LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới :
Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, Trung tâm Thông tin - Thư viện và
các Thầy, Cô ở khoa Sư phạm kĩ thuật - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã
quan tâm, tạo điều kiện để tác giả học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận
văn của mình.
Đặc biệt, tác giả xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS.TS. Nguyễn Trọng Khanh
đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn
thành bản luận văn này.
Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu và các Thầy, Cô ở
trường Hữu Nghị T78 đã quan tâm, tạo điều kiện, góp ý cho tác giả trong
quá trình thực hiện đề tài.
Toàn thể gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã quan tâm giúp đỡ, động viên
tác giả !

Hà Nội, tháng 6 năm 2015
Tác giả

Khuất Thị Linh


DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
Viết tắt
GV
HS
THPT
CN
SGK
SGV
NXB

1.1. KHÁI QUÁT VỀ ĐỔI MỚI GIÁO DỤC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH...........................................5
1.2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN...............................................................8
1.2.1. Khái niệm năng lực.................................................................................8
1.2.2. Khái niệm chuyên đề dạy học...............................................................10
1.3. DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC HỌC SINH.............................................................................................11
1.3.1. Xây dựng chuyên đề..............................................................................11
1.3.1.1. Lí do xây dựng chuyên đề...................................................................11
1.3.1.2. Cơ sở xây dựng chuyên đề..................................................................12
1.3.1.3. Quy trình xây dựng chuyên đề............................................................13
1.3.2. Dạy học chuyên đề theo định hướng phát triển năng lực học sinh.......15
1.3.2.1. Về phương pháp dạy học....................................................................15
1.3.2.2. Về kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh.................................16
1.3.3. Kiểm tra đánh giá năng lực học sinh.....................................................17
1.4. THỰC TRẠNG DẠY HỌC THEO CHUYÊN ĐỂ MÔN CÔNG NGHÊ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG....................................................19
1.4.1. Mục đích, phương pháp và tiến trình khảo sát......................................19
1.4.1.1. Mục đích khảo sát..............................................................................19
1.4.1.2. Phương pháp khảo sát........................................................................19
1.4.1.3. Tiến trình khảo sát và nội dung khảo sát...........................................20
1.4.2. Kết quả khảo sát....................................................................................20
Kết luận chương 1.........................................................................................24


CHƯƠNG II: XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC MÔN CÔNG
NGHỆ 11 VÀ THỰC HIỆN DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT


3.4. TIẾN TRÌNH VÀ KẾT QUẢ KIỂM NGHIỆM BẰNG PHƯƠNG PHÁP
CHUYÊN GIA................................................................................................78
Kết luận chương 3.........................................................................................80
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.......................................................................81
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................83
PHỤ LỤC


MỞ ĐẦU
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khoá XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo đã xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: Giáo
dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng
của mỗi cá nhân, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất
nước, có hiểu biết và kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân,
sống tốt và làm việc hiệu quả. Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực
nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt, có cơ cấu và phương thức hợp lý, găn với
xây dựng xã hội học tập, bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng, hệ thống
giáo dục được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập
quốc tế, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản săc dân
tộc... Hướng tới mục tiêu đó, cần phải đổi mới đồng bộ về mục tiêu giáo dục,
chương trình giáo dục, phương pháp giáo dục, cách thức kiểm tra, đánh giá và
công tác quản lí giáo dục [26].
Trong những năm qua, phần lớn giáo viên phổ thông đã được tiếp cận
với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực. Các thuật ngữ như phương
pháp dạy học tích cực, dạy học dựa trên dự án, dạy học giải quyết vấn đề,
phương pháp bàn tay nặn bột,...; các kĩ thuật dạy học tích cực như động não,
khăn trải bàn, bản đồ tư duy,... không còn xa lạ với đông đảo giáo viên hiện
nay. Tuy nhiên, việc năm vững và vận dụng chúng vẫn còn hạn chế, đôi khi

II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu lý luận về dạy học theo chuyên đề trong giáo dục phổ thông
và vận dụng trong dạy học môn Công nghệ 11 nhằm nâng cao chất lượng dạy
học môn học, góp phần phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông.
III. KHÁCH THỂ, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học môn Công nghệ ở trường trung học phổ thông.

2


2. Đối tượng nghiên cứu
Lý luận xây dựng và dạy học theo chuyên đề; dạy học theo định hướng
phát triển năng lực học sinh; nội dung và phương pháp dạy học môn Công
nghệ ở trường trung học phổ thông.
3. Phạm vi nghiên cứu
Vận dụng lý luận dạy học chuyên đề theo định hướng phát triển năng
lực học sinh trong dạy học môn Công nghệ 11 ở trường trung học phổ thông.
IV. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xây dựng và thực hiện dạy học các chuyên đề môn Công nghệ 11
theo định hướng phát triển năng lực học sinh sẽ nâng cao chất lượng dạy học
môn học, góp phần thực hiện thăng lợi công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông.
V. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chuyên đề; lý luận về dạy học
theo định hướng phát triển năng lực người học.
2. Phân tích mục tiêu, nội dung và kế hoạch dạy học môn Công nghệ 11 để


CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
1.1. KHÁI QUÁT VỀ ĐỔI MỚI GIÁO DỤC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Phát triển năng lực học sinh trong giáo dục đã được bàn đến từ những
năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế.
Giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học.
Trong thực tế, dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
cũng đã bước đầu triển khai tại các trường trung học phổ thông (THPT) thông
qua một số hoạt động dạy học và giáo dục như dạy học theo chủ đề liên môn,
tổ chức cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh trung học,
vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các vấn đề thực tiễn,... Dạy học
theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm phát triển năng lực giải
quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực hình thành ý tưởng thiết kế công
nghệ, năng lực sử dụng công nghệ,... cho học sinh.
Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực có thể coi là một
tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hoá của chương trình định hướng kết quả
đầu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục định hướng theo chuẩn đầu ra.
Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, mục tiêu
dạy học của chương trình được mô tả thông qua các nhóm năng lực.
Khi đề cập đến vấn đề phát triển năng lực học sinh, nhiều công trình
nghiên cứu về khoa học giáo dục đã khẳng định sự cần thiết phải phát triển
năng lực kĩ thuật, năng lực sáng tạo, năng lực tự học cho người học.
Bộ GD&ĐT cũng đã triển khai tập huấn cho giáo viên toàn quốc về đổi
mới phương pháp dạy học (PPDH) và kiểm tra đánh giá (KTĐG) theo định
hướng phát triển năng lực học sinh.

5


6


Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển chia sẻ: Dạy học
phát triển năng lực là đổi mới căn bản, cốt lõi nhất của đổi mới giáo dục và
đào tạo hiện nay, trong đó có đổi mới giáo dục phổ thông; chi phối toàn bộ
những vấn đề liên quan đến dạy và học từ việc xác định mục tiêu, nội dung,
PPDH, phương pháp KTĐG, điều kiện giáo viên, điều kiện cơ sở vật chất,
điều kiện về quản lí v.v...
Các tham luận, đóng góp tại hội thảo sẽ là những kinh nghiệm quý báu
để triển khai dạy học theo hướng tiếp cận mới, dạy học theo định hướng phát
triển năng lực học sinh.
Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển cho biết: Chương trình sách giáo khoa
mới sẽ tiếp cận theo hướng hình thành và phát triển năng lực cho người học;
không chạy theo khối lượng tri thức mà chú ý khả năng vận dụng tổng hợp
các kiến thức, kĩ năng, thái độ, tình cảm, động cơ,… vào giải quyết các tình
huống trong cuộc sống hàng ngày.
Chương trình giáo dục của chúng ta lúc nào cũng là chương trình phát
triển năng lực của học sinh. Tuy nhiên, chương trình hiện hành đã ghi mục
tiêu như vậy nhưng khi làm lại không được như vậy. Lý do là chúng ta đã
hiểu một cách đơn giản, cứ có kĩ năng kiến thức thì sẽ có năng lực, năng lực
được hình thành một cách tự phát.
Bây giờ cần hiểu năng lực có yếu tố của nó, phải hiểu một cách đầy đủ
là có những yếu tố nào? Năng lực được hình thành thì cần có những yêu cầu
gì? Con đường nào thì hình thành năng lực? Cái mới là chúng ta phải nhận
thức đúng và ứng xử đúng hơn khi thiết kế chương trình, khi tổ chức quá
trình dạy học.
Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển khẳng định: “Quan trọng nhất của quá
trình dạy học phát triển năng lực của học sinh dưới góc độ của nhà quản lí là
đổi mới cơ chế quản lí giáo dục. Cơ chế quản lí giáo dục sẽ chi phối đến tất cả

khả năng hành động, đạt được thành công và chứng minh sự tiến bộ nhờ vào
khả năng huy động và sử dụng hiệu quả nhiều nguồn lực thích hợp của cá
nhân khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống” [38,tr12].

9


Theo Bernd Meier thì năng lực được hiểu là những khả năng và kĩ xảo
học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định,
cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội,... và khả năng vận dụng các cách
giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình
huống linh hoạt [Weinert, 2001].
Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2005): “Năng lực là một thuộc
tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng, kĩ
xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức” [11].
Theo Nguyễn Thị Minh Phương (2007): “Năng lực cần đạt của học sinh
trung học phổ thông là tổ hợp nhiều khả năng và giá trị được cá nhân thể hiện
thông qua các hoạt động có kết quả” [29,tr.12].
Theo Nguyễn Trọng Khanh: Một cách khái quát, có thể hiểu năng lực là
phẩm chất tâm lí và sinh lí của con người đảm bảo thực hiện được một hoạt
động nào đó [15].
Như vậy, có thể hiểu năng lực là một thuộc tính tâm sinh lí của con
người, là sự tích hợp kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và thái độ để giải quyết một
tình huống cụ thể một cách có trách nhiệm và hiệu quả.
1.2.2. Khái niệm chuyên đề dạy học
Theo Từ điển tiếng Việt: Chuyên đề là vấn đề chuyên môn có giới hạn,
được nghiên cứu riêng [43].
Trong thực tiễn, “chuyên đề” thường được dùng để chỉ một cuộc họp,
hội nghị bàn tới một vấn đề, lĩnh vực, chủ đề nào đó và thường được gọi là
hội nghị chuyên đề. Trong giáo dục và đào tạo, “chuyên đề” thường được

tiết học thường sẽ không đủ thời gian cho đầy đủ các hoạt động học của học
sinh theo tiến trình sư phạm của một PPDH tích cực.
Kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực cũng cần đánh
giá năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Điều này
sẽ khó khăn khi kiến thức một bài còn rời rạc, chưa trọn vẹn cho một hoạt
động, một vấn đề, tình huống cụ thể.

11


Chính vì vậy, năm học 2014 – 2015, Bộ GD&ĐT chủ trương một trong
những việc triển khai đổi mới PPDH và KTĐG theo định hướng phát triển
năng lực học sinh là xây dựng và thực hiện chuyên đề dạy học. Đây là một
bước mang tính quá độ để tới khi triển khai thực hiện chương trình và sách
giáo khoa mới (dự định tiến hành từ năm học 2018-2019) thì giáo dục phổ
thông đã có được sự khởi động cần thiết.
1.3.1.2. Cơ sở xây dựng chuyên đề
a) Mục tiêu của môn học
Do các chuyên đề được xây dựng dựa trên chương trình và sách giáo
khoa hiện hành nên mục tiêu của chuyên đề dạy học cũng được xây dựng dựa
trên mục tiêu của chương trình hiện hành, hoặc chính là các chuẩn kiến thức,
kĩ năng của chương trình môn học hiện hành. Từ nội dung chuẩn kiến thức, kĩ
năng này, cần phải chuyển hóa để có được mục tiêu chuyên đề dưới dạng
năng lực.
b) Nội dung, chương trình môn học
Như trên đã trình bày, nội dung chuyên đề dạy học được xây dựng từ nội
dung các bài học trong chương trình và sách giáo khoa hiện hành. Điều này
giúp cho các nhà trường, các thầy cô giáo và học sinh có thể thực hiện được
ngay để làm quen với dạy học chuyên đề.
c) Điều kiện thực hiện

Nội dung cụ thể của các bước trong quy trình như sau:
a) Xác định vấn đề cần giải quyết:
Vấn đề cần giải quyết có thể là 1 trong các loại sau:
- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới.
- Vấn đề kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức.
- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới.
Căn cứ vào nội dung chương trình và sách giáo khoa của môn học,
tổ/nhóm chuyên môn có thể xác định các nội dung kiến thức liên quan với
nhau được thể hiện ở một số bài/tiết, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung

13


để tạo thành một chuyên đề dạy học. Trường hợp có những nội dung kiến
thức liên quan đến nhiều môn học, lãnh đạo nhà trường giao cho các tổ
chuyên môn liên quan cùng nhau lựa chọn nội dung để thống nhất xây dựng
các chủ đề tích hợp, liên môn.
b) Xây dựng nội dung của chuyên đề:
- Lựa chọn các nội dung của các bài trong sách giáo khoa của môn học
hoặc các môn học có liên quan để xây dựng nội dung chuyên đề dạy học.
- Căn cứ vào tiến trình sư phạm của PPDH tích cực được sử dụng để tổ
chức hoạt động học cho học sinh, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tương
ứng với các hoạt động học của học sinh, từ đó xác định các nội dung cần thiết
để cấu thành chuyên đề.
c) Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ của chuyên đề:
Xác định chuẩn chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện
hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo PPDH tích
cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh
trong chuyên đề sẽ xây dựng.
- Một số năng lực chung: tự học, phát hiện và giải quyết vấn đề, sáng

Có nhiều năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy
học như: năng lực tự học; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực
sáng tạo; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin
và truyền thông... Trong số đó, phát triển năng lực sáng tạo, năng lực phát
hiện và giải quyết vấn đề của học sinh là mục tiêu quan trọng, qua đó góp
phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các năng lực khác. Để có thể
đạt được mục tiêu đó, PPDH cần phải đổi mới sao cho phù hợp với tiến trình
nhận thức khoa học để học sinh có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi sáng
tạo giải quyết vấn đề; góp phần đăc lực hình thành năng lực hành động, phát
huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh để từ đó bồi dưỡng cho học
sinh phương pháp tự học, hình thành khả năng học tập suốt đời. Trong một xã
hội đang phát triển nhanh, hội nhập và cạnh tranh thì việc phát hiện sớm và
giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực đảm

15


bảo sự thành công trong cuộc sống. Vì vậy, tập dượt cho học sinh biết phát
hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc
sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng phải được đặt như một mục tiêu của
giáo dục và đào tạo.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động
nhận thức của người học, PPDH tích cực nhấn mạnh việc lấy hoạt động học
làm trung tâm của quá trình dạy học, nghĩa là nhấn mạnh hoạt động học và
vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, khác với cách tiếp cận truyền
thống lâu nay là nhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáo viên. Mặc dù có
thể được thể hiện qua nhiều phương pháp khác nhau nhưng nhìn chung các
PPDH tích cực đều có những đặc trưng cơ bản sau:
- Dạy học là tổ chức các hoạt động học tập của học sinh
- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

kết quả học tập chung của cả lớp. Các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ được sử
dụng trong tổ chức hoạt động nhóm trên lớp để thực hiện các nhiệm vụ
nhằm đạt mục tiêu dạy học.
Để tổ chức được quá trình dạy học như trên, thay cho việc dạy học đang
được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, cần phải
căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để
xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy
học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường.
Tiến trình dạy học chuyên đề được tổ chức thành các hoạt động học của
học sinh để có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể
chỉ thực hiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và
kĩ thuật dạy học được sử dụng.
1.3.3. Kiểm tra đánh giá năng lực học sinh
Trong đánh giá kết quả học tập của học sinh theo quan điểm phát triển
năng lực không giới hạn vào khả năng tái hiện tri thức mà chú trọng khả năng
vận dụng kiến thức, kĩ năng vào giải quyết các tình huống cụ thể. Trong xu

17


hướng xây dựng các bài tập cũng như các bài thi, kiểm tra theo quan điểm phát
triển năng lực, người ta chia thành 3 mức độ chính của nhiệm vụ như sau.
- Tái hiện: Trọng tâm là tái hiện, nhận biết các tri thức đã học.
- Vận dụng: Trọng tâm là việc ứng dụng các tri thức đã học để giải quyết
các nhiệm vụ trong những tình huống khác nhau, phân tích, tổng hợp, so sánh,
… để xác định các mối quan hệ của đối tượng.
- Đánh giá: Trọng tâm là vận dụng tri thức, kĩ năng đã học để giải quyết
các nhiệm vụ phức hợp, giải quyết các vấn đề, đánh giá các phương án khác
nhau và quyết định, đánh giá, xác định các giá trị.
Đánh giá phải hướng tới sự phát triển phẩm chất và năng lực của học

cụ, phương pháp và hình thức khác nhau.
1.4. THỰC TRẠNG DẠY HỌC THEO CHUYÊN ĐỂ MÔN CÔNG NGHÊ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.4.1. Mục đích, phương pháp và tiến trình khảo sát
1.4.1.1. Mục đích khảo sát
Điều tra và đánh giá thực trạng dạy học môn Công nghệ dưới góc độ
dạy học chuyên đề theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở một số
trường THPT trên địa bàn Hà Nội.
1.4.1.2. Phương pháp khảo sát
- Phương pháp quan sát sư phạm: tiến hành dự giờ một số tiết môn
Công nghệ ở một số trường THPT.
- Phương pháp chuyên gia: Trực tiếp trao đổi với giáo viên dạy môn
Công nghệ về ý nghĩa của dạy học theo chuyên đề, về hiểu biết về chuyên đề
dạy học và việc triển khai dạy học theo chuyên đề định hướng phát triển năng
lực cho học sinh.
- Tham quan phòng học bộ môn của trường.
- Khảo sát bằng phiếu hỏi.
- Nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Nghiên cứu giáo án của giáo viên,
bài thực hành của học sinh để phân tích, đánh giá sự chuẩn bị và hoạt động
dạy học của giáo viên và học sinh.

19


Để thực hiện các phương pháp khảo sát trên, tác giả đã xây dựng bộ
công cụ bao gồm:
- Bảng câu hỏi trao đổi với giáo viên môn Công nghệ.
- Phiếu hỏi giáo viên (Phụ lục 2).
- Phiếu hỏi học sinh (Phụ lục 3).
1.4.1.3. Tiến trình khảo sát và nội dung khảo sát