ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CHÍU TRẦN DINH

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12
-THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH Ở TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN – 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CHÍU TRẦN DINH

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH Ở TỈNH QUẢNG NINH

Ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS. Đỗ Văn Hảo
THÁI NGUYÊN – 2018


LỜI CAM ĐOAN

mọi điều kiện giúp đỡ tác giả nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn.
Xin chân thành cảm ơn các thầy cô ở một số trường THPT tỉnh Quảng
Ninh như: trường THPT Ba Chẽ, trường THPT Tiên Yên, trường PTDTNT
Tỉnh Quảng Ninh và các em HS các trường thực nghiệm đã tham gia trả lời
các phiếu điều tra, nhằm giúp tác giả có một cơ sở thực tiễn để nghiên cứu và
thực hiện luận văn này.
Tuy đã có những cố gắng nhất định nhưng luận văn vẫn còn những hạn
chế. Tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp, đánh giá của quý
thầy cô để luận văn được hoàn thiện hơn.
Tác giả xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 15 tháng 04 năm 2018
Tác giả luận văn

Chíu Trần Dinh

ii


MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cam đoan...................................................................................................... i
Lời cảm ơn ........................................................................................................ ii
Mục lục............................................................................................................. iii
Danh mục các bảng .......................................................................................... iv
Danh mục các hình ............................................................................................ v
Danh mục các chữ viết tắt ................................................................................ vi
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài............................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 2

1.2.4. Thực trạng dạy học Địa lí hiện nay ....... Error! Bookmark not
defined.
1.2.5. Định hướng đổi mới nội dung và phương pháp dạy học môn Địa lí ở
trường THPT ........................................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 1............................................................................................ 27
Chương 2. SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở
TỈNH QUẢNG NINH……………………………………………………...29
2.1. Nguyên tắc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 - THPT theo định
hướng phát triển năng lực học sinh ở tỉnh Quảng Ninh.......................... 31
2.1.1. Đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức đối với HS ............................. 31
2.1.2. Đảm bảo tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn ....................................
32
2.1.3. Đảm bảo tính giáo dục .......................................................................... 33
2.1.4. Đảm bảo nguyên tắc tự lực và phát triển tư duy cho HS ......................
34
2.2. Các loại kênh hình trong chương trình Địa lí lớp 12 ...............................
27
2.2.1. Hệ thống lược đồ trong sách giáo khoa Địa lí 12 ................................. 29
2.2.2. Các loại biểu đồ, bảng số liệu thống kê trong chương trình Địa lí lớp
12
................................................................. Error! Bookmark not defined.
2.2.3. Sơ đồ, lát cắt địa lí................................. Error! Bookmark not defined.
2.2.4. Atlat Địa lí Việt Nam ............................ Error! Bookmark not defined.
2.2.5. Các loại tranh ảnh, phim và video clip ................................................. 30
2.3. Phương pháp sử dụng các kênh hình trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo
định hướng phát triển năng lực HS ......................................................... 35


2.3.1. Phương pháp sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam ........................................
35

defined.
2.6. Một số giáo án minh họa về sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực HS ...................................... 59
Tiểu kết chương 2............................................................................................ 68
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ................................................... 69
3.1. Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc, phương pháp tiến hành thực nghiệm .. 69
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .......................................................................... 69
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm .......................................................................... 69
3.1.3. Nguyên tắc thực nghiệm ....................................................................... 69
3.1.4. Phương pháp tiến hành thực nghiệm..................................................... 70
3.2. Tổ chức thực nghiệm................................................................................ 70
3.2.1. Chọn trường thực nghiệm ..................................................................... 70
3.2.2. Chọn lớp thực nghiệm ........................................................................... 71
3.2.3. Chọn giáo viên dạy thực nghiệm .......................................................... 72


3.2.4. Phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm.......................... 72
3.2.5. Thời gian tiến hành thực nghiệm .......................................................... 73
3.3. Nội dung thực nghiệm.............................................................................. 73
3.4. Kết quả sau khi tiến hành thực nghiệm .................................................... 73
3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm ................................................................. 79
3.5.1. Đánh giá về mặt định lượng .................................................................. 79
3.5.2. Đánh giá về mặt định tính ..................................................................... 80
Tiểu kết chương 3............................................................................................ 82
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 86
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang

................................................................................................................. 77
Hình 3.3. Biểu đồ xếp loại học lực của HS cả 3 trường theo lớp thực nghiệm
và đối chứng ............................................................................................ 78

5


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
S C C
T h đ
1C C
N ô
2Đ Đ
B ồ
3Đ Đ
C ối
4Đ Đ
H ại
5Đ Đ
H ại
6G G
V iá
7H H
S ọc
8N N
X hà
9P P
T h
1S S
0G ác

phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức
học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa
học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và
học” [19]. Điều này đòi hỏi phải có sự thay đổi về phương pháp trong công
tác giảng dạy của người GV, trong đó phương pháp trực quan và phương pháp
thực hành là các phương pháp dạy học tích cực đang được nhiều GV quan tâm
áp dụng trong giảng dạy. Đổi mới giáo dục đòi hỏi nhà trường không chỉ trang
bị cho HS những kiến thức đã có của nhân loại mà còn phải bồi dưỡng, hình
thành ở HS tính năng động, óc tư duy sáng tạo và kĩ năng thực hành áp dụng,
tức là đào tạo những người lao động không chỉ có kiến thức mà phải có năng
lực hành động, kĩ năng thực hành, Bởi vì:
Trong chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 12, ngoài kiến thức địa lí
được tàng trữ ở kênh chữ dưới dạng các khái niệm, thì các kiến thức địa lí còn
được tàng trữ ở trong kênh hình rất đa dạng, các kênh hình có tính trực quan
cao và tính diễn giải lôgic các hiện tượng trong dạy học Địa lí.

1


Hệ thống kiến thức địa lí tàng trữ ở kênh hình rất phong phú bao gồm:
Bản đồ, lược đồ, các loại tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ, các loại phim ảnh,
video clip,… Khi lên lớp, GV cần phải hướng dẫn HS khai thác sâu hơn kiến
thức ở kênh chữ và kênh hình. Do đó, HS cần phải hiểu rõ và nắm chắc kiến
thức mà GV đã hướng dẫn ở trên lớp. Sự phối hợp biểu hiện kiến thức trên
kênh chữ của các nhà biên soạn SGK và sự khai thác triệt để kiến thức ở kênh
chữ và kênh hình của GV và HS đã tạo điều kiện cho hoạt động nhận thức
kiến thức địa lí trực quan sinh động hơn, giúp cho quá trình tiếp thu kiến thức
địa lí dễ dàng hơn và lưu giữ kiến thức trong kí ức lâu bền hơn.
Thực tế việc dạy học môn Địa lí tại các trường THPT hiện nay cho
thấy: Việc khai thác kênh hình trong SGK mới chỉ dừng lại ở mức độ đơn


Balderstone,

Francis.

C.

Hardwick,

R.

Robinson,

P.Smith…,khi nghiên cứu về phương pháp giảng dạy Địa lí cũng cho rằng việc
sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí không những tạo ra hình ảnh trực quan
rõ nét về đối tượng nhận thức mà còn có vai trò quan trọng trong việc tích cực
hóa hoạt động nhận thức của HS, đặc biệt là khả năng phát triển tư duy, năng
lực sáng tạo của HS.
Nhiều tác giả đã xác định các loại kênh hình và khẳng định được vai trò
quan trọng của chúng: Francis. C. Hardwick trong cuốn “Teaching History
and Geography” (1964), David Lambert và David Balderstone trong
“learning to teach geography in the secondary School” (2000), các tác giả
trên tạp chí “Teaching Geography”, “Teaching and Learning Geography”
[32]. Các tác giả cho rằng các loại kênh hình như: tranh ảnh, bản đồ, biểu
đồ…,là những tài liệu quan trọng hàng đầu và trong dạy học Địa lí chúng có
khả năng mang những địa phương rất xa vào trong lớp học. Họ cũng đề cao
vai trò của kênh hình trong quá trình giúp HS khám phá tri thức, phát triển
vốn từ, khả năng giải thích các hiện tượng địa lí, đánh giá các quan điểm. Tác
giả David Lambert và David Balderstone còn đề cập đến việc khai thác và sử
dụng kênh hình trong giảng dạy. Các tác giả này quan tâm nhiều đến việc phát

Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quốc Lập; “Lý luận dạy học Địa lí” (năm 2000)
của của tác giả Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc; “Phương tiện kĩ thuật dạy
học Địa lí” (năm 2001) của Nguyễn Trọng Phúc; “lý luận dạy học Địa lí”
(năm
2006) của Đặng Văn Đức; “Rèn luyện kỹ năng địa lí” (năm 2001) của Mai
Xuân San; “Đổi mới dạy học Địa lí THCS” (chủ biên, năm 2005) của Nguyễn
Đức Vũ… Các tác giả đều khẳng định vai trò to lớn của phương tiện dạy học
4


nói chung và kênh hình nói riêng và coi đó là một điều kiện để đổi mới dạy
học Địa lí ở nhà trường trung học phổ thông.

5


Các cuốn sách trên đều đề cấp đến khả năng sử dụng kênh hình trong
dạy học môn Địa lí ở các mức độ khác nhau. Tác giả Mai Xuân San, quan tâm
nhiều đến rèn luyện kĩ năng cho HS khai thác một số loại kênh hình như: bản
đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh. Tác giả Nguyễn Đức Vũ đề cập tới phương
pháp sử dụng, các kĩ năng cần hình thành cho HS thông qua khai thác các
phương tiện trong dạy học như: bản đồ giáo khoa, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh
địa lí… Tác giả Nguyễn Trọng Phúc thống kê tất cả các loại phương tiện và
chức năng vai trò và cách sử dụng. Tác giả Đặng Văn Đức nhấn mạnh vai trò
của các phương tiện trực quan trong dạy học Địa lí trong phát triển năng lực
quan sát cho HS.
Tuy vậy, các đánh giá trên thường chung cho mọi cấp học, lớp học và
các tác giả chưa có đánh giá về hiện trạng của việc sử dụng kênh hình ở nhà
trường phổ thông hiện nay. Để xác định tính khả thi và tính hiệu quả của việc
sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát triển

- Thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT tỉnh Quảng Ninh để khẳng
định tính đúng đắn và tính khả thi của đề tài.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Kênh hình và phương pháp sử
dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát triển
năng lực học sinh ở tỉnh Quảng Ninh.
- Phạm vi nghiên cứu: Nội dung đề tài chỉ tập trung vào thiết kế xây
dựng
phương pháp sử dụng kênh hình trong SGK Địa lí 12 – THPT.
+ Giới hạn về không gian lãnh thổ: Nghiên cứu và thực nghiệm trên địa
bàn tỉnh Quảng Ninh.
+ Giới hạn về thời gian: Luận văn thực hiện từ năm 2016 – 2018.
6. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã sử dụng những quan điểm
và phương pháp nghiên cứu chính sau:
6.1. Quan điểm nghiên cứu
6.1.1. Quan điểm hệ thống
Quá trình sư phạm bao gồm những thành tố có quan hệ với nhau trong
một hệ thống, có cấu trúc nhất định và cùng vận động. Các thành tố đó là mục
đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp và phương tiện giáo dục, nhà
8


giáo dục, người được giáo dục, môi trường giáo dục…,các yếu tố trên vận
động, phát triển trong mối quan hệ biện chứng với nhau trong cùng một hệ
thống. Trong đó, sự thay đổi thành phần này sẽ kéo theo sự thay đổi thành
phần khác. Mục tiêu của giáo dục hiện nay là trang bị cho HS khả năng độc
lập, năng động, sáng tạo, do đó, nội dung dạy học, phương pháp dạy học cũng
phải thay đổi và cải tiến. Xu hướng cải tiến các phương pháp dạy học hiện nay
là nhằm phát huy hơn nữa vai trò chủ động của người học, tìm cách giúp cho

- Phương pháp phân tích: Tác giả nghiên cứu các văn bản, các tài liệu lí
luận có liên quan đến vấn đề nghiên cứu bằng cách chia chúng thành từng
phần bộ phận, từng mặt theo lịch sử thời gian để hiểu chúng một cách đầy đủ
và toàn diện. Quá đó tác giả nhìn nhận được các quan điểm, xu hướng để chọn
lọc các thông tin quan trọng để phục vụ cho đề tài nghiên cứu của mình.
- Phương pháp tổng hợp lí thuyết: Trên cơ sở phân tích chọn lọc từng
mặt, từng bộ phận thông tin từ lí thuyết đã thu thập được để tổng hợp tạo ra
một hệ thống lí thuyết mới đầy đủ về vấn đề nghiên cứu [9], [32].
6.2.2. Phương pháp điều tra
Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên diện rộng
nhằm phát hiện những đặc điểm về mặt định tính và định lượng của đối tượng
nghiên cứu. Các tài liệu điều tra là những thông tin quan trọng cần cho quá
trình nghiên cứu và là căn cứ để đề ra những giải pháp khoa học hay thực tiễn.
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng cả hai loại điều tra: điều tra cơ
bản và điều tra xã hội học để tìm hiểu về thực trạng sử dụng kênh hình của
GV trong dạy học Địa lí hiện nay ở nhà trường THPT. Để điều tra khảo sát,
tác giả đã dùng mẫu phiếu điều tra với các thông số và chỉ tiêu cần làm sáng
tỏ, đặc biệt tác giả đã dùng hệ thống các câu hỏi Ankét đóng và mở để lấy ý
kiến của GV và HS về vấn đề sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí ở nhà
trường THPT hiện nay (mẫu điều tra ở phần phụ lục).
6.2.3. Phương pháp quan sát
Quan sát là phương thức cơ bản để nhận thức sự vật, hiện tượng nhằm
phát hiện vấn đề nghiên cứu, đặt giả thiết và kiểm chứng giả thiết. Quan sát là
một hình thức quan trọng của nhận thức kinh nghiệm thông tin, nhờ quan sát
mà ta có thông tin về đối tượng, trên cơ sở đó tiến hành các bước tìm tòi và
10


khám phá tiếp theo. Trong luận văn này phương pháp quan sát sử dụng dưới
hình thức quan sát trực tiếp, dự giờ tiết học Địa lí của một số GV để nhằm tìm

học
Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát triển năng lực HS ở tỉnh Quảng Ninh.
- Đưa ra một số kĩ năng sử dụng kênh hình trong các khâu của quá trình
dạy học Địa lí 12 – THPT.
- Đã xây dựng được quy trình về phương pháp sử dụng kênh hình
trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát triển năng lực HS ở
tỉnh Quảng Ninh.
- Thiết kế một số giáo án mẫu về việc sử dụng kênh hình trong dạy học
Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát triển năng lực HS.
- Đã tiến hành thực nghiệm để xác định tính khả thi và tính hiệu quả của
việc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo định hướng phát
triển năng lực HS ở tỉnh Quảng Ninh.
- Kết luận và khuyến nghị để việc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa
lí có hiệu quả hơn.
8. Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài
gồm 3 chương:
- Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
- Chương 2. Sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí 12 – THPT theo
định hướng phát triển năng lực học sinh ở tỉnh Quảng Ninh
- Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

12