LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu
và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả
cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì một công trình nào
khác.

Tác giả

Phạm Văn Khiêm

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii


MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA .......................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... ii
MỤC LỤC ...................................................................................................................... 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .......................................................................... 3
DANH MỤC BẢNG ...................................................................................................... 4
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................... 5
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI ............................................................................................ 5
2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ ....................................................................... 7
3. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ..................................................... 11
4. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU ..................................................... 11
5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU......................................................................... 12
6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN ........................................................................... 13
7. CẤU TRÚC LUẬN VĂN ..................................................................................... 13
NỘI DUNG ................................................................................................................... 14

2.2.4. Sử dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động của HS trong giờ đọc hiểu
VB kí ...................................................................................................................... 67
2.2.5. Vận dụng kĩ thuật liên văn bản trong dạy học đọc hiểu VB kí ................... 71
2.2.6. Sử dụng phƣơng tiện dạy học và công nghệ thông tin hợp lí hỗ trợ dạy học
đọc hiểu VB kí ....................................................................................................... 74
Tiểu kết chƣơng 2 ........................................................................................................ 76
Chƣơng 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.................................................................. 77
3.1. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM ........................................................................... 77
3.2. ĐỐI TƢỢNG, ĐỊA BÀN VÀ THỜI GIAN THỰC NGHIỆM ........................ 77
3.2.1. Đối tƣợng và địa bàn thực nghiệm .............................................................. 77
3.2.2. Thời
gian Version
thực nghiệm
.................................................................................
77
Demo
- Select.Pdf
SDK
3.3. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM ........................................................................... 78
3.4. TIẾN TRÌNH THỰC NGHIỆM ........................................................................ 78
3.4.1. Thiết kế giáo án thực nghiệm ...................................................................... 78
3.4.2. Chuẩn bị thực nghiệm .................................................................................. 88
3.4.3. Tổ chức dạy học thực nghiệm ..................................................................... 88
3.4.4. Kiểm tra thực nghiệm .................................................................................. 88
3.5. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM ............................................................................. 89
3.6. ĐÁNH GIÁ THỰC NGHIỆM ........................................................................... 89
Tiểu kết chƣơng 3 ........................................................................................................ 92
KẾT LUẬN .................................................................................................................. 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................................... 96
PHỤ LỤC

THPT

Trung học phổ thông

TN

Thực nghiệm

VB

Văn bản

VHDG

Văn học dân gian

Demo Version - Select.Pdf SDK

3


DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1. Thống kê kết quả kiểm tra kiến thức HS qua đoạn trích Ngƣời lái đò sông
Đà (Nguyễn Tuân) ...................................................................................89
Bảng 3.2. Thống kê kết quả kiểm tra kiến thức HS qua đoạn trích Ai đã đặt tên cho
dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng) ....................................................89

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học và tìm kiếm các giải pháp đổi mới PPDH
theo hƣớng này. Hiện nay, đổi mới PPDH đang thực hiện bƣớc chuyển từ tiếp cận
nội dung sang tiếp cận năng lực, nghĩa là từ chỗ chú trọng HS học đƣợc cái gì đến
chỗ quan tâm HS vận dụng đƣợc cái gì qua việc học. Để đảm bảo đƣợc điều đó,
phải thực hiện chuyển từ PPDH theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học,
cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất.
1.2. Ngữ văn là môn học có vai trò rất quan trọng trong chƣơng trình giáo
dục phổ thông. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo hƣớng phát triển năng lực
ngƣời học, việc dạy học Ngữ văn lại càng đƣợc quan tâm hơn. Chƣơng trình giáo

5


dục phổ thông mới (ban hành tháng 7/2017) xác định môn Ngữ văn có vai trò chủ
đạo trong việc phát triển những năng lực chung nhƣ: giao tiếp, giải quyết vấn đề
và sáng tạo, thẩm mĩ, tự học… và những năng lực đặc thù khác. Muốn đạt đƣợc
mục tiêu này, việc dạy học Ngữ văn cần đƣợc nghiên cứu một cách nghiêm túc,
cẩn trọng từ nội dung chƣơng trình, phƣơng pháp tổ chức dạy học cho đến phƣơng
pháp kiểm tra - đánh giá.
Trong môn Ngữ văn, phân môn Đọc - hiểu có vai trò rất quan trọng đối với
việc phát triển năng lực cho HS. Nhƣ tên gọi của nó, Đọc - hiểu trƣớc hết phải hình
thành năng lực đọc các loại VB cho HS. Nội dung dạy học đọc hiểu trong chƣơng
trình Ngữ văn ở THPT hiện nay hƣớng tới nhiều thể loại khác nhau nhƣ: thơ, truyện
ngắn, tiểu thuyết, nghị luận, kí... Nếu thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết là thể loại “thuần
túy văn học”, quen thuộc với GV và HS trong nhà trƣờng thì kí là thể loại còn khá
mới mẻ. Hơn thế nữa, kí lại đƣợc chia làm nhiều loại khác nhau và đƣợc sử dụng
cho nhiều mục đích nhƣ: kí văn học, kí báo chí hay hồi kí, nhật kí, truyện kí, tùy
bút... Điều này ít nhiều đã gây ra sự khó khăn cho GV và HS trong quá trình dạy và
học đọc hiểu và lại càng khó khăn hơn khi chúng ta đang hƣớng đến việc dạy học


trong trƣờng THPT...
Trong công trình Một số vấn đề về phương pháp dạy - học Văn học trong nhà
trường [32], với tinh thần tổng thuật quá trình phát triển của chuyên ngành PPDH
Văn, hai tác giả Nguyễn Huy Quát và Hoàng Hữu Bội đã chọn và giới thiệu những
bài viết, tiểu luận nghiên cứu sâu của các chuyên gia về chuyên ngành từ những
năm 70 đến cuối năm 2000.
Dạy học đọc hiểu là một trong những định hƣớng lớn về đổi mới PPDH Văn.
Một số tác giả đã đề cập đến khái niệm "đọc hiểu" và dạy đọc hiểu nhƣ Nguyễn

Demo
- Select.Pdf
SDK[17]; Nguyễn Thanh Hùng trong
Thái Hòa trong
Vấn Version
đề đọc hiểu
và dạy đọc hiểu
Kĩ năng đọc hiểu văn [20]; Phạm Thị Thu Hƣơng trong Đọc hiểu và chiến thuật đọc
hiểu VB trong nhà trường phổ thông [23];… Đỗ Ngọc Thống quan niệm: "Đọc hiểu
VB bao gồm cả việc thông hiểu nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng nhƣ thấy
đƣợc vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, cái thông
điệp tƣ tƣởng, tình cảm, thái độ của ngƣời viết và cả những giá trị tự thân của hình
tƣợng nghệ thuật. Đọc văn theo tinh thần đó là toàn bộ quá trình tiếp nhận, giải mã
VB (kể cả việc hiểu và cảm thụ)" [39, 26-28].
Một số công trình nghiên cứu đã đƣa ra các luận điểm để phân biệt sự khác
nhau về tính chất và tiến trình dạy học trong giờ giảng văn với giờ đọc hiểu VB, từ
đó ứng dụng thiết kế một số giáo án đọc hiểu.
Trong Đọc hiểu VB - Một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy
văn hiện nay, Trần Đình Sử đã chia quá trình này thành các công đoạn đọc thông,
đọc thuộc, đọc kĩ, đọc sâu, đọc hiểu, đọc sáng tạo và đọc sử dụng và "trong các


hướng phát triển năng lực

Version
- Select.Pdf
SDK
TrongDemo
nhà trƣờng
phổ thông,
dạy học VB
kí, nhất là kí văn học đã có lịch sử
từ rất lâu. Thể loại kí cũng đã nhiều tác giả đề cập đến trong các công trình nghiên
cứu về lí luận: Kí như một loại hình diễn ngôn [30] của Nguyễn Thị Ngọc Minh;
Tác phẩm và thể loại văn học [36] do Trần Đình Sử chủ biên; Kí văn học và kí báo
chí [6] của Đức Dũng…
Việc dạy học thể loại kí trong nhà trƣờng cũng đã đƣợc nghiên cứu ở những
mức độ khác nhau. Tác giả Hoàng Nhƣ Mai, trong bài viết Kí và giảng dạy kí đã
làm rõ khái niệm của thể loại kí và nêu lên một số kinh nghiệm giảng dạy thể loại
này [27]. Theo tác giả, giảng dạy kí trƣớc kết chúng ta phải bám sát vào đặc điểm
cơ bản của thể kí là tính xác thực. Luận văn thạc sĩ Thể loại kí và việc giảng dạy tác
phẩm kí ở trong nhà trường phổ thông của Phạm Thị Thu Thủy (2008) [42] do TS.
Nguyễn Hoài Thanh hƣớng dẫn đã tìm hiểu thêm về những đặc điểm của thể kí, tìm
hiểu thực trạng của việc dạy học tác phẩm kí ở trƣờng phổ thông và góp phần đề
xuất phƣơng hƣớng giảng dạy kí nhằm nâng cao chất lƣợng dạy - học văn nói chung
cũng nhƣ giờ dạy tác phẩm kí nói riêng. Tác giả Võ Anh Minh (2012) [31] trong bài
9


viết Giảng dạy tác phẩm ký trong chương trình Ngữ văn 12 từ đặc trưng thể loại,
cho rằng lấy đặc trƣng thể loại làm nền tảng để lựa chọn phƣơng pháp, hƣớng tiếp
cận VB kí là hết sức cần thiết. Theo tác giả, nắm vững và bám vào đặc trƣng của kí,

từ đặc trƣng loại thể, từ phong cách nghệ thuật tác giả và từ góc nhìn văn hóa…
Những nghiên cứu này đã góp phần xây dựng cơ sở khoa học và thực hành dạy học
VB kí trong nhà trƣờng phổ thông.

10


Tuy vậy, vấn đề đặt ra là VB kí với những đặc trƣng loại thể riêng đòi hỏi có
hƣớng tiếp cận và các hoạt động đọc phù hợp. Mặt khác, dạy đọc hiểu VB kí ở
trƣờng phổ thông cần hƣớng đến mục tiêu hình thành và phát triển cho HS năng lực,
kĩ năng đọc hiểu VB, đồng thời góp phần phát triển những năng lực chung cho HS.
Thế nhƣng, cho đến nay có thể nói, chƣa có công trình nghiên cứu nào trực tiếp bàn
về việc dạy học đọc hiểu VB kí theo định hƣớng phát triển năng lực cho HS. Đây là
vấn đề mà luận văn tập trung nghiên cứu với mục đích tìm ra một số giải pháp hiệu
quả cho hoạt động dạy học VB kí theo hƣớng hình thành và phát triển năng lực đọc
hiểu cho HS, giúp HS biết đọc, yêu thích đọc và biết cách đọc hiểu VB thuộc lại
hình văn học kí nói riêng và các loại VB nói chung.
3. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Quá trình dạy học đọc hiểu VB kí ở trƣờng THPT có thể tiếp cận theo nhiều
hƣớng nghiên cứu. Luận văn nhắm vào đối tƣợng nghiên cứu là quá trình dạy học
đọc hiểu VB kí ở trƣờng THPT theo định hƣớng phát triển năng lực cho HS.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn
giới hạn
ở phạm- vi
nghiên cứu,SDK
xác định hệ thống năng lực đọc hiểu
Demo
Version

Luận văn sử dụng các phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các luận
điểm khoa học làm cơ sở lí luận cho đề tài; nghiên cứu các vấn đề lí luận về năng
lực và phát triển năng lực, về đọc hiểu VB, về đặc trƣng thể loại VB kí,... để tổng
hợp hệ thống lí luận phù hợp làm cơ sở đề xuất các biện pháp dạy học hiệu quả VB
kí theo hƣớng tiếp cận năng lực.

Demo pháp
Version
- Select.Pdf
5.2. Nhóm phương
nghiên
cứu thực tiễnSDK
Luận văn sử dụng các phƣơng pháp quan sát, điều tra, thực nghiệm, thu thập,
tổng hợp ý kiến nhằm thu thập thông tin, tìm hiểu và đánh giá thực trạng dạy học
VB kí nói chung và dạy học đọc hiểu VB kí theo định hƣớng phát triển năng lực
cho HS ở trƣờng THPT.
Nhóm phƣơng pháp này cũng đƣợc sử dụng trong quá trình dạy học thực
nghiệm và đối chứng, ở giai đoạn đánh giá kết quả thực nghiệm để đo lƣờng hiệu
quả và giá trị thực tiễn của kết quả nghiên cứu.
5.3. Các phương pháp bổ trợ
Ngoài các phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu trên, trong quá trình thực hiện đề
tài, chúng tôi còn sử dụng một số phƣơng pháp bổ trợ nhƣ phƣơng pháp thống kê,
xử lí số liệu, sử dụng các bảng, biểu, sơ đồ trình bày, xử lí thông tin thu thập đƣợc
qua quan sát, điều tra, thực nghiệm… làm cho các kết quả nghiên cứu trở nên rõ
ràng, chính xác, đảm bảo độ tin cậy…

12


6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN