VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ MẠNH DŨNG

SỰ BIẾN ĐỔI CỦA CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC
TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM HIỆN NAY
Ngành: Đạo đức học
Mã số :9 22 90 06

LUẬN ÁN TIỄN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Hồ Sĩ Quý

HÀ NỘI - 2019


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Nội dung
cũng như các số liệu trình bày trong luận án hoàn toàn trung thực. Những
kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào
khác.
TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Vũ Mạnh Dũng


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU.......................................................................................................... 1
Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ

KẾT LUẬN..................................................................................................... 130
CÁC C NG TR NH ĐÃ C NG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN............................ 135
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................ 136


1. Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Cộng đồng các dân tộc Việt Nam sinh tồn trong một vùng lãnh thổ
có điều kiện thiên nhiên được cho là tư ng đối khắc nghiệt thư ng xuyên
ph i đối phó với thiên tai. Thêm vào đ vị tr địa chính trị có sự giao lưu
giữa các dòng văn minh lớn nên luôn luôn bị các thế lực bành trướng
nhòm ngó, xâm lược. B i vậy, cộng đồng ngư i Việt từ xa xưa đã ph i thư
ng xuyên đấu tranh chống thiên tai và chống lại những kẻ thù xâm lược
mạnh h n đ tồn tại và phát tri n. Tr i qua hàng ngàn năm nhiều thế kỷ
đất nước đã từng bị ngoại xâm đô hộ nhưng dân tộc Việt Nam vẫn đứng
vững, phát tri n và làm nên lịch s của mình. Ch nh điều kiện lịch s gian
nan nhưng oanh liệt đ của dân tộc đã rèn luyện và hun đúc nên những
thế hệ con ngư i Việt Nam giàu lòng yêu nước c tinh thần đoàn kết giàu
lòng nhân ái cần cù tiết kiệm hiếu học tôn sư trọng đạo c
đựng kh khăn

ch chịu

Những đức t nh đ đã tr thành truyền thống được các

thế hệ nâng niu gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau đồng th i tạo ra sức
mạnh nội sinh đ đất nước phát tri n con ngư i và cộng đồng tiến bộ.
Trong các giá trị truyền thống của dân tộc thì giá trị đạo đức truyền

một trong những thách thức không nhỏ đối với các nước đang phát tri n.
Việt Nam không ph i là ngoại lệ khi tham gia vào quá trình toàn cầu hoá. Hội
nhập quốc tế trong xu hướng toàn cầu hoá đã đem lại những c hội đ phát
tri n kinh tế giao lưu văn hoá làm giàu c thêm nền văn hoá truyền thống
của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, hội nhập quốc tế và kinh tế thị trư ng
cũng đặt ra những thách thức lớn mà một trong những thách thức đáng
lo ngại nhất là sự xói mòn, thậm chí là huỷ hoại những giá trị đạo đức
truyền thống của dân tộc, dẫn đến nguy c đánh mất b n sắc văn hoá tức là
đánh mất sức mạnh tự thân vốn có của dân tộc.


Trong những năm qua các giá trị đạo đức truyền thống của dân
tộc, trên thực tế đã c sự biến động sâu sắc, mạnh mẽ. Một mặt, các giá
trị đạo đức truyền thống được kế thừa và bổ sung những yếu tố mới
mang tính th i đại hướng tới những giá trị toàn nhân loại. Nhưng mặt
khác cũng xuất hiện xu hướng, suy gi m các giá trị chuẩn mực đạo đức
truyền thống trong một số cộng đồng, tầng lớp, nhất là lớp trẻ. Việc cần
ph i nghiên cứu sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống, tìm ra các gi
i pháp đ hạn chế những biến đổi tiêu cực và hướng các giá trị đạo đức
truyền thống theo xu hướng tích cực, đang là yêu cầu cấp thiết.
Vấn đề là chỗ, cần thiết ph i nhận diện chính xác sự biến đổi các giá
trị đạo đức truyền thống và chỉ ra cho được mặt tích cực bên cạnh những
nét tiêu cực của sự biến đổi đ . Không ph i mọi thay đổi của truyền thống
đều tiềm ẩn nguy c tiêu cực. Cũng không ph i mọi biến đổi đều không th
khống chế được hoặc không tránh được. Do vậy, việc xác định và tìm ra
được các gi i pháp phù hợp và c t nh kh thi nhằm can thiệp tác động đ quá
trình hội nhập không những không đánh mất những giá trị đạo đức truyền
thống, mà còn làm cho các giá trị truyền thống tr nên giá trị h n giữ gìn và
phát huy được những nét đẹp đạo đức qu giá thu hút được sự tiếp biến
tích cực của văn h a nhân loại.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án
Luận án nghiên cứu sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền
thống Việt Nam trong điều kiện hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu của luận án
Luận án giới hạn nghiên cứu sự biến đổi những giá trị đạo đức
truyền thống Việt Nam tiêu bi u như: tinh thần yêu nước; tinh thần đoàn
kết, thức cộng đồng; lòng nhân ái thư ng ngư i; đức t nh cần cù tiết
kiệm; tinh thần hiếu học và tôn sự trọng đạo.
Th i gian kh o sát sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống Việt
Nam, chủ yếu là từ khi Đ ng ta kh i xướng công cuộc đổi mới ( 986) đến nay.
4 .Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Cơ sở lý luận


Luận án dựa trên l luận triết học đạo đức học Mác -Lênin tư tư ng
Hồ Ch Minh và quan đi m của Đ ng cộng s n Việt Nam về giá trị đạo đức
truyền thống Việt Nam. Đồng th i luận án chú trọng kế thừa quan đi m và


thành tựu của một số nhà khoa học đã nghiên cứu về những vấn đề liên
quan đến nội dung luận án nhất là các công trình viết trong quá trình đổi
mới Việt Nam h n 0 năm qua.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận án s dụng các phư ng pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và
chủ nghĩa duy vật lịch s của đạo đức học Mác – Lênin đặc biệt chú trọng
các phư ng pháp như lịch s - lôgíc, phân tích - tổng hợp so sánh đối chiếu,
trừu tượng hoá, khái quát hoá và phư ng pháp tiếp cận giá trị...
5. Những điểm mới của luận án
Phân tích quá trình biến đổi và những yếu tố tác động tới sự biến

Chương 3: Thực trạng biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay
Việt Nam
Chương 4: Một số phư ng hướng và gi i pháp pháp đ m b o sự biến đổi giá
trị đạo đức truyền thống Việt Nam theo hướng tích cực


Chương 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Trong điều kiện hiện nay, sự tác động của kinh tế thị trư ng, toàn
cầu hoá và hội nhập quốc tế tới sự phát tri n văn hoá đạo đức, lối sống
của các quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát tri n đang là sự tác động
đa chiều, thúc đẩy phát tri n nhưng đồng th i cũng gây ra những vấn đề
lớn, nóng và mang tính th i sự đối với các chiến lược giữ gìn văn h a cho
phát tri n. Đạo đức đặc biệt đạo đức truyền thống là đối tượng chịu tác
động đáng k nhất và cũng là lĩnh vực n y sinh nhiều vấn đề gay cấn nhất.
Nghiên cứu sự tác động đ đến quá trình biến đổi các giá trị đạo đức
truyền thống, từ nhiều năm nay đã được giới lý luận Việt Nam quan
tâm, từ nhiều g c độ khác nhau. Trong chừng mực c liên quan đến đề tài
luận án của mình sau đây tác gi xin tổng quan một số nội dung chủ yếu.
1.1. Những vấn đề lý luận về giá trị đạo đức truyền thống và sự
bi n đổi của giá trị đạo đức truyền thống Việt Na
1.1.1. Những công trình nghiên cứu iên quan đến vấn đề lý luận về
giá trị đạo đức và giá trị đạo đức truyền thống iệt Na
Nghiên cứu về đạo đức nói chung, giá trị đạo đức truyền thống
nói riêng đã c rất nhiều công trình khoa học của nhiều tác gi . Hầu hết
các tác gi đều khẳng định về tính bền vững trư ng tồn của các giá trị
truyền thống, đặc biệt là các giá trị đạo đức truyền thống. B i vậy cũng
hầu hết các tác gi đều tán thành xác định vai trò to lớn, sự cần thiết ph i

sự phát tri n đất nước của các giá trị truyền thống ph i k đến công
trình: “Giá trị truyền thống - nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát
triển đất nước, dân tộc” của Nguyễn Văn Huyên (1998) [58] áo cáo tại Hội
th o Truyền thống giá trị và phát tri n tác gi không chỉ luận chứng về sự


trư ng tồn của các giá trị truyền thống trong đ c giá trị đạo đức truyền
thống mà còn phân t ch làm


rõ mối quan hệ giữa các giá trị truyền thống và yêu cầu xây dựng con ngư i
Việt Nam trong xã hội hiện đại.
Công trình: “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu
hóa” do Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên) (2002)
[15], các tác gi không chỉ đề cập đến các giá trị truyền thống và thực trạng
của các giá trị truyền thống Việt Nam mà còn nêu lên những vấn đề về sự cần
thiết ph i giữ gìn và phát huy b n sắc văn h a dân tộc trước những thách
thức của xu thế toàn cầu hóa.
Từ một g c độ khác tác gi Trần Nguyên Việt (2002) trong bài: “Giá trị
đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo
đức trong nền kinh tế thị trường” [144], cho rằng trong đạo đức bao gi cũng
chứa đựng cái phổ biến mang giá trị toàn nhân loại làm thành hạt nhân
quan trọng với những đặc t nh l tư ng đạo l cao và những nguyên l đạo
đức tốt đẹp được trao truyền từ th i đại này qua th i đại khác. Tuy nhiên
chuẩn mực của đạo l toàn nhân loại là cái căn b n nhất phổ biến nhất
được ph n ánh trong thức của con ngư i về trật tự trong quan hệ giữa ngư
i với ngư i. Ý nghĩa xã hội của các nguyên tắc chung sống đ là chỗ chúng b
o vệ các thành viên của xã hội khỏi những điều thái quá khỏi những cái c th
làm tổn hại đến đ i sống sức khỏe an ninh phẩm giá và lợi ch của mọi
ngư i. Chẳng hạn một trong những giá trị quan trọng trong truyền thống

Theo Ngô Đức Thịnh (Chủ biên) (2014) trong cuốn sách: “Giá trị văn
hoá Việt Nam - truyền thống và biến đổi” [129], giá trị văn hoá Việt Nam
truyền thống, bao gồm 19 yếu tố là: anh hùng, cần cù, ch công vô tư chịu
khó /nhẫn nại, đoàn kết, gi n dị trong lối sống, hiếu học, khoan dung tôn
giáo, lạc quan, rộng lượng mến khách, sáng tạo, thư ng ngư i, tinh tế
trong ứng x , trung thực, vì nghĩa chí tự cư ng, thức cộng đồng, yêu gia
đình làng xóm, yêu nước. Các tác gi của công trình này đã thống kê, so
sánh từ nhiều tác gi và nhiều công trình nghiên cứu khác nhau đã rút ra 7
giá trị được coi là những giá trị tiêu bi u nhất trong các giá trị truyền thống


đ là: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thư ng ngư i và vì
nghĩa. Tuy nhiên


quan niệm của ngư i dân về trình tự sắp xếp các giá trị truyền thống lại phụ
thuộc vào vùng, miền, nghề nghiệp, tầng lớp xã hội và n i sinh sống là thành
thị hay nông thôn
Tóm lại, các công trình nghiên cứu về giá trị đạo đức và giá trị đạo đức
truyền thống đã đề cập đến một số nội dung:
Một là, về c b n các tác gi đều thống nhất với những giá trị tinh thần
truyền thống mà Trần Văn Giàu đã nêu như lòng yêu nước, lòng hiếu th o,
nhân ái, tính cộng đồng, tính cần cù, sáng tạo, lòng hiếu học trong đ yêu
nước là giá trị hàng đầu. Đồng th i đ cũng là những giá trị đạo đức truyền
thống của dân tộc Việt Nam.
Hai là, các giá trị đạo đức truyền thống hình thành cùng với quá trình
hình thành và phát tri n của lịch s dân tộc do điều kiện kinh tế - xã hội, sinh
hoạt văn hoá - t n ngưỡng, th chế chính trị quy định được trao truyền từ
thế hệ này qua thế hệ khác.
Ba là, các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc ít nhiều đều

tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý ở nước
ta hiện nay” do Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) (1999) [103], các tác gi đã đề
cập đến một số vấn đề về đạo đức đang được xã hội quan tâm đồng th i
cũng đã có những luận gi i khá sâu sắc về sự biến đổi của bậc thang giá trị
đạo đức trong c chế thị trư ng. Bên cạnh đ các tác gi cũng đã nghiên cứu
đề xuất một số phư ng hướng, gi i pháp có tính chất định hướng cho việc
hình thành các giá trị đạo đức mới dưới sự tác động của nền kinh tế thị trư
ng nhằm xây dựng những giá trị đạo đức cho đội ngũ cán bộ qu n lý

nước

ta hiện nay.
Luận án tiến sĩ triết học “Kế thừa đổi mới các giá trị đạo đức truyền
thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
hiện nay” của Nguyễn Văn L (2000) [83] đã phân t ch và nhấn mạnh rằng:
kế thừa là tính quy luật tất yếu trong sự vận động và phát tri n của tất c
các sự vật, các hiện tượng các quá trình trong đ các giá trị đạo đức truyền


thống cũng được kế thừa và phát tri n. Tính kế thừa các giá trị đạo đức
truyền thống thư ng được thực hiện một cách chủ động b i các giai cấp
thống trị thực hiện chức năng qu n lí xã hội. B n chất, lợi ích của các giai cấp
thống trị thực hiện


chức năng qu n lí xã hội đ ng vai trò quyết định vàchi phối tính kế thừa các
giá trị đạo đức truyền thống. Đứng trên quan đi m lý luận đ tác gi luận án
đã phân t ch và chỉ ra những mặt tích cực và những mặthạn chế trong
nội dung các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc. Đồng th i, tác gi còn xác
định những nội dung các giá trị đạo đức truyền thống cần ph i kế thừa, bổ