ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ 12 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ 12 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC
Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

giảng dạy, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Xin được gởi lời cảm ơn đến:
Đại học Huế, Trường Đại học sư phạm và phòng Đào tạo sau Đại học - Đại
học sư phạm Huế
Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT
Trần Phú, Trường THPT Thanh Khê, Trường THPT Hoàng Hoa Thám và Trường
THPT Thái Phiên (Thành Phố Đà Nẵng) đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra,
khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn.

Demo Version - Select.Pdf SDK

Gia đình, bạn bè, những người thân yêu luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ
để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu.
Xin nhận ở nơi tôi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt. Xin cảm ơn!
Tác giả
(Chữ ký)

ĐINH THỊ NGA

iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA ...................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................ii
LỜI CẢM ƠN .......................................................................................................... iii
MỤC LỤC .................................................................................................................. 1
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ .................................................... 5
DANH MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................ 6
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 8

1.3.4. Quá trình hình thành năng lực ......................................................................... 25
1.3.5. Các năng lực cốt lõi của học sinh THPT......................................................... 26
1.3.6. Các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí ....................................................... 27
1.3.7. Các mức độ của năng lực sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí
lớp 12 theo định hướng năng lực .............................................................................. 28
1.3.8. Mối quan hệ giữa kiến thức, kĩ năng, thái độ.................................................. 28
1.4. Chương trình và sách giáo khoa Địa lí THPT.................................................... 29
1.4.1. Chương trình Địa lí 12 trung học phổ thông ................................................... 29
1.4.2. Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 12 trung học phổ thông. ............................... 31
1.5. Đặc điểm học sinh lớp 12 THPT ........................................................................ 33
1.5.1. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi .......................................................................... 33
1.5.2. Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ ................................... 34
1.5.3. Những đặc điểm nhân cách chủ yếu ............................................................... 34
1.6. Thực trạng sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng
năng lực ..................................................................................................................... 35
1.6.1. Tổ chức khảo sát điều tra. ............................................................................... 35
1.6.2. Kết quả khảo sát, điều tra ................................................................................ 36

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.6.3. Đánh giá thực trạng ......................................................................................... 40
1.6.4. Nguyên nhân ................................................................................................... 42
Chương 2. PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ
TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG
NĂNG LỰC ............................................................................................................. 43
2.1. Một số nguyên tắc cơ bản khi sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp THPT
theo định hướng năng lực .......................................................................................... 43
2.1.1. Xác định rõ mục tiêu khi sử dụng BSLTK ..................................................... 43
2.1.2. BSLTK phải được cập nhật, phù hợp với nội dung kiến thức, kĩ năng và đặc
điểm nhận thức của HS ............................................................................................. 43

3.4.1. Phân tích kết quả trước thực nghiệm .............................................................. 72
3.4.2. Phân tích kết quả sau thực nghiệm .................................................................. 76
3.4.3. Kết quả định tính ............................................................................................. 80
3.5. Kết luận chung về thực nghiệm ......................................................................... 81
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 82
1. Kết quả đạt được ................................................................................................... 82
2. Hạn chế của đề tài ................................................................................................. 83
3. Một số đề xuất, kiến nghị ...................................................................................... 83
4. Hướng mở rộng của đề tài ..................................................................................... 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 84
PHỤ LỤC ................................................................................................................ P1

3


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Chữ nguyên nghĩa

CNH - HĐH

:

Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

BSLTK

:


Học sinh

KT - XH

:

Kinh tế - xã hội

PPDH

:

Phương pháp dạy học

PTDH

:

Phương tiện dạy học

SGK

:

Sách giáo khoa

:

Trung học phổ thông


kiểm tra của lớp
TN4 và ĐC4 trước TN ................ 73
Hình 3.5. Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra ...................................... 73
trước TN4 trường THPT ........................................................................................... 73
Hình 3.6. Biểu đồ sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN1 và ĐC1sau TN .................... 77
Hình 3.7. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN2 và ĐC2sau TN ............... 77
Hình 3.8. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN3 và ĐC3sau TN ............... 77
Hình 3.9. Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN4 và ĐC4sau TN ............... 77
Hình 3.10. Tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra sau TN 4 trường THPT .......... 77

5


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Bảng mô tả các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí .............................. 27
Bảng 1.2. Số lượng và tỉ lệ các loại kênh hình trong SGK Địa lí 12 ........................ 33
Bảng 1.3. Bảng thống kê số trường, số GV, HS tham gia điều tra thực tế ............... 35
Bảng 1.4. Thống kê thực trạng sử dụng các phương tiện dạy học Địa lí hiện nay ở
trường THPT ............................................................................................................. 36
Bảng 1.5. Nhận thức của GV và HS về việc sử dụng BSLTK theo định hướng năng
lực trong quá trình dạy học Địa lí 12 ở trường THPT ............................................. 37
Bảng 1.6. Hình thức tổ chức dạy học với các BSLTK Địa lí ................................... 38
Bảng 1.7. Nhận định của GV về khả năng sử dụng BSLTK Địa lí của HS lớp 12
hiện nay ..................................................................................................................... 39
Bảng 2.1. Dân số Việt Nam qua các năm ................................................................. 44
Bảng 2.2. Cơ cấu diện tích các loại cây trồng ........................................................... 46
Bảng 2.3. Diện tích gieo trồng và năng suất lúa của nước ta qua các năm ............... 48
Bảng 2.4. Dân số trung bình và tỉ lệ phát triển dân số hàng năm ở Việt Nam thời kì

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 3.7. Phân phối tần suất điểm bài kiểm tra trước thực nghiệm của lớp ĐC và
lớp TN ....................................................................................................................... 76
Bảng 3.8. Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra trước thực nghiệm của
lớp đối chứng và thực nghiệm ................................................................................... 76
Bảng 3.9. Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các lớp TNvà ĐC ....... 78

Demo
Version
Select.Pdf
SDK
Bảng 3.10. Bảng
phân
phối tần -suất
luỹ tích ............................................................
78
Bảng 3.11. Kết quả kiểm định T Test sau thực nghiệm ............................................ 79

7


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Nghị quyết số 29-QN/TW ngày 4/11/2013 về “đổi mới căn bản toàn diện giáo
dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa (CNH-HĐH) trong
điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã
định hướng cho sự nghiệp giáo dục : “phát triển giáo dục là đào tạo và nâng cao dân
trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ
yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học,
học đi đôi với hành, lí luận gắn với thực tiễn…”. Để thực hiện được điều đó, nghị
quyết cũng nêu rõ: “ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của

rút nhận xét giải thích từ bảng số liệu đã cho…Tuy nhiên, qua quan sát thực tế
giảng dạy cho thấy, hiện nay nhiều giáo viên (GV) chưa hiểu hết về tầm quan trọng
của bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí, chưa có phương pháp, kĩ thuật khai
thác, sử dụng phù hợp để đạt được hiệu quả dạy học, phần lớn giáo viên sử dụng
bảng số liệu thống kê như một công cụ để truyền thụ hay minh hoạ cho kiến thức lí
thuyết, mà chưa thực sự chú ý đến kĩ năng tìm tòi, sáng tạo để phát huy năng lực
của học sinh. Do đó, việc rèn luyện kỹ năng địa lí (một bộ phận quan trọng không
thể thiếu của hệ thống tri thức địa lí ở nhà trường phổ thông mà học sinh cần phải
có), việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh chưa được quan tâm đúng
mức, chính vì vậy mà kĩ năng sử dụng bảng số liệu thống kê của học sinh trung học
phổ thông (THPT), nhất là học sinh lớp 12 còn nhiều yếu kém, các em rất dễ mất
điểm hoặc khó có thể đạt điểm tối đa khi làm bài thi ở phần kĩ năng này. Đây có thể

Demo Version - Select.Pdf SDK

là nguyên nhân dẫn đến giờ học địa lí giảm sự hứng thú và nhàm chán. Bảng số liệu
thống kê bị “thờ ơ” trong quá trình dạy học, dẫn đến chất lượng và hiệu quả dạy
học bộ môn chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu và mục tiêu giáo dục đề ra.
Trước yêu cầu đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh
giá theo hướng tích cực nhằm phát triển năng lực học sinh, trước những vai trò quan
trọng của việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học, trước những thực trạng
ở trường THPT trong việc sử dụng bảng số liệu thống kê còn nhiều bất cập như hiện
nay, với tất cả những lí do nêu trên, tôi đã chọn đề tài nghiên cứu cho mình là:
“Phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học môn Địa lí 12 THPT
theo định hướng năng lực”. Với mong muốn góp phần giải quyết một số vấn đề
thực tiễn trong dạy học bộ môn địa lí nói chung và môn địa lí lớp 12 nói riêng với
bảng số liệu thống kê, giúp việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học của
giáo viên một cách hiệu quả hơn, xoá dần và loại bỏ thói quen sử dụng bảng số liệu

9

- Nội dung nghiên cứu: Phương pháp sử dụng BSLTK trong quá trình luyện
tập, ôn tập nội dung kiến thức cho học sinh.
- Thời gian nghiên cứu: Năm 2015 và 2016.

10


5. Lịch sử nghiên cứu.
* Trên thế giới
- Học giả N.N Baranxki (Liên Xô cũ) là người đầu tiên định hướng cho việc
sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí được thể hiện qua cuốn “ Phương
pháp giảng dạy địa lí kinh tế”, sau khi nêu lên ý nghĩa lớn lao của các số liệu thống
kê trong quá trình dạy học, ông đã đưa ra một số nguyên tắc về việc sử dụng số liệu
thống kê như :
Không nên lạm dụng số liệu, nhưng cũng cần dạy cho học sinh có kỹ năng đọc
những bảng thống kê đơn giản khi học địa lí kinh tế như: biết phân tích ý nghĩa của
các con số, biết sử dụng những biểu đồ, đồ thị vì chúng là những phương tiện cụ thể
hoá các biểu tượng về số lượng. Ông cũng lưu ý các giáo viên không nên quá say
mê các số liệu thống kê dưới dạng các cột, các bảng số, các hình tròn, hình quạt
(các dạng biểu đồ)…mà quan trọng hơn cả là làm cho các số liệu thống kê sống
động, giúp học sinh nhận xét được những đặc điểm của các hiện tượng, sự kiện địa
lí qua các số liệu.
- P.M pansetnhicova, tác giả cuốn “Phương pháp giảng dạy địa lí kinh tế”

Version
Select.Pdf
cũng đã đặc Demo
biệt quan
tâm đến -việc
sử dụng sốSDK

giáo trình về phương pháp giảng dạy ở phổ thông, cao đẳng, đại học trong các giáo
trình giảng dạy Địa lí như:
- Nguyễn Đức Chính và Phan Huy Chiểu ,Giáo trình giáo học pháp (NXB
Giáo dục, 1962).
- Nguyễn Dược - Mai Xuân , Phương pháp giảng dạy địa lí (NXB Giáo dục, 1983).

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nguyễn Dược - Nguyễn Trọng Phúc, Lí luận dạy học địa lí (NXB Giáo dục, 1993).
- Nguyễn Dược (chủ biên), Nguyễn Trọng Phúc, Đặng Văn Đức, Lí luận dạy
học địa lí (phần đại cương) (Trường ĐHSP Hà Nội I - 1991).
- Lê Đức Hải, Phát triển tư duy học sinh trong giảng dạy địa lí kinh tế. (NXB
Giáo dục, 1983)…
- Vũ Trọng Rỹ, Phương tiện dạy học với việc đổi mới phương pháp dạy học ở
trường phổ thông, TTKHGD, số 45/1994.
- Nguyễn Trọng Phúc (Luận án Phó Tiến sĩ), Sử dụng số liệu thống kê trong
dạy học địa lí kinh tế - xã hội ở trường phổ thông trung học. (Trường ĐHSP Hà Nội
I - 1994).
- Các tài liệu hướng dẫn dạy sách giáo khoa, sách giáo viên… lớp 10,11,12
(Vụ giáo viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo).

12


Hiện nay, việc đổi mới sách giáo khoa, đổi mới giáo dục đang được thực hiện
triệt để, rộng khắp về cả nội dung, phương pháp lẫn hình thức kiểm tra đánh
giá…nhằm thực hiện mục tiêu đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà,
hướng đến phát triển cả năng lực và phẩm chất của học sinh giúp các em vận dụng
kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn tiến tới việc đáp ứng mục tiêu di động
của thị trường việc làm ở nước ta thì việc dạy học gắn liền với phương tiện trong đó

- Nguyễn Hoàng Tuấn, Phương pháp sử dụng một số phương tiện dạy học
môn Địa lí 10 theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, Luận văn Thạc sĩ
Giáo dục học, Đại Học sư phạm Huế, Đại Học Huế, 2007.
- Dương Thu Hiền, Phương pháp sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 11
THPT, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, Đại Học sư phạm Huế, Đại Học Huế, 2009.
- Nguyễn Lâm Tới, Rèn luyện kĩ năng sử dụng BSLTK và biểu đồ trong dạy
học Địa lí 12 THPT ban cơ bản, Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại Học sư
phạm Thái Nguyên, Đại Học Thái Nguyên, 2010…
Tất cả các công trình và đề tài của các tác giả nêu trên mới chỉ tập trung đến
quan niệm, vai trò, chức năng, phân loại các phương tiện dạy học (PTDH) nói
chung và BSLTK nói riêng; Các tài liệu trên chỉ trình bày một phần rất nhỏ liên
quan đến việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học mà chưa trình bày một
cách độc lập, cụ thể về phương pháp sử dụng loại phương tiện này trong quá trình
dạy học trên lớp . Hơn thế nữa việc áp dụng dạy học theo định hướng năng lực với
việc kết hợp phương pháp sử dụng BSLTK Địa lí 12 THPT thì chưa có tác giả nào
đề cập tới.

Version
- Select.Pdf
SDK
Trên cơDemo
sở kế thừa
các nghiên
cứu về lí luận
của các tác giả đi trước, chúng tôi
tiến hành nghiên cứu vấn đề “Phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy
học môn Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng năng lực” với mong muốn góp một
phần nhỏ vào cải thiện quá trình giảng dạy bộ môn cũng như nâng cao chất lượng
dạy học Địa lí theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực người học
hiện nay.

15