ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------

NGUYỄN THỊ MAI LỆ QUYÊN

VAI TRÒ CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI
TRONG VIỆC HỖ TRỢ PHỤ NỮ NGHÈO
(Nghiên cứu trường hợp tại xã Đồng Du, huyện Bình Lục, tỉnh Hà
Nam)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI


Hà Nội - 2018


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------

NGUYỄN THỊ MAI LỆ QUYÊN

VAI TRÒ CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI
TRONG VIỆC HỖ TRỢ PHỤ NỮ NGHÈO
(Nghiên cứu trường hợp tại xã Đồng Du, huyện Bình Lục, tỉnh Hà
Nam)

Chuyên ngành: Công tác xã hội
Mã số: 60.90.01.01


Trong phạm vi của công trình nghiên cứu này, cũng như bản thân tác giả
còn hạn hẹp về kinh nghiệm. Vì vậy, nghiên cứu không tránh khỏi những
thiếu sót, tôi mong nhận được sự chia sẻ, góp ý của quý thầy cô cùng toàn thể
bạn đọc.
Chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 12 năm 2017
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Mai Lệ Quyên


MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
PNN
CTXH
NVCTXH
CSSK

: Phụ nữ nghèo
: Công tác xã hội
: Nhân viên Công tác xã hội
: Chăm sóc sức khỏe


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Nhóm tuổi của PNN tham gia khảo sát.....................................................33
Bảng 2.2. Tình trạng hôn nhân nhóm PNN tham gia khảo sát...................................34
Bảng 2.3. Trình độ học vấn của nhóm PNN tham gia khảo sát..................................35


Biểu 3.4. Đánh giá về vai trò của NVCTXH trong hoạt động trợ giúp PNN xã Đồng Du....88


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Theo khảo sát của tổ chức Ngân hàng Thế giới về vấn đề “Phụ nữ và
nghèo đói” tại Việt Nam cho biết, tỷ lệ nghèo đói giữa hai giới (nam và nữ) có
sự khác biệt khá lớn, đặc biệt là nhóm phụ nữ lớn tuổi, nhóm phụ nữ ở khu
vực nông thôn, khu vực miền núi thường nghèo hơn só với nam giới. Bên
cạnh đó, tỷ lệ những hộ gia đình nghèo có phụ nữ goá bụa cũng cao hơn
những gia đình có đàn ông mất vợ. [15]
Những năm qua, bên cạnh các chính sách, hoạt động thúc đẩy bình đẳng
giới và trao quyền cho phụ nữ nói chung, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành
nhiều chính sách, chương trình và triển khai các hoạt động trợ giúp riêng để
hỗ trợ cũng như tạo điều kiện nâng cao năng lực cho phụ nữ nghèo (PNN),
bởi PNN thuộc nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội và được Nhà nước ưu đãi
về chính sách tín dụng, giáo dục, đào tạo, y tế, là đối tượng được ưu tiên trong
các chương trình giảm nghèo, việc làm quốc gia, trong các chương trình, hoạt
động thường xuyên của các bộ, ngành, cơ quan, tổ chức, địa phương. Mặc dù
còn nhiều rào cản, nhưng với những chính sách của Đảng và Nhà nước cũng
như sự quan tâm của toàn xã hội, đời sống của nhóm PNN hiện nay đã phần
nào giảm bớt khó khăn, từng bước giúp PNN hòa nhập xã hội.

10


Hiện nay, năng lực, vị thế của phụ nữ nói chung và PNN nói riêng còn
được khẳng định thông qua sự tự chủ trong đời sống kinh tế, việc làm, thu
nhập của chính họ. Bởi vậy, một trong những hoạt động nâng cao năng lực
cho PNN mà Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam thực hiện, là việc chỉ đạo xây

trong đó lao động nữ chiếm gần 60% lực lượng lao động toàn xã. Tại xã Đồng
Du phần lớn phụ nữ còn gặp khá nhiều khó khăn do nghề chính và thu nhập
chính chỉ dựa vào nông nghiệp, họ phải gánh vác vai trò chính trong gia đình
do chồng đi làm ăn xa, thời gian gần đây địa phương đang có chính sách thu
hút đầu tư và nhận được sự trợ giúp của các cơ quan tổ chức ngoài tỉnh trong
việc hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế nhằm giảm nghèo, thoát nghèo. Tuy
nhiên, việc giảm nghèo và thoát nghèo của phụ nữ xã Đồng Du vẫn chưa bền
vững, nhiều hộ gia đình tái nghèo do chưa có một định hướng ổn định [30].
Vì những lý do này, tác giả lựa chọn đề tài “Vai trò của công tác xã hội trong

12


việc hỗ trợ phụ nữ nghèo (nghiên cứu trường hợp tại xã Đồng Du, huyện
Bình Lục, tỉnh Hà Nam)” làm đề tài luận văn thạc sĩ.
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Cho đến nay hướng nghiên cứu về đối tượng và hoạt động trợ giúp PNN
là đề tài nghiên cứu được khai thác hết sức phong phú và đa dạng tại Việt
Nam. Chủ đề này nhận được sự quan tâm lớn của các cơ quan, tổ chức, các
nhà nghiên cứu... Trong đó có các công trình, bài viết cần phải kể đến như:
Trong nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Gia đình và Phụ nữ về
“Gia đình Phụ nữ thiếu vắng chồng” [24] thực hiện năm 1996, nghiên cứu đã
trình bày khá chi tiết về cuộc sống của những gia đình phụ nữ thiếu văng
chồng ở khu vực nông thôn miền Bắc Việt Nam, phần lớn những người tham
gia khảo sát đều cho biết khó khăn về kinh tế ảnh hưởng lớn tới cuộc sống gia
đình, đặc biệt nghiên cứu cũng chỉ ra những người phụ nữ thiếu vắng chồng
thì thường nhận được ít sự trợ giúp từ phía gia đình, họ hàng và xã hội.
Năm 1998, tác giả Lê Thi xuất bản cuốn sách “Chính sách xã hội với
phụ nữ nghèo nông thôn - quá trình xây dựng và thực hiện” [21], NXB Khoa
học xã hội, cuốn sách đã phân tích, lý giải và chỉ ra yêu cầu cần phải có những

cận chính sách tín dụng, vay vốn phát triển kinh tế một cách thuận lợi hơn.
Trong đề tài luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Bá Thịnh về “Vai trò của
phụ nữ trong công nghiệp hóa nông thôn (nghiên cứu khu vực Đồng bằng
sông Hồng)” [23] thực hiện năm 2001 tại Trường Đại học KHXH&NV,
nghiên cứu đã khái quát về vai trò của phụ nữ nông thôn trong lịch sử và
trong quá trình đổi mới. Đặc biệt nghiên cứu đã phân tích những ưu điểm,
nhược điểm của nguồn nhân lực nữ nông thôn; phân tích các khó khăn, thuận
lợi về bối cảnh kinh tế - xã hội – văn hóa đối với người phụ nữ. Trên cơ sở đó
đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nữ.
Tác giả Nguyễn Ngọc Hợi trong “Nghiên cứu hành động cùng tham gia
trong giảm nghèo và phát triển nông thôn” [9] thực hiện năm 2003, nghiên

14


cứu này đã đề cập đến những hiệu quả của sự tham gia của người dân trong
quá trình giảm nghèo, hỗ trợ các gia đình nghèo và các nhóm đối tượng ảnh
hưởng của vấn đề nghèo đói như phụ nữ, trẻ em. Đồng thời nghiên cứu còn đề
cập đến sự liên kết giữa người dân với chính quyền và đề cao sự tham gia của
người dân trong quá trình giảm nghèo tại địa phương, việc giảm nghèo giúp
nâng cao thu nhập – mức sống cho các hộ gia đình, giúp tăng cương sự tham
gia của phụ nữ và chăm sóc tốt trẻ em trong gia đình.
Dự án nghiên cứu về “Vai trò của phụ nữ nông thôn trong phát triển
kinh tế ở Đồng Bằng Sông Hồng” [25] do Trung tâm Nghiên cứu Khoa học về
Phụ nữ và Gia đình tiến hành năm 2006. Nghiên cứu đã khẳng định vai trò và
vị thế của phụ nữ nông thôn trong phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo;
nghiên cứu đã đề cập đến vai trò của các tổ chức, đoàn thể chính trị - xã hội
như Hội Liên hiệp Phụ Nữ, Hội Nông dân trong phát triển kinh tế xã hội và
thực hiện các chính sách xóa đói giảm nghèo. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ vị trí,
vai trò của phụ nữ nông thôn trong phát kinh tế gia đình, thực hiện các chức

những nguyên nhân và đưa ra chiến lược trợ giúp phụ nữ khu vực Vinh (Nghệ
An) thoát nghèo. Bên cạnh đó, nghiên cứu ngoài việc chỉ ra thực trạng, đã đề
xuất chiến lược cụ thể trong việc thực hiện kế hoạch can thiệp – trợ giúp
nhóm đối tượng PNN, các chiến lược co sự tham gia của nhiều bên liên quan
như chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội, đoàn thể địa phương và
người dân tại địa phương.
Trong nghiên cứu “Hoạt động giảm nghèo đối với phụ nữ nghèo tại
ngoại thành Hà Nội (Nghiên cứu tại thôn Cổ Nhuế và Xuân Phương huyện từ
Liêm thành phố Hà Nội)” [10] được tác giả Hà Thị Thu Hòa thực hiện năm
2011, nghiên cứu đã làm rõ nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nghèo đói của
nhóm PNN và các chiến lược hiện đang được sử dụng với tư cách là tác nhân
đầy tích cực để thoát nghèo. Làm rõ xu hướng hành vi tìm cơ hội thoát nghèo
của họ và khẳng đinh vai trò của hội phụ nữ trong việc triển khai các chính

16


sách xóa đói giảm nghèo. Đặc biệt, nghiên cứu còn phân tích rõ sự tiếp cận
các nguồn lực trợ giúp từ phía cộng đồng của PNN, để giảm nghèo bền vững
phụ nữ địa bàn ngoại thành Hà Nội cần chủ động tham gia các dự án đang triển
khai trợ giúp PNN tại địa bàn, ngoài ra để hoạt động trợ giúp mang tính bền
vững cần có sự tham gia mạnh mẽ của chính quyền địa phương và cộng đồng.
Trong nghiên cứu “Kinh tế thị trường và sự phân hóa giàu nghèo ở vùng
dân tộc và miền núi phía Bắc nước ta hiện nay” [18] do tác giả Lê Du Phong
thực hiện, nghiên cứu này được thực hiện ở khu vực miền núi phía Bắc năm
2014. Nội dung chủ yếu của nghiên cứu chủ yếu là tìm hiểu về sự tác động
của nền kinh tế thị trường đến sự phân hóa giàu nghèo và những ảnh hưởng
của vấn đề nghèo đói tới nhóm đối tượng là phụ nữ dân tộc thiểu số, phụ nữ
khu vực miền núi phía bắc có khó khăn gì khi tiếp cận các nguồn lực trợ giúp.
Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra những phong tục tập quán lạc hậu cũng là một

Trong nghiên cứu “Giảm nghèo đối với phụ nữ nông thôn hiện nay” [27]
của tác giả Nguyễn Văn Tiến thực hiện năm 2016, nội dung của nghiên cứu
chú trọng đến những cách thức, những mô hình xóa đói giảm nghèo cho phụ
nữ ở vùng nông thôn Việt Nam giai đoạn 2010-2015. Trên cơ sở đó tác giả đã
đề xuất những giải pháp về mặt chính sách và hành động để can thiệp – trợ
giúp cho đối tượng PNN một cách bền vững hơn, giúp họ thoát nghèo nâng
cao đời sống.
Trong bài viết “Thực trạng công tác trợ giúp phụ nữ nghèo đơn thân
phát triển kinh tế hộ gia đình tại thị xã Sông Công, tỉnh Thái Nguyên” [28]
của tác giả Chu Thị Thu Trang đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ số
112 năm 2016. Qua khảo sát, tìm hiểu cuộc sống của phụ nữ đơn thân tại thị
xã Sông Công, tỉnh Thái Nguyên cho thấy PNN đơn thân là một trong những
nhóm phụ nữ yếu thế, gặp rất nhiều vấn đề khó khăn. Vấn đề nổi bật mà các
hộ gia đình PNN đơn thân ở đây gặp phải là những khó khăn về kinh tế. Mặc
dù chính quyền địa phương đã có rất nhiều nỗ lực trong hoạt động hỗ trợ phát

18


triển kinh tế cho phụ nữ nói chung và phụ nữ đơn thân trên địa bàn xã nói
riêng, nhưng tỷ lệ nghèo và cận nghèo trong nhóm PNN đơn thân năm 2014
vẫn chiếm trên 40%. Để giúp họ thoát khỏi tình trạng nghèo đói, đòi hỏi phải
có sự chung tay giúp sức của cả cộng đồng, xã hội. Các nguồn lực hỗ trợ từ
phía cộng đồng sẽ tạo cơ hội và điều kiện để họ nâng cao năng lực phát triển
kinh tế, phát huy vai trò của mình trong việc xây dựng gia đình ấm no, hạnh
phúc dù đó là một gia đình khuyết thiếu.
Trong nghiên cứu do tác giả Nguyễn Thị Phương thực hiện năm 2016 về
“Vai trò của Hội liên hiệp Phụ nữ tỉnh Hải Dương trong trợ giúp phụ nữ
nghèo” [19] tác giả đã phân tích thực trạng và giải pháp nâng cao vai trò của
Hội liên hiệp Phụ nữ tỉnh Hải dương trong trợ giúp PNN tại tỉnh, tác giả đã

PNN trở nên hiệu quả hơn, từ việc phân tích, luận giải các công trình nghiên
cứu và bài viết nêu trên sẽ giúp tác giả củng cố, bổ sung nhưng cơ sở lý luận,
nhưng luận cứ khoa học quan trọng để đưa ra lập luận chính xác trong việc lý
giải những nguyên nhân nghèo đói của phụ nữ xã Đồng Du, đề xuất các hoạt
động trợ giúp hiệu quả trên cơ sở thực hiện vai trò của NVCTXH.
3. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
3.1. Ý nghĩa lý luận
Đề tài nghiên cứu trên cơ sở vận dụng hệ thống các lý thuyết, hệ thống
khái niệm vào việc mô tả, phân tích, luận giải về thực trạng cũng như tìm hiểu
những tác động của hoạt động trợ giúp PNN. Việc nghiên cứu về vai trò của
công tác xã hội (CTXH) trong việc hỗ trợ PNN thực hiện tại xã Đồng Du,
huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam nhằm nhìn nhận vai trò của phụ nữ trong đời
sống xã hội, những bất cập đang tồn tại đối với người PNN tại cộng đồng. Từ
đó tạo lập cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp nhằm góp phần cải thiện vị
thế của người phụ nữ và thực hiện việc đảm bảo quyền đối với PNN khu vực
nông thôn.
Thông qua nghiên cứu, các khái niệm về CTXH, về phụ nữ, nghèo đói,
trợ giúp… sẽ được làm sáng tỏ hơn. Đồng thời, phát hiện những triết lý cơ
bản trong hoạt động trợ giúp PNN; trên cơ sở những tồn tại và hạn chế của
hoạt động được đội ngũ nhân viên xã hội đang triển khai, đề xuất vai trò
chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội (NVCTXH) nhằm nâng cao hiệu

20


quả trợ giúp PNN tại địa bàn xã Đồng Du.
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
Từ những phát hiện chính trong quá trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn
liên quan đến đề tài, sẽ góp phần cung cấp những cơ sở tổng quan về thực
trạng, đặc điểm đời sống của PNN tại cộng đồng. Đánh giá, đo lường được

Đưa ra các khuyến nghị về mặt chính sách và hành động nhằm phát huy
các kết quả đạt được, đồng thời khắc phục những mặt tồn tại hạn chế của hoạt
động can thiệp - trợ giúp PNN trước đó.
5. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của công tác xã hội trong việc hỗ trợ phụ nữ nghèo.
5.2. Khách thể nghiên cứu
Phụ nữ thuộc hộ nghèo và cận nghèo hiện đang sinh sống tại xã Đồng
Du, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
Đại diện chính quyền địa phương, cán bộ, hội viên các tổ chức chính trị

- xã hội đang thực hiện hoạt động trợ giúp PNN xã Đồng Du, huyện Bình
Lục, tỉnh Hà Nam.
5.3. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về thời gian nghiên cứu: thời điểm khảo sát thực tiễn tại địa
bàn nghiên cứu từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2017.
Phạm vi về không gian nghiên cứu: Nghiên cứu tại xã Đồng Du,
huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
Phạm vi về nội dung vấn đề nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung làm rõ
4 vấn đề: Thực trạng đời sống và những khó khăn của PNN; thực trạng
hoạt động trợ giúp PNN đang áp dụng tại xã Đồng Du; các yếu tố tác động

22


động việc tiếp cận chính sách của PNN xã Đồng Du; đề xuất vai trò của
NVCTXH trong can thiệp – trợ giúp đối với PNN xã Đồng Du.
6. Câu hỏi nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện nhằm trả lời cho những câu hỏi sau:

bàn xã, cần thiết phải có sự đánh giá khoa học, cụ thể từ phía cộng đồng và xã
hội nhằm xác định các nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng phụ nữ nghèo.
Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp hợp lý để hỗ trợ cá nhân và gia đình
phụ nữ nghèo có cơ hội tiếp cận chính sách hỗ trợ hiệu quả hơn.
8. Phương pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp phân tích tài liệu
Mục đích chính của vận dụng phương pháp phân tích tài liệu chính là
quá trình phân tích những số liệu, dữ liệu thành từng cụm, từng lĩnh vực, từng
chi tiết cụ thể để tìm ra những ý nghĩa của số liệu đó; tiến hành tổng hợp, đưa
ra nhận định và những bình luận, góp phần luận giải và làm sáng tỏ các quan
điểm cần chứng minh trong nghiên cứu. Phương pháp này hết sức quan trọng
trong nghiên cứu, bởi việc thu thập số liệu chưa có tính quyết định, mà điều
cốt lõi chính là những số liệu đó phản ánh điều gì, những tài liệu trước đó đã
đề cập tới vấn đề gì? chưa đề cập tới vấn đề gì của nghiên cứu mà tác giả
đang tiến hành. Chính việc phân tích tài liệu sẽ cung cấp những cơ sở và luận
cứ khoa học quan trọng cho nghiên cứu mà tác giả đang tiến hành.
Nghiên cứu được tiến hành bước đầu bằng việc thu thập và phân tích các
tài liệu liên quan đến vấn đề PNN và các hoạt động trợ giúp PNN tại cộng
đồng, các tài liệu liên quan đến việc thực hiện chính sách đối với PNN... Các
thông tin được thu thập từ hệ thống sách, báo cáo khoa học, các bài viết trên
tạp chí khoa học xã hội, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ; tài liệu hội thảo; các
công trình, dự án nghiên cứu... có liên quan đến đề tài nghiên cứu. Các tài liệu
thống kê, các nghiên cứu khoa học của các viện nghiên cứu, các trường đại

24


học - cao đẳng, các tổ chức xã hội dân sự, các nhà nghiên cứu… đã được công
bố; nguồn tư liệu phục vụ đề tài còn bao gồm các tư liệu, tài liệu của Hội Liên
hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội phụ nữ xã Đồng Du, các thông tin về tình hình


8.3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Mục đích của việc sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi nhằm
thu thập thông tin phục vụ nghiên cứu định lượng, vì vậy bảng hỏi được xem

25