f

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ KIM LOAN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC
CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI – 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ KIM LOAN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC
CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo dục
Mã số:

9.14.01.02


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận án, chúng tôi đã nhận được
nhiều sự giúp đỡ quý báu của các tập thể và cá nhân.
Chúng tôi xin bày tỏ tình cảm quý trọng và tri ân đến PGS.TS Nguyễn Thị Tình
và PGS.TSKH Nguyễn Xuân Huy, những cán bộ hướng dẫn khoa học đã tận tình
chỉ dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm Hà Nội,
Ban chủ nhiệm Khoa Tâm lý - Giáo dục, Tổ bộ môn Phương pháp giảng dạy, các
nhà khoa học, các thầy cô giáo đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho chúng tôi học tập,
nghiên cứu, hoàn thành tốt nhiệm vụ nghiên cứu sinh.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo, giảng viên và sinh viên của
Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng,
Trường Đại học Quy Nhơn, Trường Đại học Phạm Văn Đồng, các trường THPT
trên địa bàn Tp Tuy Hòa, huyện Đông Hòa và huyện Tây Hòa của tỉnh Phú Yên đã
tạo điều kiện thuận lợi, hỗ trợ và hợp tác cùng chúng tôi trong suốt quá trình khảo
sát và thực nghiệm đề tài luận án.
Chúng tôi đặc biệt tri ân Lãnh đạo, tập thể giảng viên và sinh viên Trường
Đại học Phú Yên đã tạo mọi điều kiện để chúng tôi được học tập và đồng hành cùng
chúng tôi trong suốt quá trình nghiên cứu. Chúng tôi trân trọng biết ơn sự tư vấn,
giúp đỡ nhiệt tình của các nhà khoa học, các chuyên gia.
Và, lời tri ân sâu sắc nhất xin kính gửi đến Mẹ, gia đình và những người bạn
đã dành trọn cho chúng tôi tình yêu và niềm tin để vượt qua khó khăn, hoàn thành
luận án.
Trân trọng biết ơn!
Hà Nội, ngày tháng năm 2019
Tác giả luận án

Lê Thị Kim Loan



36
1.3. Những vấn đề lý luận về phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy
học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học............................................45
1.3.1. Khái niệm phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm
45
1.3.2. Sự cần thiết phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm
47
1.3.3. Mục đích phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm
48


iv

1.3.4. Nguyên tắc phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm
49
1.3.5. Nội dung phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm
50
1.3.6. Các con đường phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học
cho sinh viên sư phạm
52
1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển năng lực công nghệ thông tin
trong dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học ............................54
1.4.1. Các yếu tố chủ quan
54
1.4.2. Các yếu tố khách quan

2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân
92
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ...................................................................................95


v

Chương 3. BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CÔNG NGHỆ
THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM
Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC ...................................................................................96
3.1. Các nguyên tắc đề xuất biện pháp phát triển năng lực công nghệ thông tin
trong dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học .............................96
3.1.1. Đảm bảo tính khoa học sư phạm
96
3.1.2. Đảm bảo tính khoa học công nghệ
96
3.1.3. Đảm bảo chuẩn nghề nghiệp giáo viên và chuẩn kỹ năng công nghệ
thông tin cơ bản
97
3.1.4. Đảm bảo tính liên ngành
98
3.1.5. Đảm bảo tính hệ thống và đồng bộ
98
3.1.6. Đảm bảo tính kế thừa và phát triển
99
3.1.7. Đảm bảo tính hiện đại, mở và khả dụng
100
3.2. Các biện pháp phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy học cho
sinh viên sư phạm ở trường đại học ........................................................100
3.2.1. Biện pháp 1: Cụ thể hóa khung năng lực công nghệ thông tin trong dạy


3.3.2. Kết quả khảo nghiệm
120
3.4. Thực nghiệm biện pháp phát triển năng lực công nghệ thông tin trong dạy
học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học ............................................122
3.4.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
122
3.4.2. Quy trình thực nghiệm
122
3.4.3. Kết quả thực nghiệm
127
3.4.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm
136
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 .................................................................................139
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .........................................................................140
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ..............................................144
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................................145
PHỤ LỤC ................................................................................................................151


vii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt

TT

Nghĩa

1.


EU

European Union - Liên minh châu
Âu

7.

GD

Giáo dục

8.

GD-ĐT

Giáo dục và đào tạo

9.

GV

Giảng viên

10.

ICT

Information and Communication
Technology – Công nghệ thông tin


Thực nghiệm

UNESCO

United Nations Educational
Scientific and Cultural Organization
- Tổ chức Giáo dục, Khoa học và
Văn hóa Liên Hiệp Quốc

16.


viii

DANH MỤC CÁC BẢNG
TT

Tên bảng

Trang

1.

Bảng 1.1. Hệ thống năng lực CNTT tổng quát

31

2.



Bảng 2.4. Thực trạng năng lực CNTT trong dạy học của SVSP

69

8.

Bảng 2.5. Đánh giá năng lực CNTT trong dạy học của SVSP
theo nhóm

73

9.

Bảng 2.6. Kết quả phân tích One – Way ANOVA

74

10. Bảng 2.7. Thực trạng năng lực CNTT theo trường đại học

74

11. Bảng 2.8. Thực trạng năng lực CNTT theo ngành, giới tính và năm

75

12. Bảng 2.9. Thời gian sử dụng CNTT trong ngày của SVSP

77



20. Bảng 2.17. Kế hoạch/chiến lược phát triển năng lực CNTT cho SV

84

21. Bảng 2.18. Công bố mục tiêu năng lực CNTT

85

22. Bảng 2.19. Hình thức phát triển năng lực CNTT cho SVSP

85

23. Bảng 2.20. Mức độ phát triển năng lực CNTT của SVSP

86

24.

Bảng 2.21. Mức độ thực hiện phát triển năng lực CNTT trong dạy
học cho SVSP

87

25.

Bảng 2.22. Thực trạng các con đường phát triển năng lực CNTT
cho SVSP

88

31. Bảng 3.4. Năng lực CNTT trong dạy học của SV trước và sau TN

127

32.

Bảng 3.5. Thống kê số SV theo các mức năng lực CNTT trong dạy
học trước và sau thực nghiệm

128

33.

Bảng 3.6. Bảng điểm thi học phần Ứng dụng CNTT trong dạy học
Tiếng Anh

129

34.

Bảng 3.7. Thống kê điểm thi học phần Ứng dụng CNTT trong dạy
học Tiếng Anh theo các mức điểm

129

35.

Bảng 3.8. Bảng điểm học phần Ứng dụng CNTT trong dạy học
Tiếng Anh



41. Bảng 3.14. Kết quả phân tích One-Way ANOVA đối với điểm HP

135

42.

Bảng 3.15. Kết quả phân tích One-Way ANOVA đối với điểm
THGD

135


x

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
TT

Tên biểu đồ, sơ đồ

1.

Biểu đồ 2.1. Đánh giá của các nhóm về 10 năng lực thành phần của
SVSP

2.
3.
4.
5.
6.

Test của Nhóm 1 và Nhóm 2
Biểu đồ 3.5. Biểu diễn quan hệ giữa năng lực CNTT trong dạy học
10.
Nhóm 1 trước và sau TN
Biểu đồ 3.6. Biểu diễn quan hệ giữa năng lực CNTT trong dạy học
11.
Nhóm 2 trước và sau TN
9.

74

106
128
128
133
134
134

DANH MỤC CÁC HÌNH
TT
1.
2.
3.
4.

Tên biểu đồ, sơ đồ
Hình 1.1. Cấu trúc năng lực
Hình 1.2. Khung năng lực CNTT tổng quát
Hình 3.1. Mô hình nội dung khung năng lực CNTT
Hình 3.2. Mô hình nội dung năng lực thành phần

trường đại học và tiếp tục được bồi dưỡng, phát huy trong suốt quá trình hoạt động
nghề nghiệp của mình. Vai trò của các trường sư phạm đặc biệt quan trọng trong
định hướng và phát triển năng lực nghề nghiệp nói chung và năng lực CNTT trong
dạy học cho SVSP nói riêng.
Phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP là một nhiệm vụ quan
trọng trong quá trình đào tạo giáo viên, cụ thể hóa quan điểm đào tạo theo định
hướng phát triển năng lực người học. Để thực hiện thành công nhiệm vụ này, các
trường đại học cần căn cứ vào khung lý luận cơ bản bao gồm các khái niệm, khung
năng lực CNTT trong dạy học, nội dung, các con đường và các yếu tố ảnh hưởng


2

đến phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP. Lý luận dạy học đại học
hiện đại đã và đang tập trung nghiên cứu quá trình đào tạo định hướng phát triển
năng lực người học trong bối cảnh phát triển công nghệ số và Cách mạng công
nghiệp 4.0. Tuy nhiên, khung lý luận cơ bản về phát triển năng lực CNTT trong
dạy học cho SVSP chưa được hoàn thiện và cần thiết phải có những nghiên cứu
chuyên sâu về vấn đề này để giúp các trường đại học có cơ sở xây dựng biện pháp
phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP.
Ở Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 khóa XI của Ban Chấp hành
Trung ương Đảng về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” đã xác định
rõ mục tiêu đổi mới là “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả
giáo dục, đào tạo; Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy
tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân… ”[2]. Một trong những
mục tiêu cụ thể là tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng
hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng
của người học, tập trung vào dạy cách học, khuyến khích người học tự học và đổi
mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin
và truyền thông trong dạy và học.

dạy học cho SVSP ở trường đại học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu
cầu chuẩn nghề nghiệp giáo viên phổ thông, góp phần đổi mới giáo dục đại học
Việt Nam.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Hoạt động phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở trường
đại học.
4. Giả thuyết khoa học
Các trường đại học Việt Nam đã và đang thực hiện ứng dụng CNTT trong
đào tạo giáo viên nhưng phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP chưa
hiệu quả. Nếu xây dựng khung năng lực CNTT trong dạy học và thực hiện quy
trình dạy học định hướng phát triển năng lực cho SVSP theo khung năng lực này thì
sẽ phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP, góp phần nâng cao chất


4

lượng đào tạo giáo viên trong các trường đại học đáp ứng yêu cầu chuẩn nghề
nghiệp giáo viên phổ thông.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Xây dựng cơ sở lý luận về phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở
trường đại học
5.2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển năng lực CNTT trong dạy
học cho SVSP ở trường đại học
5.3. Đề xuất, khảo nghiệm và thực nghiệm hệ thống biện pháp phát triển năng lực
CNTT trong dạy học cho SVSP ở trường đại học
6. Phạm vi nghiên cứu
6.1. Về nội dung nghiên cứu

dung, phương pháp, phương tiện. Hệ thống dạy học tồn tại khách quan và là đối
tượng nghiên cứu của lý luận dạy học. Với quan điểm CNTT là phương tiện dạy
học, một thành tố của hệ thống dạy học, cần phải nghiên cứu phương tiện này với
mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học nhằm tạo điều kiện cho hệ thống hoạt
động hiệu quả trong môi trường sư phạm ở trường đại học và trường phổ thông.
7.1.3. Tiếp cận năng lực
Tiếp cận năng lực tập trung vào hệ thống năng lực cần có ở mỗi sinh viên.
Đào tạo tiếp cận năng lực giúp sinh viên không chỉ tích lũy kiến thức của các môn
học mà phải biết làm thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những kiến thức đã
học được để giải quyết các tình huống trong rèn luyện nghiệp vụ ở trường đại học
và hoạt động nghề nghiệp sau này. Vì vậy, khi nghiên cứu đề tài này không chỉ giúp
cho SVSP có kiến thức CNTT mà cần phải hình thành và phát triển năng lực CNTT
trong dạy học, một trong những năng lực nghề nghiệp cho họ.
7.1.4. Tiếp cận phát triển
Tiếp cận phát triển chú trọng đến việc phát triển những năng lực tiềm ẩn của
cá nhân, phát triển sự hiểu biết của người học hơn là quan tâm đến việc người học
tiếp thu được một khối lượng kiến thức như thế nào. Cách tiếp cận phát triển gắn
với quan niệm người học là trung tâm, người dạy phải hướng dẫn người học tìm
kiếm và thu thập thông tin, gợi mở giải quyết vấn đề, tạo cho người học có điều
kiện thực hành, tiếp xúc với thực tiễn, học cách phát hiện vấn đề và giải quyết vấn
đề một cách sáng tạo. Luận án vận dụng tiếp cận phát triển để xây dựng các biện
pháp phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP nhằm giúp họ chủ động
hơn trong phát triển năng lực nghề nghiệp của bản thân.


6

7.1.5. Tiếp cận liên ngành
Phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở trường đại học phụ
thuộc vào nhiều yếu tố như đặc điểm tâm lý, kiến thức chuyên môn, kỹ năng CNTT,


cho SVSP, hiệu quả của các con đường phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho
SVSP. Đồng thời qua khảo sát, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển năng
lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở các trường ĐH thuộc địa bàn khảo sát.
7.2.2.2. Phương pháp phỏng vấn
Đề tài thực hiện phỏng vấn nhằm đối chiếu, so sánh những thông tin thu thập
qua phiếu khảo sát và đánh giá trực tiếp của các đối tượng khảo sát về phát triển
năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP. Đồng thời, qua phỏng vấn tìm hiểu sâu
hơn về thực trạng phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở trường đại
học; bổ sung, kiểm tra và làm rõ những thông tin đã thu thập được thông qua điều
tra bằng phiếu hỏi.
7.2.2.3. Phương pháp quan sát
Phương pháp quan sát được sử dụng trong quá trình khảo sát thực trạng và
thực nghiệm sư phạm. Quan sát các hoạt động dạy học của giảng viên và giờ tập
giảng của SV có sử dụng CNTT nhằm tăng thêm tính xác thực, khách quan của kết
quả khảo sát và thực nghiệm.
7.2.2.3. Phương pháp chuyên gia
Trực tiếp hoặc gián tiếp (bằng phiếu hỏi) trao đổi những vấn đề liên quan
đến đề tài nghiên cứu với các chuyên gia trong các lĩnh vực đào tạo giáo viên, ứng
dụng CNTT trong dạy học, giáo dục phổ thông. Đặc biệt, tham vấn ý kiến chuyên
gia trong xây dựng phiếu hỏi ý kiến, khung năng lực CNTT trong dạy học của
SVSP và các biện pháp phát triển năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở
trường đại học.
7.2.2.4. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm
Thu thập thông tin về hồ sơ giảng dạy của giảng viên và hồ sơ học tập của
SV để đánh giá thực trạng và hiệu quả của việc ứng dụng CNTT của giảng viên và
SV ngành sư phạm. Từ đó, xây dựng các biện pháp thích hợp để phát triển năng lực
CNTT trong dạy học cho SVSP.
7.2.2.5. Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm
Đề tài xem xét lại những kết quả thực tiễn phát triển năng lực CNTT trong

Hệ thống các biện pháp đã chỉ rõ cách thức phát triển năng lực CNTT trong dạy học
cho SVSP, giúp cán bộ quản lý và giảng viên ở các trường sư phạm có thêm căn cứ
khoa học để thực hiện phát triển năng lực dạy học cho SVSP theo yêu cầu của xã
hội, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường đại học.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể vận dụng trong đào tạo giáo viên ở


9

trường đại học; đồng thời có thể là tài liệu tham khảo cho giáo viên ở các trường
phổ thông.
9. Những luận điểm cần bảo vệ
9.1. Năng lực CNTT trong dạy học là năng lực cơ bản, cần thiết trong hệ thống
năng lực nghề nghiệp của giáo viên. Phát triển năng lực CNTT trong dạy học góp
phần nâng cao năng lực thực hành nghề nghiệp của SVSP, một trong những nhiệm
vụ quan trọng trong đào tạo giáo viên của trường đại học.
9.2. Sinh viên sư phạm chưa chuẩn bị đầy đủ năng lực CNTT trong dạy học để thực
hiện hiệu quả nhiệm vụ dạy học theo yêu cầu chuẩn nghề nghiệp giáo viên ở trường
phổ thông.
9.3. Xác định các biện pháp thích hợp, trong đó xây dựng khung năng lực CNTT
trong dạy học và thực hiện quy trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực
của SVSP theo khung năng lực này là điều kiện cần để thực hiện hiệu quả phát triển
năng lực CNTT trong dạy học cho SVSP ở trường đại học, góp phần nâng cao chất
lượng đào tạo đáp ứng yêu cầu chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục
phổ thông.
10. Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục các công trình
nghiên cứu, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài gồm 3 chương.
Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển năng lực công nghệ thông tin trong
dạy học cho sinh viên sư phạm ở trường đại học.

giúp cho các nhà làm chính sách giáo dục, các nhà phát triển công nghệ chuyên
nghiệp, các cơ sở đào tạo xác định, thực hiện và đánh giá việc sử dụng CNTT trong
đào tạo giáo viên, góp phần nâng cao chất lượng GD, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Đồng thời, đây cũng là tiêu chuẩn để giáo viên cải thiện việc
sử dụng CNTT trong lĩnh vực công tác của mình, tích hợp CNTT trong hoạt động
SP, tổ chức dạy học; phát triển chuyên môn để nâng cao các kỹ năng SP, hợp tác,
lãnh đạo và đổi mới nhà trường bằng cách sử dụng CNTT [101].


11

Ananiadou và Claro (2009) xác định những kỹ năng và năng lực của người
học trong thế kỷ 21 dựa trên khảo sát từ các nước thuộc OECD. Trong đó, năng lực
CNTT là một trong những năng lực người học cần phải có trong thế kỷ mới này.
Tác giả cũng phân tích rõ sự khác nhau giữa kỹ năng và năng lực. Các nước thuộc
OECD cũng đã xây dựng khung năng lực CNTT quốc gia cho các lĩnh vực công
nghiệp và giáo dục [60].
Pérez và Murray (2010) cho rằng năng lực CNTT liên quan đến học vấn
máy tính. Theo các tác giả, học vấn máy tính được xác định dựa trên học vấn công
nghệ của cá nhân, thông thạo máy tính, năng lực sử dụng máy tính, học vấn không
gian mạng, học vấn kỹ thuật số và điện tử; trong đó tập trung vào khả năng sử dụng
các phần mềm ứng dụng cụ thể như xử lý văn bản, bảng tính hoặc các phần mềm
trình chiếu. Năng lực CNTT thường được hiểu là những kiến thức và kỹ năng cần
thiết để sử dụng có hiệu quả phần cứng và phần mềm [90].
Romani (2009), Ferrari (2012) cùng nghiên cứu về học vấn số và năng lực
kỹ thuật số. Theo Romani, trình độ để xây dựng kiến thức mới, dựa trên việc sử
dụng CNTT được gọi là học vấn kỹ thuật số. Người có học vấn kỹ thuật số nghĩa là
có năng lực sử dụng CNTT để truy cập, lưu trữ, quản lý, chia sẻ thông tin, giao tiếp
với nhiều định dạng văn bản hoặc đa phương tiện [92]. Trong khi đó, Ferrari cho
rằng năng lực kỹ thuật số là tập hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ được yêu cầu
khi sử dụng CNTT-TT và phương tiện truyền thông kỹ thuật số để thực hiện nhiệm