i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu trích dẫn, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và có
nguồn gốc rõ ràng.
Hà Nội, tháng 8 năm 2018
Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thị Quỳnh Hƣơng


ii

LỜI CẢM ƠN
Trƣớc tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban Giám hiệu Trƣờng Đại học
Thƣơng mại, đến Quý thầy cô Trƣờng Đại học Thƣơng mại đã tạo mọi điều kiện thuận lợi
nhất để tôi hoàn thành luận án này.
Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể giáo viên hƣớng dẫn khoa học của luận án,
Thầy PGS,TS. Bùi Xuân Nhàn và Cô TS. Nguyễn Thị Tú đã rất tận tình, tâm huyết
và trách nhiệm giúp tôi những quy chuẩn về phƣơng pháp nghiên cứu, nội dung và kiến
thức quý báu để tôi hoàn thành luận án.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến UBND tỉnh Quảng Ninh, thành phố
Hạ Long, Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh, Ban quản lý Vịnh Hạ Long, Trung tâm
Thông tin và Xúc tiến Du lịch, Hiệp hội Du lịch tỉnh Quảng Ninh, các cơ quan
quản lý Nhà nƣớc, doanh nghiệp, cá nhân và các tổ chức liên quan đến du lịch đã
nhiệt tình hỗ trợ, cung cấp các tài liệu và trả lời phỏng vấn, điều tra.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, những đồng nghiệp,
sinh viên đã tận tình hỗ trợ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 8 năm 2018

1.2. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................. 24
1.2.1. Nghiên cứu định tính .............................................................................. 25
1.2.2. Nghiên cứu định lƣợng ........................................................................... 26
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.......................................................................................... 31
CHƢƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ
NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA ĐIỂM ĐẾN DU LỊCH ................................ 32
2.1. Điểm đến du lịch và năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch .............. 32
2.1.1. Điểm đến du lịch .................................................................................... 32
2.1.2. Năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch ............................................. 34
2.2. Phân định nội dung nghiên cứu năng lực cạnh tranh của điểm đến
du lịch ................................................................................................................... 38
2.2.1. Các mô hình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch ... 38
2.2.2. Các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch ........... 44
2.2.3. Khung nghiên cứu năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch ............... 51


iv

2.2.4. Các nhân tố ảnh hƣởng đến năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch...... 58
2.3. Kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của một số điểm đến du lịch
và bài học kinh nghiệm rút ra cho điểm đến du lịch Hạ Long, Quảng Ninh Việt Nam ............................................................................................................... 62
2.3.1. Kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của Phuket (Thái Lan) ...... 62
2.3.2. Kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của Singapore ................... 63
2.3.3. Kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của Đà Nẵng ..................... 64
2.3.4. Bài học kinh nghiệm rút ra cho điểm đến du lịch Hạ Long ................... 65
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 ............................................................................................ 66
CHƢƠNG 3. THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA ĐIỂM
ĐẾN DU LỊCH HẠ LONG, QUẢNG NINH - VIỆT NAM ................................ 67
3.1. Khái quát thực trạng phát triển du lịch Hạ Long, Quảng Ninh Việt Nam .............................................................................................................. 67
3.1.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của Hạ Long ............ 67

cao cạnh tranh của điểm đến du lịch Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam ........ 124
4.1.1. Dự báo một số chỉ tiêu phát triển chủ yếu của Hạ Long ...................... 124
4.1.2. Quan điểm, mục tiêu phát triển du lịch Hạ Long ................................. 125
4.1.3. Phân tích mô hình TOWS đối với nâng cao năng lực cạnh tranh của
điểm đến du lịch Hạ Long .............................................................................. 128
4.2. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch Hạ Long,
Quảng Ninh - Việt Nam ..................................................................................... 130
4.2.1. Phát triển nguồn nhân lực du lịch của Hạ Long theo hƣớng chuyên
nghiệp ............................................................................................................. 130
4.2.2. Phát triển sản phẩm du lịch mới, đa dạng, khác biệt cho Hạ Long ...... 132
4.2.3. Tổ chức quản lý điểm đến du lịch hiệu quả.......................................... 136
4.2.4. Nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
của Hạ Long.................................................................................................... 141
4.2.5. Đẩy mạnh nghiên cứu thị trƣờng, quảng bá hình ảnh, thƣơng hiệu
điểm đến du lịch Hạ Long .............................................................................. 145
4.3. Một số kiến nghị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến
du lịch Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam ...................................................... 149
4.3.1. Kiến nghị đối với Chính phủ ................................................................ 149
4.3.2. Kiến nghị đối với các Bộ, Ban, Ngành ................................................. 149
KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 ...................................................................................... 153
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 154
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


vi

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
TIẾNG VIỆT

Năng lực cạnh tranh
Sản phẩm du lịch
Trách nhiệm hữu hạn
Uỷ ban nhân dân
Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Văn hoá - xã hội

TIẾNG ANH
Từ
viết tắt
ASEAN
EU
GCI
GDP
JICA

Tiếng Anh

Nghĩa tiếng Việt

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á
Liên minh Châu Âu
Chỉ số cạnh tranh toàn cầu
Tổng sản phẩm quốc nội
Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản
Tổ chức Hợp tác và
OECD
Phát triển Kinh tế
PCI
Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh

DANH MỤC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Tổng hợp kết quả phỏng vấn sâu các chuyên gia về khung nghiên cứu

NLCT của ĐĐDL Hạ Long ....................................................................................... 26
Bảng 1.2. Số phiếu phát ra cho khách DL nội địa và quốc tế ................................... 28
Bảng 2.1. Các khái niệm về năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch ................... 37
Bảng 2.2. Các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch.............. 45
Bảng 2.3. Khung nghiên cứu NLCT của ĐĐDL Hạ Long ......................................... 55
Bảng 3.1. Kết quả hoạt động kinh doanh DL của Hạ Long giai đoạn 2010 - 2017 ........... 68
Bảng 3.2. Trình độ học vấn của nhân viên các khách sạn ở Hạ Long ...................... 84
Bảng 3.3. So sánh kết quả hoạt động kinh doanh DL của Hạ Long và Đà Nẵng ... 101
Bảng 3.4. Thực trạng nguồn nhân lực DL của Hạ Long và Đà Nẵng..................... 102
Bảng 3.5. Cơ sở lƣu trú của Hạ Long và Đà Nẵng ................................................. 103
Bảng 3.6. So sánh lợi thế cạnh tranh về sự thuận tiện tiếp cận đƣờng hàng không
và đƣờng biển .......................................................................................................... 106
Bảng 3.7. Thông tin đặc điểm cá nhân của khách du lịch nội địa và quốc tế ......... 108
Bảng 3.8. Kết quả giá trị trung bình các thang đo NLCT của ĐDDL Hạ Long theo
đánh giá của khách DL ............................................................................................. 109
Bảng 3.9. Kết quả đánh giá độ tin cậy của các thang đo NLCT của ĐĐDL Hạ Long .... 114
Bảng 3.10. Kết quả phân tích hồi qui đa biến ......................................................... 116
Bảng 3.11. Mức độ tác động của các thang đo đến NLCT của ĐĐDL Hạ Long ... 117
Bảng 4.1. Mô hình TOWS của ĐĐDL Hạ Long .................................................... 129


viii

DANH MỤC HÌNH
Trang
Hình 1.1. Quy trình nghiên cứu định tính .................................................................. 25

al.,2015). Qua tổng quan tài liệu cho thấy, trong khi khái niệm về NLCT của ĐĐDL
đƣợc đề cập khá thống nhất thì vấn đề xác định khung nghiên cứu và hệ thống các
tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá NLCT của ĐĐDL vẫn còn có những khác biệt. Ở các
thập niên trƣớc đây, cạnh tranh trong lĩnh vực DL thƣờng đƣợc thể hiện qua yếu tố
giá cả thì từ đầu thập niên 90, một số nhà nghiên cứu DL đã nhận ra rằng bên cạnh
lợi thế cạnh tranh về giá cả còn có nhiều biến số khác xác định NLCT của một
ĐĐDL. Theo đó, xuất hiện nhiều các mô hình đánh giá NLCT của ĐĐDL và phần
lớn tập trung vào các tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá mang tính quản lý vĩ mô nhƣ yếu
tố kinh doanh, kế hoạch hoá và phát triển ĐĐDL; các yếu tố nguồn lực DL và tính
hấp dẫn của ĐĐDL (Kozak và Remmington, 1999; Crouch và Richie, 1999; Dwyer
và Kim, 2003; Enright và Newton, 2005; Goffi, 2012; Carlos Mario AmayaMolinar và cộng sự, 2017). Đặc biệt, hai công trình nghiên cứu điển hình về NLCT
của ĐĐDL đã thu hút nhiều sự quan tâm và đƣợc ứng dụng nhiều trong các phân tích,
đó là: Mô hình của Crouch và Ritchie (1999) và mô hình tích hợp của Dwyer và Kim
(2003). Mô hình tích hợp của Dwyer và Kim (2003) đã kế thừa từ mô hình Crouch và
Ritchie (1999) đồng thời bổ sung, khắc phục đƣợc một số hạn chế của mô hình này nên
dễ tiếp cận hơn và giúp cho việc nhìn nhận, đánh giá các yếu tố khác nhau của NLCT


2

của ĐĐDL một cách rõ ràng hơn. Do vậy, đã có rất nhiều tác giả áp dụng mô hình này
trong các nghiên cứu về NLCT của ĐĐDL (Doris Gomezelj Omerzel, 2006; Armenski
và cộng sự, 2012; Veronika Ancincova, 2014; Nguyễn Anh Tuấn, 2010; Nguyễn Thị
Thu Vân, 2012; Thái Thị Kim Oanh, 2015; Nguyễn Thạnh Vƣợng, 2016). Tuy nhiên,
cũng có một số nghiên cứu lập luận rằng chƣa có phƣơng pháp hay mô hình nào phù
hợp để đánh giá NLCT của tất cả các ĐĐDL và chƣa có bộ tiêu chí đánh giá nào có thể
áp dụng cho tất cả các ĐĐDL với mọi thời điểm. Rõ ràng, mỗi ĐĐDL có những đặc
điểm địa lý khác nhau, các nguồn lực khác nhau nên mô hình đánh giá NLCT của
ĐĐDL đƣợc áp dụng cho ĐĐDL này nhƣng đối với ĐĐDL khác thì cho ra kết quả
không phù hợp.

3

Long trên thị trƣờng DL trong nƣớc và quốc tế. Thêm vào đó, Hạ Long còn bộc lộ
một số vấn đề hạn chế nhƣ: đội ngũ nhân lực DL còn thiếu và yếu, đặc biệt đối với
nhân lực có tay nghề cao; các SPDL, các chƣơng trình DL, tour, tuyến DL còn
nghèo nàn, chất lƣợng thấp; hệ thống CSHT và CSVCKTDL còn thiếu và chƣa
đồng bộ. Những vấn đề về quản lý ĐĐDL nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, an toàn về tài
sản, tính mạng của du khách đã đe doạ nghiêm trọng đến NLCT và phát triển bền
vững của ĐĐDL Hạ Long. Cộng đồng đồng dân cƣ địa phƣơng chƣa thực sự hiểu
đƣợc tầm quan trọng của phát triển DL để tham gia, đóng góp xây dựng, gìn giữ các
giá trị tài nguyên DL và giá trị văn hoá bản địa. Đây chính là các nền tảng cơ sở cho
việc nghiên cứu một cách khoa học và có hệ thống nhằm tìm ra những giải pháp
nâng cao NLCT của ĐĐDL Hạ Long trong thời gian tới. Mặc dù cũng đã có khá
nhiều các công trình nghiên cứu về ĐĐDL Hạ Long nhƣng phần lớn những nghiên
cứu này tập trung vào các vấn đề nhƣ phát huy giá trị di sản thiên nhiên thế giới
Vịnh Hạ Long; phát triển nguồn nhân lực DL Hạ Long; phát triển DL biển đảo
Quảng Ninh; phát triển Hạ Long thành điểm đến mang tầm quốc tế, sự hài lòng của
du khách đến Hạ Long,…mà chƣa có công trình cụ thể nào đi sâu vào nghiên cứu
NLCT của ĐĐDL Hạ Long.
Xuất phát từ những lý do khách quan trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Nâng cao
năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam” để
nghiên cứu cho luận án tiến sĩ kinh tế, với mong muốn đề xuất một số giải pháp và kiến
nghị có tính khả thi nhằm năng cao NLCT cho ĐĐDL Hạ Long trong thời gian tới.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu:
Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm
nâng cao NLCT của ĐĐDL Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam.
Nhiệm vụ nghiên cứu: Để giải quyết đƣợc mục tiêu nghiên cứu đề ra, nhiệm
vụ của đề tài luận án bao gồm:
Một là, hệ thống hoá các vấn đề lý luận chung về NLCT của ĐĐDL. Làm rõ

Về thời gian: Số liệu thứ cấp sử dụng trong luận án đƣợc thu thập trong giai
đoạn 2010 - 2017; số liệu điều tra sơ cấp đƣợc thu thập trong năm 2016 - 2017. Các
giải pháp, kiến nghị đƣợc đề xuất đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030.
4. Những đóng góp mới của luận án
Về lý luận
- Luận án xác định đƣợc khung nghiên cứu NLCT của ĐĐDL với 10 tiêu
chuẩn và 50 tiêu chí đánh giá. Mặc dù đã có khá nhiều các mô hình và bộ chỉ số
đánh giá NLCT của ĐĐDL, tuy nhiên, qua tổng quan tài liệu cho thấy chƣa có mô
hình nào phù hợp với tất cả các ĐĐDL để đánh giá NLCT và chƣa có bộ chỉ số nào
có thể áp dụng cho tất cả các ĐĐDL với mọi thời điểm. Theo đó, khung nghiên cứu
đƣợc xây dựng trên cơ sở tham vấn các chuyên gia và tình hình thực tế của ĐĐDL
Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam.
- Luận án sử dụng đồng thời hai phƣơng pháp định tính và định lƣợng. Mô
hình hồi qui đa biến với Sự hài lòng của khách DL đƣợc xác định là biến phụ thuộc;
các biến độc lập bao gồm: Tài nguyên DL, Nguồn nhân lực DL, SPDL, CSHT và
CSVCKTDL, Quản lý ĐĐDL, Hình ảnh ĐĐDL, DNDL, Sự thuận tiện tiếp cận
ĐĐDL, Giá cả, Sự tham gia của cộng đồng dân cƣ địa phƣơng vào DL.
- Khung nghiên cứu NLCT của ĐĐDL đƣợc đề xuất có thể áp dụng đƣợc đối với
các ĐĐDL địa phƣơng có thế mạnh tài nguyên DL biển đảo. Tuy nhiên, cũng cần xem


5

xét các điều kiện và các đặc điểm đặc thù của mỗi ĐĐDL cụ thể để điều chỉnh các tiêu
chuẩn và tiêu chí đánh giá cho phù hợp nhằm đạt đƣợc kết quả cao nhất.
Về thực tiễn
- Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của Đà Nẵng (Việt Nam), Singapore,
Phuket (Thái Lan), rút ra đƣợc tám bài học kinh nghiệm nhằm nâng cao NLCT của
ĐĐDL Hạ Long, Quảng Ninh - Việt Nam.
- Đánh giá đƣợc thực trạng NLCT của ĐĐDL Hạ Long, Quảng Ninh - Việt

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án
Nghiên cứu về cạnh tranh, NLCT và NLCT của ĐĐDL đã thu hút đƣợc sự quan
tâm của rất nhiều các nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc trong thời gian gần đây.
1.1.1. Những nghiên cứu về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh
Có khá nhiều cách tiếp cận về cạnh tranh và cũng tồn tại khá nhiều khái niệm
trong hệ thống lý thuyết cạnh tranh. Lý thuyết cạnh tranh và NLCT đến nay có thể
đƣợc chia thành trƣờng phái cổ điển và trƣờng phái hiện đại. Adam Smith - với tƣ
cách là một học giả kinh tế chính trị đã là ngƣời đầu tiên hoàn chỉnh, hệ thống hoá lý
luận đồng thời đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của kinh tế học. Trƣờng
phái cổ điển với tƣ tƣởng cạnh tranh và tự do kinh tế của A.Smith hƣớng vào mục
tiêu phản đối sự can thiệp của Nhà nƣớc thông qua lý thuyết “bàn tay vô hình”. Và
nhƣ vậy, trong thời kỳ này, các nhà nghiên cứu cổ điển đã nhận thấy cạnh tranh là cần
thiết cho sự phát triển của nền kinh tế; tuy nhiên, lý thuyết của trƣờng phái cổ điển
cũng chƣa đƣa ra khái niệm rõ ràng về cạnh tranh.
Nghiên cứu của trƣờng phái hiện đại với đại diện là K.Marx trong bộ “Tƣ
bản” thì khái niệm về cạnh tranh đã rõ ràng hơn. Trong cuốn sách này, ông đã phân
tích kỹ về chủ nghĩa tƣ bản và sự cách mạng hoá không ngừng từ bên trong của các
doanh nghiệp [5]. Cho đến M.Porter - chuyên gia hàng đầu về chiến lƣợc và chính
sách cạnh tranh và là cha đẻ của lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia thì khái niệm
về cạnh tranh đƣợc xây dựng khá toàn diện [39]. Và cuối cùng, từ điển kinh doanh
(xuất bản năm 1992 ở Anh) cho ra đời một khái niệm về cạnh tranh thống nhất,
đƣợc thừa nhận rộng rãi.
Từ những nghiên cứu về cạnh tranh một cách chuyên sâu hơn, các nhà kinh
tế đã đƣa ra những quan điểm về NLCT và xây dựng hệ thống lý luận về NLCT.
Ngoài các nhà kinh tế cổ điển, các lý thuyết cạnh tranh gắn với các tên tuổi nổi
tiếng của trƣờng phái cạnh tranh hoàn hảo nhƣ W.s.Jevos, A.Coumot, L.Walras,
Marshall,... và trƣờng phái canh tranh hiện đại nhƣ E.Chamberlin, J.Robinson,
J.Schumpeter, R.Boyer, M.Aglietta, M.Porter, Micheal Eairbank,... Tuy nhiên,
NLCT và việc nghiên cứu NLCT một cách hệ thống lại đƣợc bắt đầu khá muộn và
chỉ mới từ những năm 1980 đến nay. Mỗi nhà nghiên cứu, mỗi công trình đều có