1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ THÙY

TRUYỀN THUYẾT VÀ LỄ HỘI ĐINH TIÊN HOÀNG
Ở NINH BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên – 2018


2

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Ninh Bình - một tỉnh nằm ở cực nam đồng bằng Bắc Bộ là vùng đất cổ có con
người cư trú từ rất sớm. Tỉnh có 6 huyện và 2 thành phố với diện tích 1384,1 km2,
mật độ dân số trung bình là 654 người/km2. Người dân Ninh Bình luôn tự hào về quê
hương, một vùng đất có nền văn hóa, văn hiến lâu đời. Nơi đây là khu vực tập trung
nhiều di tích lịch sử nổi tiếng có nhiều lễ hội truyền thống phản ánh khá rõ nét con
người, tín ngưỡng, phong tục; đồng thời thông qua các lễ hội, người dân tưởng nhớ
các vị anh hùng có công xây dựng đất nước. Trong đó, Đinh Tiên Hoàng là vị vua
sáng nghiệp có công lao to lớn trong việc dẹp yên loạn lạc, xóa bỏ tình trạng cát cứ
làm suy yếu đất nước, xây dựng một nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu
tiên, có quân đội hùng mạnh, có pháp chế nghiêm minh. Đinh Tiên Hoàng là một
nhân vật lịch sử và truyền thuyết lớn xứng đáng có một vị trí quan trọng trong truyền

tìm hiểu. Hiếm có một triều đại lịch sử nào, những anh hùng chiến bại lại luôn được
dân gian ca ngợi, thờ phụng và dường như những vị anh hùng ấy dân gian không
quên một ai, không bỏ xót một ai từ những vị tướng là trụ cột sống chết cùng vua
Đinh từ thủa nằm gai nếm mật đến những tướng sĩ cấp thấp hi sinh cho nhà Đinh âm
thầm mà lịch sử chưa bao giờ nhắc đến.
Ngoài ra, khía cạnh truyền thuyết phong thuỷ gắn với sự phát tích đế vương,
với cái chết bất đắc kỳ tử sau này - đều mang đậm dấu ấn Phật giáo sâu sắc và khá
phổ biến trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng như trong tín ngưỡng dân
gian…Đây cũng là một hệ truyền thuyết đáng chú ý và việc đặt truyền thuyết Đinh
Tiên Hoàng vào dòng chung đó để nghiên cứu cũng sẽ hứa hẹn có những đóng góp
mới.
Lễ hội Trường Yên là lễ hội lớn nhất tỉnh Ninh Bình diễn ra vào ba ngày mùng
8, mùng 9, mùng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội gắn liền với các truyền
thuyết về Đinh Tiên Hoàng đã tái hiện lại hình ảnh vua Đinh từ thủa tập trận cờ lau
đến khi dẹp loạn mười hai sứ quân lên ngôi hoàng đế đồng thời lễ hội còn phản ánh
các tín ngưỡng của nhân dân Ninh Bình. Đây cũng là dịp để truyền thuyết vua Đinh
Tiên Hoàng đến gần hơn với nhân dân trong và ngoài nước.


4

Luận văn này, bên cạnh việc hệ thống, tìm hiểu và cung cấp thêm một cái nhìn
về văn hóa, văn học của vị anh hùng dân tộc Đinh Tiên Hoàng đồng thời còn thể hiện
niềm tự hào về quê hương của tác giả luận văn.
2. Lịch sử vấn đề
Đinh Tiên Hoàng là một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử và truyền thuyết nhưng
đến nay số lượng tác giả viết về Đinh Tiên Hoàng còn khá ít ỏi. Những bài viết về
Đinh Tiên Hoàng cũng chỉ mới tìm hiểu được một số phương diện nào đó chứ chưa
có các công trình chuyên sâu. Các tác giả thường chỉ giành một phần nhỏ trong cuốn
sách của mình để điểm qua về sự nghiệp, công trạng của vị vua này, hoặc có khi tìm

+ Luận văn tốt nghiệp Đại học của Giang Thị Thu Phương “Khảo sát truyền
thuyết và lễ hội Đinh-Lê ở Ninh Bình” 2012, GS.TS Lê Chí Quế hướng dẫn.
3. Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Hiện nay, tư liệu thành văn mà chúng tôi sưu tầm được là 40 truyền thuyết và 20
truyền thuyết điền dã. Trong đó, có những mảnh truyền thuyết nhỏ lẻ không chỉ về
Đinh Tiên Hoàng mà còn liên quan đến các vị tướng như Đinh Điền, Nguyễn Bặc,
Phạm Hạp, Lưu Cơ…với nhiều chi tiết mới.
Bên cạnh đó chúng tôi còn đi tìm hiểu về Lễ hội Trường Yên được tổ chức tại
xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, ngay trên đền thờ vua Đinh vua Lê từ
ngày mồng 9, mồng 10 và 11 tháng Ba âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội rất lớn với
nhiều nghi thức gắn với các truyền thuyết về vua Đinh Tiên Hoàng như bỏ lòng lợn
khi cúng, tục rước nước, tái hiện lại hình vua Đinh từ thủa cờ lau tập trận... Chính
những lễ hội này đã góp phần làm phong phú thêm cho truyền thuyết đồng thời làm
cho truyền thuyết về Đinh Tiên Hoàng ngày càng có sức sống bền lâu qua các thế hệ.
3.2. Mục tiêu nghiên cứu
Nhận thức được truyện kể dân gian và lễ hội về Đinh Tiên Hoàng là một hiện
tượng văn học, văn hóa dân gian gợi mở nhiều vấn đề lý thú, song, cho đến nay vẫn
chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện, chuyên sâu về đối
tượng này, luận văn của chúng tôi một mặt hệ thống hóa các nguồn tư liệu truyện kể


6

về Đinh Tiên Hoàng, phân tích những mô típ của chuỗi truyện này để khẳng định giá
trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm; mặt khác tìm hiểu lễ hội được tổ chức tại xã
Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình ngay tại nơi thờ hai vị vua Đinh Tiên
Hoàng và Lê Đại Hành nhằm chỉ ra mối quan hệ gắn kết giữa truyện kể dân gian và
lễ hội.
4. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

truyền thuyết của vua Đinh trong tỉnh. Đặc biệt, chúng tôi có điều kiện tham dự lễ hội
Trường Yên vào tháng Ba âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội có quy mô lớn nhất trong
tỉnh thu hút rất nhiều khách du lịch đến tham dự. Tuy nhiên vì thời gian có hạn nên
còn nhiều nơi có đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và các vị tướng lĩnh ở ngoài tỉnh mà
chúng tôi chưa thể đến được.
- Phương pháp liên ngành: Hơn bất cứ thể loại nào truyền thuyết là thể loại có
mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, phong tục, lễ hội…Vì vậy, chúng tôi sử dụng
phương pháp liên ngành trong luận văn để xem xét truyền thuyết dân gian dưới nhiều
góc độ để có một cái nhìn tổng thể và toàn diện về bộ phận truyền thuyết dân gian
Đinh Tiên Hoàng.
5. Phạm vi nghiên cứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi lựa chọn những truyền thuyết dân
gian trong các sách đã xuất bản, trong thư tịch cổ, những truyền thuyết về Đinh Tiên
Hoàng trong quá trình điền dã từ đó đi sâu vào tìm hiểu các motif nổi bật xuất hện
trong các truyền thuyết và việc tổ chức lễ hội Trường Yên hàng năm tại đền vua Đinh
vua Lê ở xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình để phân tích, đánh giá.
6. Cấu trúc của Luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của luận văn được chia làm 3
chương, cụ thể như sau:
Chương 1: Đất và người Ninh Bình
Chương 2: Truyền thuyết về Đinh Tiên Hoàng
Chương 3: Lễ hội Trường Yên và tín ngưỡng thờ Đinh Tiên Hoàng


8

7. Đóng góp của Luận văn
Luận văn lần đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống, chuyên sâu về truyền
thuyết dân gian và lễ hội của Đinh Tiên Hoàng, tập hợp nguồn tư liệu truyền thuyết
dân gian về Đinh Tiên Hoàng, xác lập được những motif cơ bản và giá trị của chuỗi

sống chủ yếu ở một số xã thuộc huyện Nho Quan và một số ít thuộc thành phố Tam
Điệp. Có 2 tôn giáo chính là đạo Phật và Thiên chúa giáo.
Ninh Bình ở cực Nam đồng bằng sông Hồng, giáp với đồng bằng sông Mã qua
vùng núi Tam Điệp là phần cuối cùng của vùng núi Tây Bắc trong khu đệm Hòa Bình
– Thanh Hóa nên nó được coi là địa bàn trung chuyển của các hệ thống tự nhiên. Đây
là nét đặc điểm địa lí lớn nhất có ảnh hưởng nhiều mặt tới khí hậu, thời tiết, địa hình,
thổ nhưỡng và các điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Ninh Bình.
Đặc điểm địa lí thứ hai là giao thông đường bộ, đường sắt Bắc Nam rất thuận
lợi. Ninh Bình nằm cách thủ đô Hà Nội hơn 90km.
Đặc điểm địa lí thứ ba là Ninh Bình có các hệ thống giao thông đường thủy rất
thuận tiện với các con sông lớn: sông Đáy, sông Hoàng Long, sông Vân Sàng, sông
Vạc tạo điều kiện cho quá trình giao lưu kinh tế, văn hóa với các tỉnh trong khu vực
và cả nước.


10

Đặc điểm địa lí thứ tư là Ninh Bình vừa có rừng giàu vừa có đồng bằng phì
nhiêu lại vừa có biển cả giàu thủy hải sản đặc biệt là vùng đất mở Kim Sơn hàng năm
đất bồi ra biển Đông từ 80 đến 100m làm cho diện tích đất tự nhiên của Ninh Bình
không ngừng được mở rộng. Dấu ấn về biển tiến còn in đậm trên đất Ninh Bình.
Những địa danh cửa biển như: Phúc Thành, Đại An, Con Mèo Yên Mô, cửa Càn, cửa
biển Thần Phù cùng với các con đê lịch sử như đê Hồng Đức, đê Hồng Lĩnh, đê
Đường Quan, đê Hồng Ân, đê Hoành Trực, đê Văn Hải, đê Bình Minh I, đê Bình
Minh II... Cho đến nay vùng đất Ninh Bình vẫn tiến ra biển mỗi năm gần 100 m.
Ninh Bình là một tỉnh mở rộng không gian văn hoá Việt xuống biển Đông, đón nhận
các luồng dân cư, các yếu tố văn hoá từ Bắc vào Nam, từ biển vào. Kinh tế biển đóng
vai trò quan trọng nổi bật như nghề đánh bắt cá biển, nuôi tôm sú, tôm rảo, nuôi cua...
Nếp sống của cư dân lấn biển mang tính chất động trong vùng văn hoá môi trường
đất mở.