. Phân loại chặng hạch theo Nhật Bản
Ung thư 1/3 dưới

N1

N2

N3

N4

3, 4, 5, 6

1, 7, 8, 9

11, 12, 13, 14, 2,

Mỗi loại tương đương với kiểu phẫu thuật nạo vét (D: Dissection). Nạo vét
D1 cho N1, D2 cho N2, D3 cho N3 và D4 cho N4. Cách phân loại này dựa
trên tần suất hạch xâm lấn tùy thuộc vào vị trí của ung thư. Định nghĩa hạch
gần và hạch xa khác nhau tùy thuộc vào khu trú của ung thư chứ không đúng
theo chữ “gần” và “xa”. Cũng vậy, nạo vét D1, D2, D3 hoặc D4 không phải là
tương ứng hoàn toàn với các chặng 1 (nhóm 1 đến nhóm 6) , chặng 2 (nhóm 7
đến nhóm 11), chặng 3 (nhóm 12 đến nhóm 16) mà tùy thuộc vào vị trí ung
thư ở 1/3 trên, giữa hay dưới. Theo Giáo sư P.Lasser, chủ nhiệm khoa phẫu
thuật ung thư viện Gustave- Roussy- Paris, nhận xét: “ Cách phân loại của
Nhật tưởng như phức tạp, khó áp dụng nhưng thực sự logic, có lý vì phân bố
hạch bạch huyết dạ dày cũng theo vùng” [37]. Cần lưu ý rằng: nhóm 1 (cạnh


20

bờ phải tâm vị) được xếp vào N1 đối với ung thư 1/3 trên, 1/3 giữa dạ dày
nhưng lại là N2 đối với ung thư vùng hang môn vị. Nhóm 10 (rốn lách), nhóm
11 (dọc động mạch lách) được xếp vào N2 đối với ung thư 1/3 giữa nhưng lại
là N3 với ung thư hang môn vị (Bảng 1.2). Phân loại của UICC chia thành 3
nhóm [38]:
- pN1: Hạch di căn ung thư cách < 3cm khối u dọc theo bờ cong nhỏ
hoặc bờ cong lớn dạ dày.
- pN2: Hạch di căn ung thư > 3cm khối u, dọc theo 3 trục động mạch cơ
bản của dạ dày (động mạch gan, động mạch thân tạng, động mạch lách).
- pN3: Hạch di căn ung thư ở vị trí xa (cạnh động mạch chủ, gốc mạc
treo ruột).
Cách phân loại này hoàn toàn không tính tới vị trí của ung thư và quan
niệm hạch gần, hạch xa, cũng như khái niệm cách u 3 cm dường như ít có giá trị
giải phẫu và dễ bị chỉ trích. Đứng trước những cách phân loại khác như này, các tác
giả Đức đề nghị 2 loại nạo vét (theo Siewert): nạo vét hạch chuẩn là tương đương

Trong quá trình tiến triển, UTDD có thể xâm lấn qua lớp thanh mạc ra
mô lân cận như lách, tụy, đại tràng, tuyến thượng thận. Theo đánh giá của
Zinninger, mức độ lan tràn này khá đa dạng [43]. Khối u có thể lan xuống
hành tá tràng hoặc lan lên thực quản. Sự lan tràn lên thực quản thông qua hệ
thống bạch huyết dưới niêm mạc, sự lan tràn xuống hành tá tràng thường trực
tiếp qua lớp cơ và qua các mạch bạch huyết dưới thanh mạc. Thực tế cho thấy
sự lan tràn của UTDD lên thực quản thường gặp hơn xuống tá tràng. Có đến
48% mặt cắt thực quản cách ung thư tâm vị 3cm còn tế bào ung thư ở nghiên
cứu của Đỗ Mai Lâm trên các đối tượng ung thư tâm vị dạ dày [30], nhưng
dưới môn vị 1- 2cm, mặt cắt thường ít khi thấy tế bào ung thư ở tá tràng.
Thường khối u càng lớn thì mức độ lan tràn của tế bào ung thư cũng tăng
theo, các tổn thương ung thư khi xâm lấn đến lớp cơ, thanh mạc và dưới thanh
mạc thì mặt cắt càng gần u tỷ lệ có tế bào ung thư càng cao, ngược lại UTDD
sớm sự lan tràn này thường chỉ dừng lại ở lớp niêm mạc hơn là lớp cơ.


22

Kết quả nghiên cứu của Lê Đình Roanh cho thấy: khi diện cắt cách bờ u
3 cm thi tỷ lệ còn tế bào ung thư là 20,8%, 5 cm thì tỷ lệ này là 10,4%. Khi
khối u có kích thước 2- 5cm tỷ lệ còn tế bao ung thư ở diện cắt tương ứng là
27% và 14%. Khi khối u bé hơn 2 cm tỷ lệ này tương ứng chỉ là 7,1% và sạch
u khi cách 5 cm, một kết luận quan trọng của tác giả này nữa là khi ung thư di
căn càng nhiều hạch thì tỷ lệ còn tế bào ung thư ở diện cắt càng cao [2]. Còn
nhiều nghiên cứu của nhiều tác giả khác như Trịnh Hồng Sơn, Đỗ Mai Lâm,
Vũ Hải và Lê Minh Quang… cũng chỉ ra điều tương tự [8],[30],[44].
* Lan tràn theo đường bạch huyết.
Lan tràn theo đường bạch huyết là yếu tố đã được công nhận rộng rãi, đã
có nhiều công trình nghiên cứu lớn chứng minh cho vấn đề này và nêu lên vai
trò quan trọng của nạo vét hạch khi phẫu thuật và thời gian sống thêm của

Phải lấy bỏ phần dạ dày có ung thư rộng rãi, phía dưới lấy quá môn vị
tới tá tràng, phía trên lấy xa bờ khối u ít nhất từ 6 đến 8cm.
Lấy bỏ toàn bộ mạc nối lớn cùng với các hạch nằm trong phần mạc này.
Giải phóng toàn bộ mạc nối lớn khỏi chỗ bám vào bờ đại tràng ngang, từ góc
gan đến góc lách, lấy cùng với phần dạ dày cắt bỏ thành một khối. Lấy bỏ lá
phúc mạc ở mặt trước tụy, bộc lộ rõ các hạch nằm dọc theo động mạch lách.
Đối với các tạng lân cận như tụy, gan, lách, đại tràng…nếu u xâm lấn
tới thì cũng phải cắt bỏ các phần tạng bị xâm lấn, cùng với dạ dày thành một
khối ( resection en bloc). Phần mô cứng còn lại cũng phải làm sinh thiết để
biết xem còn có tế bào ung thư hay không. Khi phải cắt toàn bộ dạ dày cùng
với ít nhất là 2 tạng kèm theo thì gọi là cắt toàn bộ dạ dày mở rộng ( extended
total gastrectomy).
Thắt các mạch nuôi dạ dày tại gốc xuất phát, ví dụ đối với động mạch vị
trái ( động mạch vành vị) phải thắt tại chỗ gốc động mạch này ở thân tạng đi
ra, hoặc động mạch vị mạc nối phải sẽ cặp cắt ở chỗ mạch này bắt nguồn từ
động mạch vị tá tràng…


24

Lấy bỏ các hạch bạch huyết theo các chặng hạch đã được mô tả trong
giải phẫu dạ dày kinh điển hay theo các mô tả của các tác giả Nhật
Bản. Kỹ thuật này thường được gọi với thuật ngữ “nạo vét hạch”
(Lymphadectomy – Curage ganglionnaire).
Năm 1992 Tổ chức chống ung thư thế giới (UICC) đã đưa ra 3 loại phẫu
thuật trong UTDD như sau [38]:
- Phẫu thuật R0 (No residual tumor): là loại phẫu thuật lấy bỏ triệt để
ung thư cả về đại thể và vi thể.
- Phẫu thuật R1 (Microscopic residual tumor): là loại phẫu thuật lấy bỏ
triệt để về đại thể (nhìn mắt thường không còn tổn thương ung thư) nhưng vi

thông tiêu hóa vì miệng nối này sinh lý hơn.
+ Cắt dạ dày toàn bộ (total gastrectomy)
Được chỉ định cho ung thư 1/3 giữa và 1/3 trên của dạ dày. Với ung thư
vùng tâm vị, việc cắt thực quản bụng phải đảm bảo không còn tổ chức ung
thư ở diện cắt, thường phải cách cực trên tổn thương 5- 7 cm. Khi cắt toàn bộ
dạ dày việc vét hạch các nhóm 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 1, 13, 14 rất
thuận lợi nghĩa là vét hạch D1, D2, D3 rất điển hình. Do vậy có xu hướng mở
rộng chỉ định cắt toàn bộ dạ dày trong UTDD nói chung và ung thư 1/3 giữa,
1/3 trên được nhiều tác giả ủng hộ [8],[30].
+ Cắt gần toàn bộ và cắt toàn bộ dạ dày mở rộng
Khi tổ chức ung thư xâm lấn vào các bộ phận xung quanh như đại tràng
ngang, thân và đuôi tụy, lách, nhất là gan trái hạ phân thùy II, III việc cắt bán phần
hoặc toàn bộ dạ dày mở rộng cắt kèm theo các bộ phận bị xâm lấn mang tính triệt
căn vẫn có thể đặt ra, tuy nhiên nếu xét thấy khả năng phẫu thuật không thể lấy hết
tổ chức ung thư thì nên đặt vấn đề phẫu thuật điều trị triệu chứng [30].
- Phẫu thuật điều trị triệu chứng
+ Phẫu thuật điều trị triệu chứng là biện pháp hữu hiệu để điều trị chống
đau và chăm sóc triệu chứng cho bệnh nhân UTDD. Gần đây có nhiều trung