ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA NGỮ VĂN
--------

NGUYỄN PHƢƠNG NGÂN

MÃ HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT
NHÀ GIẢ KIM CỦA PAULO COELHO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 4 năm 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA NGỮ VĂN
--------

NGUYỄN PHƢƠNG NGÂN

MÃ HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT
NHÀ GIẢ KIM CỦA PAULO COELHO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn:

MỞ ĐẦU ................................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài............................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .............................................................................. 2
2.1.

Những nghiên cứu về huyền thoại và mã huyền thoại ............................ 2

2.2.

Những nghiên cứu về Paulo Coelho và tác phẩm Nhà giả kim ............. 6

3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .................................................................. 7
3.1.

Đối tượng nghiên cứu................................................................................ 7

3.2.

Phạm vi nghiên cứu ................................................................................... 7

4. Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................ 7
5. Mục đích, ý nghĩa đề tài .................................................................................. 8
6. Bố cục đề tài ..................................................................................................... 9
NỘI DUNG ............................................................................................................ 10
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ............ 10
1.1.

Huyền thoại – mạch dẫn văn hóa .......................................................... 10

1.1.1.


1.3.1.

Cổ mẫu huyền thoại ........................................................................... 22

1.3.2.

Biểu tượng huyền thoại ...................................................................... 24

1.3.3.

Motif huyền thoại ............................................................................... 25

1.4.

Nhà văn Paulo Coelho và tiểu thuyết Nhà giả kim .............................. 25

1.4.1.

Nhà văn Paulo Coelho ....................................................................... 25

1.4.2.

Tiểu thuyết Nhà giả kim ..................................................................... 27

1.5.

Tiểu kết .................................................................................................... 27



2.2.1.2.

Urim và Thummim ......................................................................... 42

2.2.1.3.

Hoang mạc ...................................................................................... 43

2.2.1.4.

Kim Tự Tháp Ai Cập ...................................................................... 44

2.2.1.5.

Vòng tròn ........................................................................................ 45

2.2.2.

Biểu tượng thuộc thuật giả kim .......................................................... 47

2.2.2.1.

Thuật giả kim .................................................................................. 47

2.2.2.2.

Phiến ngọc lục bảo .......................................................................... 49

2.3.


Kĩ thuật liên văn bản .............................................................................. 65

3.1.1.

Tiếp biến yếu tố dân gian ................................................................... 66

3.1.2.

Sự xâm nhập, tương tác giữa các văn bản ......................................... 69

3.2.

Thủ pháp huyền ảo hóa thế giới thực ................................................... 72

3.2.1.

Thế giới thực - ảo ............................................................................... 72

3.2.2.

Yếu tố tâm linh ................................................................................... 74


3.3.

Phƣơng thức lắp ghép mã – tạo sinh mã huyền thoại mới ................. 76

3.3.1.

Sự đan lồng của nguyên mẫu huyền thoại ......................................... 76

huyền thoại trộn lẫn hiện thực như thế. Paulo Coelho là một nhà văn có bút
pháp độc đáo, mới mẻ. Đặc biệt, các tiểu thuyết của ông còn thu hút người đọc
bằng các tình tiết siêu nhiên, huyền thoại. Tiểu thuyết Nhà giả kim do ông sáng
tác mang đậm dấu ấn của mã huyền thoại qua nhiều phương diện. Tuy hòa
chung với dòng văn chương huyền thoại nhưng tiểu thuyết này đã khẳng định
được vị trí trong lòng bạn đọc bởi những nét độc đáo riêng, một cách sử dụng
mã huyền thoại khéo léo nhằm dẫn đến những bài học mới mẻ.
Kết hợp hai yếu tố trên, tôi lựa chọn đề tài Mã huyền thoại trong tiểu
thuyết Nhà giả kim của Paulo Coelho không chỉ để tiếp cận tác phẩm mà còn
góp phần giải mã, kiến giải những vấn đề lí luận liên quan đến huyền thoại dưới
góc độ kí hiệu.

1


2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Những nghiên cứu về huyền thoại và mã huyền thoại
Huyền thoại vốn là một phạm trù rộng lớn có ảnh hưởng đến nhiều lĩnh
vực từ văn hóa, triết học, tôn giáo đến văn học, nghệ thuật… Sự phức tạp này
đòi hỏi những nhà nghiên cứu quan tâm và không ngừng mở rộng tri thức về
huyền thoại. Trải qua nhiều thời gian, với sự tham gia của nhiều trường phái
nghiên cứu cùng các lí thuyết và hướng tiếp cận khác nhau, huyền thoại ngày
càng được mở rộng đường biên đồng thời được soi chiếu dưới nhiều khía cạnh.
Dưới quan điểm duy vật lịch sử và biện chứng, Karl Marx và F. Angels
xem “huyền thoại là hình thái ý thức xã hội đã phản ánh thực tại với tất cả bản
chất năng động của con người” [Dẫn theo 15, tr. 33]. Theo cách lí giải này,
huyền thoại được nảy sinh trong những hoàn cảnh xã hội nhất định và là một
hình thức chiếm lĩnh thực tại mang tính phổ quát bao gồm nhiều lĩnh vực chính
trị, tôn giáo, nghệ thuật, đạo đức, khoa học. Và nhà nghiên cứu cũng chỉ ra cách
chiếm lĩnh thực tại đó là bằng trí tưởng tượng dân gian.

linh thiêng – những linh ảnh; motif giấc mơ; motif mê cung, mê lộ; motif xác
chết, linh hồn, bóng ma… Những motif này đã trở đi trở lại trong văn chương
thể hiện tư duy huyền thoại sâu sắc của các nhà văn. Khai thác yếu tố huyền
thoại dưới góc độ motif, bài viết đã mang đến cho người đọc những đóng góp
độc đáo trên con đường giải mã dấu vết huyền thoại trong các tác phẩm văn
học, đặc biệt là văn học Mỹ Latinh.
Nguyễn Trường Lịch trong bài báo Huyền thoại và sức sống của huyền
thoại trong văn chương xưa và nay đã đặt phạm trù này trong mối tương liên
với văn học. Ngoài việc khái quát chặng đường phát triển của huyền thoại, ông
còn khẳng định giá trị to lớn của huyền thoại đến từ Hy Lạp và Kito giáo:
“…huyền thoại Hy Lạp trở thành một lĩnh vực tri thức cần thiết và bổ ích đối
với lớp người có văn hóa đương thời. Rồi cũng từ đấy những huyền thoại Kito
giáo cũng trở thành một kho tàng nguyên liệu cho sáng tác văn học nghệ thuật”
[15, tr. 33]. Qua hàng loạt các tác phẩm của Anh, Đan Mạch… và cả Việt Nam,
Nguyễn Trường Lịch không chỉ cho thấy sức sống mạnh mẽ của huyền thoại
trong văn chương nói chung mà còn khẳng định được vai trò quan trọng của nó
3


đối với đời sống tinh thần nhân loại: “Không còn nghi ngờ gì nữa, huyền thoại
vẫn có sức sống tràn đầy, vẫn còn có ý nghĩa thời sự” [15, tr. 43].
Trong khi đó, ở khía cạnh thi pháp, E. M. Meletinsky lại đưa ra quan
điểm của mình qua công trình Thi pháp của huyền thoại. Cuốn sách chỉ ra thi
pháp huyền thoại “sử dụng sự lặp lại nghi lễ - huyền thoại có tính chu kì để thể
hiện các nguyên mẫu phổ quát và để kiến tạo chính cách trần thuật cũng như sử
dụng quan niệm về các vai trò xã hội dễ thay đổi (mặt nạ), các vai trò nhấn
mạnh sự thay thế lẫn nhau, “tính lưu chuyển” của các nhân vật. Thi pháp của sự
huyền thoại hóa – đó là một trong những phương pháp tổ chức tự sự sau khi
đập vỡ hay phá hủy mạnh mẽ cấu trúc của tiểu thuyết cổ điển thế kỉ XIX thoạt
đầu thông qua các song chiếu và các biểu tượng, chúng giúp cho việc sắp xếp

dịch vào các hệ thống mã văn hóa hiện đại phức tạp hơn” [16, tr. 301]. Cũng lí
thuyết kí hiệu học nhưng qua góc độ ngôn từ, R. Barthes xác định “huyền thoại
là một hệ thống thông báo, đó là một thông điệp” [3, tr. 289]. Nhà nghiên cứu
xem huyền thoại thuộc lĩnh vực kí hiệu học, nó mang cấu trúc của hệ thống kí
hiệu và muốn tháo dỡ huyền thoại thì phải biết được cấu trúc của nó.
Hay với nghiên cứu của Nguyễn Thanh Trường trong bài viết Khung cấu
trúc – Kí hiệu – Mã nghệ thuật và cơ chế tạo sinh mã biểu tượng, mã huyền
thoại trong tác phẩm văn chương đã trình bày toàn diện từ kí hiệu cho đến vấn
đề tạo sinh mã. Ngoài ra, nhà nghiên cứu còn nhắc đến vấn đề mã huyền thoại
trong tác phẩm văn chương. Dưới ánh sáng kí hiệu học, “mã huyền thoại có hai
hệ thống kí hiệu, hệ thống này chồng lấn lên hệ thống kia (…) Huyền thoại ẩn
dạng theo quy ước hình thái kí hiệu nên huyền thoại được hiểu là siêu kí hiệu”
[24, tr. 6]. Bài viết đã cung cấp một hệ thống lí thuyết về mã huyền thoại và lí
do nảy sinh của nó trong tác phẩm văn học.
Qua những nghiên cứu trên, có thể nói huyền thoại bộc lộ tính chất phức
tạp qua những góc nhìn đa dạng. Tuy vậy, xem huyền thoại như một mã kí hiệu
vẫn còn là một khía cạnh mới mẻ và độc đáo. Lựa chọn hướng đi này sẽ góp
phần soi chiếu huyền thoại dưới ánh sáng kí hiệu học cũng như mở ra những
giá trị mới mẻ của huyền thoại từ nguyên thủy đến hiện đại.

5


2.2. Những nghiên cứu về Paulo Coelho và tác phẩm Nhà giả kim
Trong bài báo Paulo Coelho nhà văn có tác phẩm được đọc nhiều nhất
thế giới, cây bút Brazil này được Thân Trọng Sơn giới thiệu về cuộc đời, sự
nghiệp và những tác phẩm hay để lại nhiều dấu ấn trong sự nghiệp của ông. Tác
giả bài viết còn nhận định rằng “Cuốn sách này ghi lại những chuyện kể về
những khoảnh khắc tôi đã trải qua, những câu chuyện tôi đã nghe thuật lại và
những chiêm nghiệm tại mỗi khoảnh khắc trong từng chặng hành trình trên

tạo của cây bút Brazil – Paulo Coelho.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là mã huyền thoại trong tiểu thuyết Nhà giả kim
của Paulo Coelho (sử dụng lí thuyết huyền thoại học và kí hiệu học). Cụ thể
nghiên cứu một số khía cạnh nổi bật trong tác phẩm là:
 Mô hình mã huyền thoại gốc về hành trình người anh hùng.
 Mã biểu tượng và mã motif huyền thoại.
 Một số phương thức thể hiện mã mô hình, biểu tượng và motif
huyền thoại.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu mã huyền thoại trong cuốn Nhà giả kim của
tác giả Paulo Coelho (Lê Chu Cầu dịch), Nhà xuất bản Văn học, năm 2015.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Các phương pháp chính được sử dụng trong đề tài là:
 Phương pháp nghiên cứu kí hiệu học
 Phương pháp nghiên cứu huyền thoại
 Phương pháp so sánh

7


5. Mục đích, ý nghĩa đề tài
Thực hiện đề tài nghiên cứu Mã huyền thoại trong tiểu thuyết Nhà giả
kim của Paulo Coelho, nhằm đạt đến những mục đích cụ thể sau:
 Xác định mã huyền thoại trong tiểu thuyết Nhà giả kim của Paulo Coelho
qua mô hình huyền thoại về người anh hùng, biểu tượng huyền thoại và
motif huyền thoại.
 Làm rõ sự biểu hiện của mô hình mã huyền thoại gốc (Monomyth) trong
kết cấu tác phẩm và ý nghĩa, giá trị của nó. Phân tích mã biểu tượng và


9


NỘI DUNG
CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
1.1. Huyền thoại – mạch dẫn văn hóa
1.1.1. Khái niệm huyền thoại (myth)
Thuật ngữ “huyền thoại” ngay từ khi mới xuất hiện, hay bắt đầu thu hút
sự quan tâm đã không ngừng hấp dẫn các nhà lí luận bởi tính đa nghĩa và phức
tạp trong nội hàm khái niệm. Huyền thoại (tiếng Anh: Myth, tiếng Nga: Mif,
tiếng Pháp: Mythe) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là Muthos. Nghĩa khởi
nguyên của Muthos là “lời, lời nói, câu chuyện, là truyền thuyết, truyền thoại”
[27, tr. 3]. Nhưng hiểu sâu hơn thì Muthos có nghĩa “là những lời nói (thoại)
mơ hồ, tối nghĩa (huyền) cần phải giải mã mới tìm được ẩn ý. Nội dung của nó
thường không rõ ràng vì bị che lấp phía sau những thứ linh tinh chẳng có liên
quan gì đến bản than nó” [25, tr. 20]. Đây là một thuật ngữ được nghiên cứu
trong nhiều ngành khoa học khác nhau như triết học, văn hóa học, tôn giáo, văn
học, lịch sử…
Nhận diện thuật ngữ phức tạp này từ dấu chỉ thuộc tính bản chất, giáo sư
Đỗ Đức Hiểu trong cuốn Từ điển văn học (Bộ mới) cho rằng: “Huyền thoại là
khái niệm chỉ một hình thức tư duy đặc thù của con người thời nguyên thủy,
trong đó cái kì ảo che giấu những sự thật, được bảo lưu dưới nhiều dạng thức
của đời sống tinh thần nhiều nhóm cư dân trên thế giới và đi vào văn học nghệ
thuật. Huyền thoại lấp lánh nhiều nghĩa bí ẩn, do đó, nó thường mang tính đa
âm, phát sáng nhiều thông điệp; nó xuất phát từ vô thức tập thể ngày cổ xưa.
Nó trở thành những mẫu cổ từ đó các nhà văn sau này khai thác và sáng tạo
theo vô thức cá nhân” [26, tr. 668-669].
Hiểu theo cách thông thường, huyền thoại cũng được xem là những

sống nguyên thủy, huyền thoại khởi sinh trên đời sống tinh thần, yếu tố vô thức
tập thể nên mang đậm tính văn hóa của nhân loại.

11


Huyền thoại phát triển cùng chiều dài lịch sử của nhân loại nên vừa có
tính lịch đại vừa có tính đồng đại. Với tư cách là một truyện kể quá khứ, con
người mượn huyền thoại để lí giải những gì khiến vũ trụ và con người được
sinh ra. Thần Trụ trời, thần Núi, thần Sông… cũng được hình thành từ cách
thức này. Câu chuyện huyền thoại, thần thoại còn xuất hiện với tư cách cắt
nghĩa hiện tại và tương lai.
Huyền thoại chính là mạch dẫn văn hóa quan trọng nên cũng mang tính
đặc trưng vùng miền. Tùy theo phông văn hóa của mỗi đất nước, dân tộc mà
huyền thoại sẽ có những nhánh rẽ rất riêng biệt. Chẳng hạn như huyền thoại
Australia và Nam Mỹ thường nói về việc vi phạm các chuẩn mực hôn nhân gia
đình và xã hội: đồng tục kết hôn hay loạn luân, chế độ nội hôn (endogamie).
Những mối quan hệ không đúng đắn thường làm mất cân bằng vũ trụ. Dục tính
theo hướng loạn luân tượng trưng cho sự trưởng thành không hoàn thiện, thiên
về phát triển thể xác hơn là tinh thần. Cốt truyện của huyền thoại Châu Á tạo
thành chuỗi khép kín, các motif quen thuộc như motif lông ngỗng, “ở hiền gặp
lành”…
Huyền thoại được xây dựng thông qua những câu chuyện về những điều
kì diệu, hoang đường, có nguồn gốc từ dân gian sơ khai. Những nhân vật trong
cốt truyện này cũng thường là người phi thường, có khả năng đặc biệt hay có
những đặc điểm kì lạ. Ngay cả nhân vật lịch sử cũng có thể trở thành nhân vật
huyền thoại; truyện pha trộn cái thực với cái hư ảo, cái kì diệu, thường bằng
phương pháp phóng đại… Do vậy, huyền thoại thường mang tính kì ảo để phản
ánh một hiện thực đầy bí ẩn, huyền diệu dưới con mắt nhân loại, đặc biệt là
dưới góc nhìn của người nguyên thủy. Các nhân vật trong hệ thống thần thoại

thoáng trong đó các tích truyện huyền thoại. Điều này lại được Meletinsky
chứng minh và khẳng định nhiều lần trong các công trình nghiên cứu của ông
về huyền thoại, ví dụ như: truyện cổ tích là một mảnh vỡ được “văng ra” từ
huyền thoại, hay “truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại” [19, tr. 355], hoặc
“nguồn gốc chủ yếu của việc hình thành các sử thi cổ đại là các truyện cổ tích –
tráng ca (…) và đặc biệt là huyền thoại” [19, tr. 364]. Như vậy, huyền thoại
được khởi đi là cội nguồn của văn học. Những câu chuyện thần thoại, truyền
13


thoại phản ánh tâm tư nguyện vọng của con người. Nó phát triển từ hình thức
truyền miệng, rồi được ghi chép lại, sáng tác theo hình thức của văn học hiện
đại. Trong phê bình văn học nước ngoài, huyền thoại giống với thần thoại và
được xem là một nguyên tắc tổ chức cấu trúc của văn học. Quan trọng hơn, văn
học và huyền thoại còn có cùng một thuộc tính: khả năng tái hiện những quan
niệm chung nhất trong một hình thức cụ thể, cảm tính.
Tuy nhiên sự vận động của văn học cũng góp phần giữ gìn và phát triển
yếu tố huyền thoại. Tức là sự tác động ngược trở lại của văn học đối với huyền
thoại. Cùng với bao thăng trầm của cuộc sống, văn học đã trải qua nhiều giai
đoạn biến đổi về phương pháp sáng tác, hình thành nên những trào lưu văn học
khác nhau, bổ sung và thay thế cho nhau. Nếu như thế kỉ XIX là giai đoạn phát
triển rực rỡ của những sáng tác thuộc trường pháp hiện thực chủ nghĩa thì thế kỉ
XX người đọc lại được chứng kiến sự lên ngôi của những sáng tác theo khuynh
hướng “huyền thoại hóa”. Tiểu thuyết của J. Joyce, Th. Mann, F. Kafka… thơ
của T. S. Eliot, W. B. Yeats… kịch của J. Anouilh, Claudel, Cocteau… là
những ví dụ tiêu biểu. Vì thế mà “Kỉ nguyên huyền thoại” (The Mythical Age)
là tên gọi do tiểu thuyết gia người Đức – Hermann Broch – đặt cho thế kỉ XX
[Dẫn theo 43]. Không gian trong văn bản nghệ thuật chính là mắt xích quan
trọng cho không gian mã huyền thoại, hay có thể gọi là “kí hiệu quyển”. Văn
học Việt Nam cũng chớm nở những tác phẩm có dấu vết của huyền thoại như

truyền đạt phải trải qua sự môi giới nhất định.
Chính những rắc rối trong quá trình nhận diện/ kiến giải kí hiệu đã cho ra
đời bộ môn kí hiệu học (Tiếng Anh: semiology semiotics) để khám phá và phát
triển thêm khung tri thức về khía cạnh này của nhân loại. Khoa học nghiên cứu
về kí hiệu và hệ thống kí hiệu ngày càng đưa ra được nhiều đặc tính trong khu
biệt hóa tính chất kí hiệu, lan rộng ra cả những lĩnh vực khác như văn hóa, nghệ
thuật theo quan điểm của riêng nó. Kí hiệu học theo đó mà được hình thành như
một ngành độc lập từ những năm 1950 trên điểm chung giữa ngôn ngữ học cấu
trúc, điều khiển học và lí thuyết thông tin.

15


Bản thân quá trình tìm hiểu định nghĩa cụ thể cho kí hiệu học cũng cho
thấy nhiều quan điểm khác nhau. Chẳng hạn như theo Lã Nguyên, nhà nghiên
cứu cho rằng hiện nay trên thế giới đã có ba cách định nghĩa khác nhau:
1) Cách định nghĩa mẫu mực và phổ biến nhất về kí hiệu học là định
nghĩa dựa vào đối tượng: Kí hiệu học là khoa học về các kí hiệu
và/hoặc về các hệ thống kí hiệu.
2) Định nghĩa theo kiểu thứ hai là định nghĩa dựa vào phương pháp:
Kí hiệu học là khoa học đem các phương pháp ngôn ngữ học áp
vào những đối tượng khác, không phải là ngôn ngữ tự nhiên.
3) Định nghĩa theo kiểu thứ ba là định nghĩa của Lotman Iu. M. Theo
Lotman, kí hiệu học là khoa học về các hệ thống giao tiếp và các
kí hiệu được sử dụng trong quá trình thông tin.
Nghiên cứu về kí hiệu học chính là tìm hiểu về các phương thức giao
tiếp (truyền thông tin) bằng các biểu trưng (tượng trưng hoặc biểu tượng) dựa
trên sự khảo sát về các cách thức trong thực tế giữa người – người, hay trong hệ
thống giao tiếp “người – máy”. Từ đó, người ta chia ra nhiều dạng ngôn ngữ là:
1) Các ngôn ngữ tự nhiên (ngôn ngữ âm thanh), tức là các ngôn ngữ

tích ngữ nghĩa để giải quyết các triết học và xã hội.
Kí hiệu là đối tượng nghiên cứu trung tâm của bộ môn Kí hiệu học. Việc
phân tích kí hiệu thuộc về cách thức người nghiên cứu tiếp cận để hiểu các hệ
thống kí hiệu – thuộc bình diện phương pháp. Do đó, đã xảy ra trường hợp các
nhà kí hiệu học nhận diện kí hiệu theo những phương diện khác nhau. Vấn đề
này đã dẫn đến việc hình thành hai lí thuyết kí hiệu học nhị diện và kí hiệu học
tam diện.
1.2.2. Mã – một kí hiệu đặc biệt
Từ xưa đến nay, mã là yếu tố không thể thiếu trong hoạt động truyền
thông tin. Tuy vậy, mã là một vấn đề vừa quen vừa lạ đối với giới nghiên cứu.
Việc truyền tin qua không gian và thời gian đòi hỏi phải có vật mang thông tin,
có kí hiệu. Và Trần Đình Sử đã cho rằng mã chính là “mối liên hệ giữa vật
dụng làm kí hiệu và thông tin” [38]. Theo quan niệm của nhà kí hiệu học Mĩ
17


Ch. Peirce, có ba loại kí hiệu. Hình hiệu lập mã bằng sự giống nhau giữa vật
mang tin và cái nguyên nhân hay kết quả, họ hàng với cái muốn biểu đạt, ví dụ
như mây gợi mưa, khói gợi lửa. Biểu hiệu, tức kí hiệu thì quy ước bằng vô
đoán, ví như ngôn ngữ. Như thế, tìm mã là nghiên cứu cách quy ước giữa vật
mang thông tin với thông tin.
Mối liên hệ mã ấy được quyết định và chi phối bởi sự quy ước của người
thực hiện và người tiếp nhận. Ví dụ thời cổ đại người ta dùng lửa trên núi để
báo hiệu có quân thù xâm nhập vào lãnh thổ. Xâm nhập đường bộ thì đốt một
đống lửa, xâm nhập bằng đường thủy thì đốt hai đống, xâm nhập bằng cả hai
đường thì đốt ba đống. Mã qua đó như là quy ước đầu tiên được nhận biết qua
việc làm mật mã, tức là ám hiệu. Mật mã là phương tiện để truyền tin mà không
cho kẻ ngoài cuộc được biết. Con người còn tạo nên các hệ thống mã quy ước
nhân tạo nhằm truyền tin bằng phương tiện ngoài ngôn ngữ. Nói như vậy không
có nghĩa là mã hoàn toàn được sinh ra từ ý thức của con người. Có nhiều mã