VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

CHU XUÂN HẢI

BỒI DƢỠNG VĂN HÓA ỨNG XỬ
CHO THANH NIÊN QUÂN ĐỘI NHÂN
DÂN VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

CHU XUÂN HẢI

BỒI DƢỠNG VĂN HÓA ỨNG XỬ
CHO THANH NIÊN QUÂN ĐỘI NHÂN
DÂN VIỆT NAM

Ngành: CNDVBC&DVLS
Mã số: 9 22 03 02
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. Phùng Văn Thiết

Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN

ĐỀ

TÀI

LUẬN

ÁN

...........................................................................................................................6
1.1.

Những nghiên cứu về văn hoá và văn hoá quân sự ....................................6

1.2.

Những nghiên cứu về văn hoá ứng xử và văn hoá ứng xử của quân nhân

quân đội nhân dân Việt Nam .............................................................................. 20
1.3.

Những kết quả cơ bản và vấn đề đặt ra mà luận án cần tiếp tục giải

quyết 37
Chƣơng 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BỒI DƢỠNG VĂN HÓA
ỨNG XỬ CHO THANH NIÊN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM ..
42
2.1.

NAY 124
4.1. Phát huy vai trò, trách nhiệm của các chủ thể trong bồi dƣỡng
văn hóa ứng xử cho thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam hiện
nay . 124
4.2.

Tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp bồi dưỡng văn hoá

ứng xử của thanh niên Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay ........................130
4.3.

Xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh ở đơn vị cơ sở trong

Quân đội nhân dân Việt Nam ...........................................................................136
KẾT LUẬN ..................................................................................................148
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA
TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ..........................................150
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................. 151


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Q
Đ
X
H

Q
u
X
ã

buổi chiêu đãi mừng quân đội ta tròn 20 tuổi đã nói: “Cán bộ và chiến sĩ
thương yêu nhau như ruột thịt, chia ngọt sẻ bùi. Quân và dân như cá với
nước, đoàn kết một lòng,
1


học hỏi, giúp đỡ lẫn nhau” [57, 435]. Những chuẩn mực, giá trị ấy giữ vai
trò định hướng, là động lực thôi thúc các thế hệ thanh niên quân đội ta
không ngừng phấn đấu, vươn lên hoàn thiện nhân cách, thực hiện thắng
lợi mọi nhiệm vụ được giao.
Hiện nay, trước tác động của kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, đặc
biệt sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông đại chúng làm cho văn hóa ứng
xử của xã hội nói chung, thanh niên QĐNDVN nói riêng có sự biến động theo
hai chiều thuận, nghịch. Một ặt, những giá trị cốt lõi trong văn hóa ứng xử
của thanh niên quân đội tiếp tục được phát huy, bổ sung nội dung mới và phát
triển phù hợp điều kiện mới. Thái độ, hành vi ứng xử của hầu hết thanh niên
quân đội đúng điều lệnh, chuẩn mực văn hoá xã hội, văn hoá quân sự, khơi
dậy, phát huy truyền thống văn hoá của dân tộc, quân đội và đơn vị.
Mặt khác, sự tác động của mặt trái kinh tế thị trường, các hiện tượng tiêu
cực xã hội, sự chống phá của các thế lực thù địch và trình độ hạn chế về
nhận thức, một số thanh niên QĐNDVN đã có biểu hiện lệch chuẩn. Họ có
thái độ, hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực trong giao tiếp, sinh hoạt… gây
mất đoàn kết, ý thức trách nhiệm trong rèn luyện, công tác chưa cao, thậm
chí vi phạm pháp luật của Nhà nước, kỷ luật quân đội…Những biểu hiện đó
đã cản trở sự phát triển, hoàn thiện nhân cách quân nhân, làm xấu đi hình
ảnh “Bộ đội Cụ Hồ”, ảnh hưởng không tốt đến chất lượng xây dựng đơn
vị, quân đội vững mạnh toàn diện.
Điều đó, đòi hỏi phải tăng cường bồi dưỡng văn hóa ứng xử cho
thanh niên QĐNDVN đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc Việt Nam XHCN, xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ,

Tiếp cận dưới góc độ triết học, luận án trình bày làm rõ một số vấn đề
lý luận và thực tiễn bồi dưỡng văn hóa ứng xử cho thanh niên QĐNDVN.
Đồng thời đề xuất giải pháp cơ bản bổ sung, củng cố, phát triển văn hoá ứng
xử cho thanh niên QĐNDVN đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ
Tổ quốc Việt Nam XHCN, xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh
nhuệ, từng bước hiện đại.
2.2. Nhiệm vụ
Làm rõ một số vấn đề lý luận về văn hóa ứng xử và bồi dưỡng văn hóa
ứng xử cho thanh niên QĐNDVN.

3


Phân tích, đánh giá thực trạng bồi dưỡng văn hoá ứng xử cho thanh
niên QĐNDVN, chỉ ra nguyên nhân và những yêu cầu đặt ra trong bồi
dưỡng phát triển văn hoá ứng xử cho thanh niên QĐNDVN hiện nay.
Đề xuất giải pháp cơ bản bồi dưỡng văn hoá ứng xử cho thanh niên
QĐNDVN đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là bồi dưỡng văn hoá ứng xử cho
thanh niên QĐNDVN với tư cách là hoạt động xã hội nhằm xây dựng và phát
triển văn hóa ứng xử quân nhân.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Bồi dưỡng văn hóa ứng xử cho thanh niên QĐNDVN là vấn đề rộng
có liên quan đến nhiều ngành khoa học. Trong phạm vi luận án này, chúng tôi
chỉ giải quyết vấn đề dưới góc độ triết học, tập trung nghiên cứu văn hóa
ứng xử của thanh niên QĐNDVN và bồi dưỡng văn hoá ứng xử cho
thanh niên QĐNDVN trong thực tiễn hoạt động quân sự.
Phạm vi khảo sát: thông qua các báo cáo tổng kết, đánh giá hàng năm

hoạt động quân sự. Luận án đóng góp thêm về mặt lý luận và thực tiễn xây
dựng, phát triển văn hoá ứng xử cho thanh niên QĐNDVN nói riêng, bồi
dưỡng văn hóa ứng xử nói chung trong tình hình hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp thêm cơ sở lý luận khoa học và
thực tiễn cho các chủ thể vận dụng hiệu quả vào bồi dưỡng văn hoá ứng xử
cho thanh niên QĐNDVN đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ.
Luận án có thể dùng làm tài liệu nghiên cứu, ứng dụng trong bồi
dưỡng, xây dựng, phát triển văn hóa ứng xử cho thanh niên QĐNDVN ở các
cơ quan, đơn vị.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo và phụ
lục, nội dung luận án gồm 4 chương, 11 tiết.

5


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1.

Những nghiên cứu về văn hoá và văn hoá quân sự

* Các công trình nghiên cứu về văn hoá
Có một số công trình khoa học trực tiếp nghiên cứu về vấn đề liên quan
đến luận án với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, ở các phạm vi khác nhau,
trong đó nổi bật là: ý u n về văn ho v nh n c ch
Khi nghiên cứu văn hoá và nhân cách trong điều kiện chủ nghĩa xã
hội phát triển, tác giả A.Lunatsaroxki trong “Tại sao kh ng thể tin v o chúa”

với hình

7


thành nhân cách. Trên cơ sở quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử tác giả
đưa ra quan niệm về văn hóa: “văn h a ược hiểu như

c ộ th c hi

nc c
c ượng ản ch t c a con người trong ọi qu tr nh hoạt ộng hội c a
họ, như ột phương th c nh t

ịnh c a hoạt

ộng

”[04,187]. Tác giả

khẳng định: văn hóa là đặc trưng phổ biến của tất cả các mặt hoạt động của
con người; mọi khuynh hướng tiên tiến, tiến bộ trong văn hóa đều luôn có tác
động tới việc hoàn thiện nhân cách và ngược lại; trong điều kiện chủ nghĩa xã
hội, các yếu tố cơ bản của hệ thống văn hóa đều tham gia vào việc hình thành
nhân cách; việc giáo dục hình thành nhân cách đã trở thành chức năng có tính
mục đích cực kỳ quan trọng của văn hóa. Tác giả cũng luận giải một cách sâu
sắc quan hệ hiện chứng giữa văn hóa và nhân cách “Dưới chủ nghĩa xã hội
đang diễn ra quá trình “tiêu dùng văn hóa vì mục đích sản xuất”, tức là đối
với nhân cách xã hội chủ nghĩa, tiêu dùng các giá trị văn hóa là phương tiện,
là cơ sở để thực hiện nhân cách, để tự sáng tạo văn hóa. Nhân cách xã hội chủ

“đối mặt” đang diễn ra giữa văn hoá cổ truyền với nền kinh tế thị trường và
sự xâm nhập của văn minh phương Tây hiện đại.
Tác giả Nguyễn Văn Huyên, “Văn h a v văn h a chính trị từ cách nhìn
ti p c n c a tri t học chính trị c ít” [34], làm rõ phạm trù văn hóa và
chính trị; dưới góc độ triết học văn hoá. Tác giả khẳng định: mục tiêu chính
trị có nhân văn hay phản nhân văn; hệ thống chính trị, thiết chế chính trị, cơ
chế chính trị có khoa học hay không khoa học; phương thức tổ chức và ứng
xử chính trị có phù hợp với đạo lý con người, có dân chủ hay không... nói lên
văn hoá của nền chính trị. Trên cơ sở đó, đưa ra và phân tích quan niệm:
văn ho chính trị

ột phương di n c a văn ho ,

k t tinh to n ộ c c

gi trị, phẩ ch t, tr nh ộ, năng c chính trị ược h nh th nh tr n ột nền
chính trị nh t ịnh, nhằ th c hi n ợi ích giai c p, d n tộc, cộng ồng phù
hợp với u hướng ph t triển - ti n ộ c a hội o i người. Là một phương
diện của văn hoá, cho nên văn hoá chính trị là “lát cắt bổ dọc” lịch sử văn hoá
theo lĩnh vực hoạt động chính trị. Những bản chất, tính chất, đặc trưng và kết
cấu của văn hoá đều có mặt trong văn hoá chính trị. Cái riêng của văn hoá
chính trị ở đây chỉ là những bản chất, đặc tính, yếu tố văn hoá đó biểu hiện
trong lĩnh vực hoạt động chính trị mà thôi. Cái đặc trưng nhất của văn hoá
chính trị là sức sống, sức mạnh của một nền chính trị vươn tới những giá trị
cao đẹp, tới xã hội nhân đạo, nhân văn. Tác giả kết luận: văn hoá nói chung,
văn hoá chính trị nói riêng vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế
10


xã hội. Vì vậy, nâng cao văn hoá chính trị là nhu cầu tất yếu và bức xúc của

t c văn h a Văn h a s tổng hợp c a
với iểu hi n c a n

o i người

ọi phương th c sinh hoạt cùng

sản sinh ra nhằ

thích ng nh ng nhu

cầu ời s ng v òi hỏi c a s sinh tồn” [54, 458] là theo nghĩa này. Theo tác
giả, mặc dù văn hóa là một khái niệm có nội hàm hết sức phong phú và
phức tạp, với nhiều đặc trưng, có nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau,
nhưng vẫn có thể thấy nổi lên bốn đặc trưng cơ bản nhất là tính nhân sinh,
tính gi trị, tính h th ng và tính ịch s - đây là những đặc trưng cần và đủ cho
phép phân biệt văn hóa với những khái niệm có liên quan.
11


Tác giả Nguyễn Trần Bạt, “Kh i ni

v

ản ch t c a

văn h a”[ChúngTa.com, 13/3/2017], cho rằng, đã có rất nhiều người cố
gắng định nghĩa văn hóa, nhưng cho đến nay vẫn chưa có được một sự
nhất trí và cũng chưa có định nghĩa nào thoả mãn được cả về định tính và
định lượng. Mỗi người có một cách hiểu riêng tùy thuộc vào góc độ tiếp

12

hi n na ” [52], luận


tương đối toàn diện việc tổ chức các hoạt động văn hoá ở đơn vị cơ sở
trong quân đội. Theo các tác giả, hoạt động văn hoá ở đơn vị cơ sở có thể
chia thành hai nhóm: nhóm hoạt động thuần văn hoá (hay còn gọi là hoạt động
văn hoá) và nhóm hoạt động văn hoá hoá nhằm xây dựng đời sống văn hoá từ
các hoạt động của tập thể quân nhân.
Tác giả Trần Văn Giàu, “Th

n về c u trúc văn h a qu n s

Vi t

Na ”[24], tác giả chỉ rõ: xuất hiện từ thời đại các vua Hùng, định hình với đầy
đủ vóc dáng, phẩm giá, bản lĩnh trong thời đại Hồ Chí Minh, văn hóa quân
sự Việt Nam có cấu trúc hết sức phức tạp cả về chiều sâu và diện rộng. Đó
là sự dung hợp giữa giá trị văn hóa với giá trị quân sự được biểu hiện ở tất
cả các yếu tố cấu thành vòng cộng đồng văn hóa ấy. Theo chiều s u, giá trị
văn hóa quân sự hiện diện như một dòng chảy liên tục từ trong lịch sử dựng
nước và giữ nước của dân tộc đến các giá trị văn hóa quân sự đang được
sáng tạo theo xu hướng phát triển ngày càng tiên tiến. Cấu trúc văn hóa
quân sự theo chiều sâu còn được phân định bởi các yếu tố: tư tưởng - văn
hóa; tâm lý - văn hóa; chuẩn mực văn hóa và biểu tượng - văn hóa trong lĩnh
vực quân sự. Theo di n rộng, với tư cách một phương diện của đời sống xã
hội văn hóa thâm nhập vào tất cả mọi phương diện cùng những hoạt động của
con người trong cộng đồng. Chính sự thâm nhập đó làm nảy sinh những hình
thái biểu hiện đa dạng của văn hóa quân sự dưới các loại hình văn hóa: chiến

tích ở các góc độ khác nhau, tác giả kết luận: có thể hiểu văn hóa quân sự
Việt Nam là một phạm trù rất rộng, trong đó phản ánh mối quan hệ biện
chứng giữa tổ chức quân sự và các hoạt động quân sự; giữa con người quân
sự với tổ chức, hoạt động và môi trường quân sự.
Tác giả Đoàn Chương, “Văn h a qu n s , văn h a

nh giặc v

nh

giặc c văn h a”[13], theo tác giả, quân sự là một lĩnh vực phức tạp, được cấu
thành bởi: tư tưởng, học thuyết quân sự; nghệ thuật quân sự; tổ chức quân
sự; kỹ thuật quân sự. Cho nên, nghiên cứu văn hóa quân sự cần phải đi sâu
vào các lĩnh vực ấy. Tác giả đã luận giải một cách sâu sắc sự thấm đượm
chủ nghĩa nhân văn, giá trị văn hóa trong các lĩnh vực trên của hoạt động
quân sự Việt Nam. Từ đó kết luận: chủ nghĩa nhân văn, tính tiến công cách
mạng và phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” là những nét đặc trưng của văn hóa
quân sự Việt Nam. Minh chứng cho nhận định trên, tác giả trích lời dạy của
Hồ Chí Minh trong khi nói chuyện với cán bộ, giáo viên, học viên trường
Chính trị trung cấp quân đội ở Việt Bắc 25/10/1951 “Ri ng về c c chú,
chính trị iểu hi n ra trong úc
14


nh giặc”. Tác giả nhấn mạnh: chính trị quân sự là vậy, văn hóa quân sự
cũng

15



Antonio Balza Teniente (Achentina), các tác giả B ch khoa tri th c qu c
phòng toàn dân, Lê
16


Văn Quang, Văn Đức Thanh, Dương Đình Quảng… và khái quát nội dung
các quan niệm đó đã đề cập đến. Dựa vào quan điểm mácxít về văn hóa,
quan niệm của các nhà nghiên cứu kết hợp với quan điểm nhân loại học để
đưa ra quan niệm về văn hóa quân sự:
h a tổ ch c

c ượng vũ trang v

qu c gia d n tộc ị chi ph i

ột ộ ph n văn h a

u tranh vũ trang - c a

hội - văn

ột cộng ồng,

i ặc iể , tru ền th ng văn h a c a cộng

ồng, qu c gia d n tộc , tạo n n ột nền, kiểu, oại văn h a qu n s khác
nhau. Tác giả cũng khái quát và phân tích rõ cấu trúc của văn hóa quân sự.
Theo tác giả, nếu trừu tượng hóa, tách văn hóa quân sự ra khỏi hệ thống lớn
thì nó tồn tại như tiểu hệ thống bao gồm các phân hệ (vi hệ): hệ thống u t ịnh
hướng bao gồm triết lý, tư tưởng, học thuyết, đường lối quân sự (yếu tố

xuất định hướng, giải pháp phát huy văn hóa quân sự Việt Nam trong tình
hình mới.
Tác giả Văn Đức Thanh, “Ti p c n ản sắc d n tộc c a văn ho qu n s
Vi t Na ” [76], tác giả làm rõ: bản sắc dân tộc của văn hóa và biểu hiện của
nó trong văn hóa quân sự; chỉ ra nét tương đồng, nhất quán, liên giá trị giữa
bản sắc dân tộc của văn hóa quân sự với bản sắc dân tộc của văn hóa nói
chung vừa có những nét riêng phản ánh tính đặc thù của lĩnh vực tổ chức và
hoạt động quân sự. Đặc điểm đặc thù của tổ chức và hoạt động quân sự làm
nảy sinh những nét đặc trưng độc đáo của văn hóa quân sự. Đó là, sự thống
nhất giữa tính mực thước, nghiêm cách của quân sự với tính năng động mềm
dẻo của văn hóa; giữa tính vững chắc của trận địa chính trị - tư tưởng với tính
phong phú của đời sống tâm hồn quân nhân; tính cộng đồng sâu sắc trong tập
thể quân nhân trước ranh giới mỏng manh giữa cái sống và cái chết; tính kết
tinh với chất lượng cao của hệ chuẩn chân - thiện - mỹ’ hướng tới tận chân,
tận thiện, tận mỹ; tính trí tuệ và hiện đại của phương thức hoạt động. Chính vì
vậy, văn hóa quân sự là hệ giá trị kiểm nghiệm sức sống của toàn bộ nền văn
hóa dân tộc trong những bối cảnh sống còn, bản sắc dân tộc của văn hóa quân
sự đánh dấu trình độ tự chủ, tự lực, tự cường vượt qua thử thách của cả nền
văn hóa. Tác giả khẳng định: bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam thể hiện như
một dòng chảy liên tục cái “gien văn hóa” từ truyền thống tới hiện đại, kết
tinh trong ba tiểu hệ cơ bản: truyền thống yêu nước, truyền thống nhân đạo,
nhân văn và nghệ thuật quân sự mang đậm đà bản sắc dân tộc. Trên cơ sở đó,
đưa ra quan niệm bản sắc dân tộc của văn hoá quân sự Việt Nam: là nh
18


ng

19