BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

TRẦN LÊ THANH THUYÊN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG
HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TRONG ĐIỀU KIỆN
ÁP DỤNG HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN
TẠI CÁC DOANH NGHIỆP Ở TP. HCM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh - 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

TRẦN LÊ THANH THUYÊN

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG
HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TRONG ĐIỀU KIỆN
ÁP DỤNG HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ TOÁN
TẠI CÁC DOANH NGHIỆP Ở TP. HCM

Chuyên ngành: KẾ TOÁN
Mã số: 60340301

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Bích Liên


2.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu ........................................................................ 3

2.1

Mục tiêu nghiên cứu ......................................................................................... 3

2.2

Câu hỏi nghiên cứu ........................................................................................... 3

3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................... 4

3.1

Đối tượng nghiên cứu ....................................................................................... 4

3.2

Phạm vi nghiên cứu........................................................................................... 4

4.

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 5

5.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ...................................................................... 18
2.1

Một số vấn đề chung về hệ thống thông tin kế toán ....................................... 18

2.1.1

Hệ thống ...................................................................................................... 18

2.1.2

Hệ thống thông tin ....................................................................................... 19

2.1.3

Hệ thống thông tin kế toán .......................................................................... 20

2.1.4

Chất lượng hệ thống thông tin kế toán ........................................................ 21

2.2

Một số vấn đề chung về thông tin kế toán ...................................................... 24

2.2.1

Thông tin...................................................................................................... 24

2.2.2

Lý thuyết liên quan đến vấn đề nghiên cứu .................................................... 41
Lý thuyết thông tin hữu ích ......................................................................... 41

2.4.1.1 Nội dung lý thuyết ....................................................................................... 41
2.4.1.2 Vận dụng lý thuyết vào nội dung nghiên cứu.............................................. 42
2.4.2

Lý thuyết Công nghệ - Tổ chức - Môi trường kinh doanh (TOE)............... 42


2.4.2.1 Nội dung lý thuyết ....................................................................................... 42
2.4.2.2 Vận dụng lý thuyết vào nội dung nghiên cứu.............................................. 44
2.4.3

Mô hình kim cương Leavitt 1965 ................................................................ 45

2.4.3.1 Nội dung mô hình ........................................................................................ 45
2.4.3.2 Vận dung mô hình vào nội dung nghiên cứu .............................................. 46
2.4.4

Mô hình hệ thống thông tin thành công DeLone & McLean 2003 ............. 46

2.4.4.1 Nội dung lý thuyết ....................................................................................... 46
2.4.4.2 Vận dụng lý thuyết vào nội dung nghiên cứu.............................................. 49
2.5

Mô hình nghiên cứu ........................................................................................ 49

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ........................................................................................ 50
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................................. 51

3.3.5

Đo lường yếu tố cam kết tổ chức................................................................. 59

3.3.6

Xây dựng giả thuyết .................................................................................... 60

3.3.6.1 Cơ cấu tổ chức và chất lượng hệ thống thông tin kế toán ........................... 60
3.3.6.2 Văn hóa tổ chức và chất lượng hệ thống thông tin kế toán ......................... 61


3.3.6.3 Cam kết tổ chức và chất lượng hệ thống thông tin kế toán ......................... 62
3.3.6.4 Chất lượng hệ thống thông tin kế toán và chất lượng thông tin kế toán ..... 62
3.4

Nghiên cứu định tính....................................................................................... 63

3.4.1

Thảo luận nhóm ........................................................................................... 63

3.4.2

Kết quả nghiên cứu định tính ...................................................................... 63

3.5

Nghiên cứu định lượng ................................................................................... 65


4.2

Đánh giá sơ bộ thang đo ................................................................................. 72

4.3

Thống kê mô tả thang đo ................................................................................ 73

4.4

Đánh giá độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach’s Alpha ........... 73

4.4.1

Thang đo “Cam kết tổ chức” ....................................................................... 73

4.4.2

Thang đo “Văn hóa tổ chức” ....................................................................... 73


4.4.3

Thang đo “Cơ cấu tổ chức” ......................................................................... 74

4.4.4

Thang đo “Chất lượng hệ thống thông tin kế toán” .................................... 74

4.4.5


Kiến nghị ......................................................................................................... 85

5.2.1

Giải pháp về cơ cấu tổ chức ........................................................................ 86

5.2.2

Giải pháp về cam kết tổ chức ...................................................................... 86

5.2.3

Giải pháp về văn hóa tổ chức ...................................................................... 87

5.2.4

Giải pháp về chất lượng hệ thống thông tin kế toán .................................... 87

5.2.5

Giải pháp về chất lượng thông tin kế toán................................................... 89

5.3

Hạn chế của luận văn và hướng nghiên cứu trong tương lai .......................... 91

KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 ........................................................................................ 92
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 93
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DSS

Decision Support Systems (Hệ thống hỗ trợ ra quyết định)

EFA

Exploratory Factor Analysis (Phân tích nhân tố khám phá)

ERP

Enterprise resource planning (Hoạch định nguồn lực doanh nghiệp)

ESS

Executive Support Systems (Hệ thống hỗ trợ lãnh đạo)

FASB

HNX

HOSE

HTTT

Financial Accounting Standards Board (Hội đồng chuẩn mực kế toán tài
chính Hoa Kỳ)
Ha Noi Stock Exchange (Sở Giao Dịch Chứng Khoán Hà Nội)
Ho Chi Minh Stock Exchange (Sở Giao Dịch Chứng Khoán Thành phố
Hồ Chí Minh)
Hệ thống thông tin

TOE

Technology – Organization – Environment (Lý thuyết Công nghệ - Tổ
chức - Môi trường kinh doanh)

TPS

Transaction Processing Systems (Hệ thống xử lý giao dịch)

TTKT

Thông tin kế toán


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1 Tổng hợp thang đo chất lượng hệ thống thông tin kế toán
Bảng 2.2 Mô hình PSP/IQ
Bảng 2.3 Tổng hợp thang đo chất lượng thông tin kế toán
Bảng 2.4 Tổng hợp thang đo chất lượng thông tin kế toán giữa IASB, FASB và
chuẩn mực kế toán Việt Nam
Bảng 2.5 Thang đo các biến chất lượng hệ thống và chất lượng thông tin
Bảng 3.1: Thang đo biến “Chất lượng hệ thống thông tin kế toán”
Bảng 3.2: Thang đo biến “Chất lượng thông tin kế toán”
Bảng 3.3: Thang đo biến “Cơ cấu tổ chức”
Bảng 3.4: Thang đo biến “Văn hóa tổ chức”
Bảng 3.5: Thang đo biến “Cam kết tổ chức”
Bảng 3.6: Điều chỉnh nội dung thang đo “Chất lượng hệ thống thông tin kế toán”


DANH MỤC HÌNH VẼ

thông tin kế toán”.
Từ khóa: cam kết tổ chức, văn hóa tổ chức, cơ cấu tổ chức, chất lượng hệ
thống thông tin kế toán, chất lượng thông tin kế toán.


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1.

Tính cấp thiết của đề tài
Để nhà quản trị có được những thông tin hữu ích từ sổ sách, báo cáo làm cơ sở

đưa ra các quyết định kinh doanh tối ưu, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của
đơn vị thì việc xây dựng một hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT) vững mạnh là
điều rất quan trọng. Đặc biệt, với sự phát triển khoa học và công nghệ thông tin như
hiện nay, Việt Nam đang từng bước hội nhập với nền kinh tế khu vực và thế giới,
đòi hỏi việc cung cấp thông tin kế toán (TTKT) phải được thực hiện một cách kịp
thời, nhanh chóng, chính xác và đáng tin cậy để phục vụ cho việc quản lý và đưa ra
quyết định. Nếu kế toán được xem là ngôn ngữ của kinh doanh thì HTTTKT là
phương tiện thông minh cung cấp thông tin cho ngôn ngữ đó (Romney and
Steinbart, 2014). Hệ thống thông tin (HTTT) nói chung và HTTTKT nói riêng được
xây dựng để phục vụ cho lợi ích, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Đồng
thời, các tổ chức cũng quan tâm và tiếp nhận sự ảnh hưởng từ công nghệ mới của
HTTT. HTTTKT là thành phần không thể thiếu trong việc quản lý sự hoạt động của
tổ chức (Fitriati and Mulyani, 2015).
Theo tác giả Romney và Steinbart, một HTTTKT được tổ chức tốt sẽ làm tăng
thêm giá trị của tổ chức như (1) nâng cao chất lượng và giảm giá thành sản phẩm
cũng như dịch vụ, (2) nâng cao hiệu quả, (3) chia sẻ kiến thức chuyên môn để cải
thiện hoạt động, cung cấp lợi thế cạnh tranh và (4) cải thiện việc ra quyết định của

của một số doanh nghiệp là vì coi nhẹ yếu tố nguồn nhân lực, văn hóa doanh
nghiệp, tổ chức doanh nghiệp. Các nghiên cứu tại Việt Nam về mối quan hệ giữa
các yếu tố tổ chức như văn hóa, cơ cấu, cam kết…và chất lượng HTTTKT và
TTKT chưa nhiều; các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào tổ chức công tác kế toán
tại một doanh nghiệp cụ thể, giải pháp nâng cao chất lượng hệ thống và thông tin.
Từ những lý do trên, xác định đây còn là lỗ hổng trong nghiên cứu tại môi
trường Việt Nam nên tác giả chọn đề tài: “Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng
hệ thống thông tin kế toán trong điều kiện áp dụng hệ thống thông tin kế toán tại
các doanh nghiệp ở TP. HCM” để thực hiện luận văn thạc sĩ của mình.


3

2.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

2.1

Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung
Nghiên cứu nhằm tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm về các nhân tố ảnh

hưởng đến chất lượng TTKT thông qua trung gian chất lượng HTTTKT tại các
doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Thông qua kết quả
nghiên cứu, các doanh nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh sẽ hiểu rõ việc ứng dụng
HTTTKT, từ đó đưa ra những giải pháp cải thiện chất lượng HTTTKT cũng như
chất lượng TTKT.
Mục tiêu cụ thể
Kiểm định các nhân tố về tổ chức ảnh hưởng đến chất lượng HTTTKT trong

3.2

Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi đề tài
Luận văn sẽ tiến hành nghiên cứu về chất lượng HTTTKT bao gồm phần

cứng, phần mềm, dữ liệu, thủ tục và con người; chất lượng TTKT là chất lượng của
báo cáo tài chính đồng thời không đề cập đến chất lượng dịch vụ; các yếu tố nội bộ
trong tổ chức ảnh hưởng đến chất lượng HTTTKT là cam kết, văn hóa và cơ cấu tổ
chức.
Tác giả tiến hành nghiên cứu chất lượng HTTTKT và chất lượng TTKT đối
với các doanh nghiệp đang sử dụng HTTT trong công tác kế toán. Các doanh
nghiệp đang thiết kế và thiết lập HTTTKT sẽ bị loại ra khỏi phạm vi của đề tài
nghiên cứu. Vì khả năng và thời gian nghiên cứu có hạn nên tác giả đã vận dụng
phương pháp nghiên cứu của các nghiên cứu trên thế giới cũng như các nghiên cứu
trong nước liên quan để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận văn. Ngoài ra,
tác giả tiếp cận hướng giải quyết vấn đề chất lượng HTTTKT và chất lượng TTKT
trên góc độ của người sử dụng HTTTKT là kế toán viên.
Phạm vi không gian
Luận văn tiến hành khảo sát tại các doanh nghiệp đang sử dụng hệ thống
thông tin kế toán trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh.
Phạm vi thời gian
Thời gian thực hiện nghiên cứu từ tháng 9 năm 2015 đến tháng 03 năm 2017.


5

Phương pháp nghiên cứu

4.

-

Phương pháp nghiên cứu định lượng: dữ liệu thu thập thông qua bảng câu
hỏi khảo sát với tổng mẫu là 240 nhân viên kế toán tại các doanh nghiệp trên


6

địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, hình thức khảo sát bao gồm phát bảng câu
hỏi trực tiếp và gửi qua email. Dữ liệu được phân tích thông qua phần mềm
SPSS và AMOS theo tuần tự các bước (1) đánh giá độ tin cậy thang đo bằng
Cronbach’s Alpha, (2) kiểm định giá trị thang đo thông qua mô hình EFA
cùng với kiểm định KMO và Barlett, (3) phân tích nhân tố khẳng định CFA,
(4) sử dụng mô hình SEM, (5) kiểm định BOOTSTRAP.
5.

Những đóng góp khoa học và thực tiễn của luận văn
Đóng góp về lý thuyết: Luận văn bổ sung thêm bằng chứng ở thực tiễn Việt

Nam về các yếu tố văn hóa tổ chức, cơ cấu tổ chức, cam kết tổ chức ảnh hưởng đến
chất lượng TTKT thông qua trung gian chất lượng HTTTKT.
Đóng góp về thực tiễn: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học cho các giải pháp
nâng cao chất lượng HTTTKT cũng như chất lượng TTKT tại các doanh nghiệp
hoạt động trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh.
6.

Bố cục tổng quát của luận văn
Luận văn được kết cấu bao gồm các nội dung sau:
Chương 1: Tổng quan nghiên cứu
Chương 2: Cơ sở lý thuyết

bài nghiên cứu về lĩnh vực HTTTKT trong vòng 10 năm từ năm 1999 đế năm 2009
trên 18 tạp chí hàng đầu nhằm xác định vấn đề nghiên cứu trọng tâm của HTTTKT
có thay đổi hay không, nếu có thì thay đổi như thế nào. Kết quả nghiên cứu cho
thấy có 9 vấn đề trọng tâm đang là xu hướng nghiên cứu HTTTKT, trong đó chiếm


8

đa số là vấn đề tổ chức và quản lý HTTTKT, đề cập đến các giai đoạn khác nhau
của vòng đời phát triển hệ thống có sự tham gia quản lý trong việc sử dụng hệ thống
và đánh giá hoạt động hiệu quả của hệ thống chiếm 26%; kiểm soát nội bộ 21% liên
quan đến thiết kế và đánh giá kiểm soát nội bộ trong HTTTKT để HTTT đạt yêu
cầu, đánh giá và đưa ra quyết định chiếm 19%; phần còn lại chủ yếu là cơ sở dữ
liệu, hệ thống chuyên gia, khuôn mẫu HTTTKT chung, kế toán và tư vấn nghề.
(Lee et al., 2002) đã nghiên cứu về phương pháp luận để làm cơ sở đánh giá
chất lượng thông tin (AIMQ). Phương pháp AIMQ gồm ba thành phần chính, đó là
mô hình thực hiện sản phẩm và dịch vụ cho chất lượng thông tin (PSP/IQ) dùng để
quản lý và đánh giá chỉ số chất lượng thông tin về mặt kinh doanh, dụng cụ phân
tích chất lượng thông tin (IQA) cung cấp các thang đo cho mô hình và công cụ phân
tích lỗ hổng nhằm cải thiện chất lượng thông tin. Nghiên cứu đã cung cấp một hệ
thống cơ sở lý luận về chất lượng thông tin từ đó làm nền tảng phục vụ cho việc
nghiên cứu các thang đo, phương pháp xác định đo lường chất lượng thông tin nói
chung và chất lượng TTKT nói riêng.
Có khá nhiều nghiên cứu được thực hiện trong việc xác định các nhân tố ảnh
hưởng, đánh giá chất lượng TTKT và chất lượng HTTTKT. Theo nghiên cứu của
(Sacer and Oluic, 2013) cho rằng công nghệ thông tin ảnh hưởng cách thức
HTTTKT vận hành như thế nào, đóng góp vào quá trình chuẩn bị, xử lý, trình bày
và cung cấp TTKT. Dữ liệu kế toán được hỗ trợ bởi công nghệ thông tin phù hợp
làm giảm chi phí sản xuất, tăng độ tin cậy của TTKT, tiết kiệm thời gian và năng
lượng. Nó góp phần đáng kể cho tính chính xác và kịp thời của TTKT và chất lượng

mà cả trong giai đoạn ứng dụng HTTTKT. Do nghiên cứu chỉ dựa trên dữ liệu của
các công ty sản xuất, số lượng mẫu còn ít nên tính tổng quát của kết quả nghiên cứu
cho toàn bộ nền kinh tế ở Indonesia chưa cao.
Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu của (Fitriati and Mulyani, 2015), (Anggadini,
2008), (Rapina, 2015) cũng chứng minh rằng cam kết tổ chức, cơ cấu tổ chức và
văn hóa tổ chức ảnh hưởng đến việc ứng dụng thành công HTTTKT tại Indonesia
và đưa ra mối liên hệ giữa ứng dụng HTTTKT thành công và chất lượng TTKT.
Thang đo cho cam kết và văn hóa tổ chức trong hai nghiên cứu này giống với thang
đo trong nghiên cứu của (Rapina, 2014). (Fitriati and Mulyani, 2015) dựa trên mô
hình hệ thống thông tin thành công của DeLone & McLean và mô hình chấp nhận


10

công nghệ của Davis để đo lường sự thành công của HTTT. Nghiên cứu cho thấy
công nghệ thông tin không ngừng thay đổi và làm ảnh hưởng đến sự phát triển của
HTTTKT. Để các chức năng của hệ thống được hoạt động tốt cần có sự hỗ trợ từ
con người – người tạo ra hệ thống, vận hành hệ thống và chấp nhận sự thay đổi.
Nhân viên khi có cam kết tổ chức cao thì họ tin vào mục tiêu của công ty và có
nhận thức tích cực việc ứng dụng hệ thống, nhận thức về tính dễ sử dụng và tính
hữu ích của HTTTKT, từ đó thúc đẩy việc sử dụng hệ thống để cải thiện công việc.
Văn hóa tổ chức mô tả cách thức con người sử dụng hệ thống thông tin như thế nào,
thiết lập và hướng dẫn trong việc phát triển hệ thống, một trong những yếu tố quan
trọng của văn hóa tổ chức là tính đổi mới của con người ảnh hưởng trực tiếp đến
nhận thức tính dễ sử dụng, tính hữu ích và việc sử dụng HTTTKT. Sự ảnh hưởng
tích cực của hai nhân tố tổ chức này cũng là một phần tác động của sự thành công
HTTTKT đến chất lượng TTKT, cụ thể là cải thiện tính phù hợp, tính chính xác,
tính kịp thời và tính đầy đủ. (Rapina, 2015) cho rằng một HTTTKT không thể đạt
chất lượng tốt nếu thiếu cam kết và văn hóa tổ chức, ngoài ra cần nâng cao chất
lượng HTTTKT để cải thiện chất lượng TTKT. Đây cũng là kết quả nghiên cứu của

Trong khi các nghiên cứu trên tập trung vào các nhân tố của tổ chức tác động
như thế nào đến chất lượng HTTTKT thì (Salehi et al., 2010) chứng minh ứng dụng
HTTTKT cải thiện tính chính xác của báo cáo tài chính cũng như có thể dự báo cho
hoạt động tương lai tại Iran. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy có khoảng cách rất
lớn giữa mong muốn và thực tế về các vấn đề của HTTTKT. Hơn nữa, bằng chứng
thực nghiệm của nghiên cứu (Wongsim and Gao, 2011) tại Thái Lan cho thấy chất
lượng thông tin trong quá trình ứng dụng HTTTKT ảnh hưởng đến quá trình ra
quyết định. Việc đưa ra quyết định phụ thuộc vào sự phù hợp của HTTTKT với yêu
cầu của tổ chức. Để ứng dụng thành công HTTTKT, điều quan trọng là phải quản lý
tất cả các quy trình của hệ thống để đảm bảo chất lượng thông tin. Tác giả đưa ra lý
luận việc áp dụng HTTTKT bị ảnh hưởng bởi các yếu tố trong và ngoài tổ chức, đòi
hỏi thông tin đảm bảo chất lượng để có thể hoạt động hiệu quả, được đo lường
thông qua các yếu tố: phù hợp, đáng tin cậy, so sánh được, hữu hiệu, hiệu quả, có
sẵn, tích hợp được, tuân thủ, dễ hiểu, chính xác, bảo mật, đầy đủ, kịp thời.