TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA HÓA HỌC

LƯU THỊ CÚC

THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC
CHƯƠNG: “KIM LOẠI KIỀM, KIM LOẠI
KIỀM THỔ, NHÔM” - SGK HÓA HỌC 12
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Hóa học

HÀ NỘI - 2018


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA HÓA HỌC

LƯU THỊ CÚC

THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC
CHƯƠNG: “KIM LOẠI KIỀM, KIM LOẠI
KIỀM THỔ, NHÔM” - SGK HÓA HỌC 12
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Hóa học
Người hướng dẫn khoa học

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..........................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài
.............................................................................................................1
2. Mục đích nghiên
cứu.......................................................................................................2
3. Đối tượng nghiên
cứu......................................................................................................2
4. Nhiệm vụ nghiên
cứu......................................................................................................2
5. Giả thuyết khoa
học.........................................................................................................3
6. Phương pháp nghiên cứu
...............................................................................................3
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THIẾT KẾ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC
ĐỂ
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
.......................4
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên
cứu...........................................................................................4
1.2. Định hướng đổi mới giáo dục ở trường phổ thông
...................................................6
1.3. Năng lực tự học của học sinh
......................................................................................7
1.3.1. Quan niệm về tự
học.................................................................................................7
1.3.2. Khái niệm năng lực tự học.
......................................................................................8
1.3.3. Cấu trúc của năng lực tự
học....................................................................................9

tra....................................................................................................29
1.6.3. Nội dung và phương pháp điều tra
........................................................................29
1.6.4. Kết quả điều
tra........................................................................................................29
CHƯƠNG 2. CÁC CHỦ ĐỀ DẠY HỌC CHƯƠNG: “KIM LOẠI KIỀM,
KIM LOẠI KIỀM THỔ,
NHÔM”......................................................................32
2.1. Phân tích cấu trúc nội dung kiến thức chương: “Kim loại kiềm, Kim loại
kiềm thổ, Nhôm” – SGK Hóa học 12 ..........................................................
32
2.1.1. Mục tiêu của chương .......................................................................... 32
2.1.2. Cấu trúc chương trình của chương...................................................... 36
2.1.3. Phân tích đặc điểm nội dung kiến thức trong chương
.........................................37
2.2. Xây dựng một số chủ đề dạy học chương: “Kim loại kiềm, Kim loại kiềm
thổ,
Nhôm” – SGK Hóa học 12
.........................................................................38
2.2.1. Chủ đề 1: Kim loại kiềm thổ và hợp chất quan trọng của kim loại kiềm
thổ với một số vấn đề của đời
sống..........................................................................38
2.2.2. Chủ đề 2: Nhôm và ứng dụng trong thực
tiễn......................................................59
2.3. Thiết kế bộ công cụ để đánh giá năng lực tự học của học sinh thông qua
dạy học theo chủ
đề.....................................................................................................76


2.3.1. Bảng kiểm quan sát và phiếu tự đánh giá

sát, phiếu hỏi, tự đánh giá của HS
.....................................................................91
3.5. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
..................................................................92
3.5.1. Phân tích định
tính...................................................................................................92
3.5.2. Phân tích định lượng
...............................................................................................92
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
................................................................................94
TÀI LIỆU THAM KHẢO
...............................................................................................95


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Bảng mô tả NLTH
.............................................................................................9
Bảng 1.2. Mức độ sử dụng dạy học theo chủ đề để phát triển năng lực tự học
cho
HS của GV....................................................................................................30
Bảng 1.3. Đánh giá về năng lực tự học của HS các lớp thầy cô
...............................30 tham gia dạy
học...............................................................................................................30
Bảng 1.4. Sự cần thiết của việc phát triển năng lực tự học cho
HS..........................30
Bảng 2.1. Chuẩn kiến thức, kĩ năng chương: “Kim loại kiềm, Kim loại kiềm
thổ,
Nhôm” ...........................................................................................................34
Bảng 2.2. Cấu trúc chương trình chương: “Kim loại kiềm, Kim loại kiềm thổ,
Nhôm”

sát........................................................................91
Bảng 3.12. Bảng kết quả đánh giá của HS về sự phát triển năng lực tự học của
học sinh qua bảng kiểm quan
sát........................................................................91


DANH MỤC HÌNH VẼ
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút số 1.
...........................................86
Hình 3.2. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút số 2
............................................86
Hình 3.3. Biểu đồ đường lũy tích bài KT 45
phút...........................................................89

DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Biểu đồ thể hiện kết quả bài kiểm tra 15 phút số
1...................................87
Biểu đồ 3.2: Biểu đồ thể hiện kết quả bài kiểm tra 15 phút số
2...................................88
Biểu đồ 3.3. Biểu đồ thể hiện kết quả bài kiểm tra 45 phút
...........................................90


DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
B
T
B
T
B


iG

D
G
S
G

iG
iG

S.
G
V
H

iG
iH

S
K
T
N

ọK
iN

L
N
L
N

hT

C
T
H
T

nT
uT

H
T
N
T
N

uT
hT
h


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài

1


Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước, đổi mới nền giáo dục và
đào tạo là một trong những trọng tâm của sự phát triển, trong đó sự thay đổi
về phương pháp dạy học (PPDH) và kiểm tra (KT) đánh giá là vô cùng quan

sách giáo khoa hiện hành để xây dựng các bài học theo chủ đề, đặc biệt là các
chủ đề dạy học tích hợp nhằm phát triển năng lực tự học (NLTH) cho học
sinh, khả năng vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các nhiệm vụ học
tập gắn với đời sống thực tiễn.
Xuất phát từ những lý do trên, tôi nhận thấy đổi mới căn bản và toàn
diện giáo dục là vô cùng cần thiết, đặc biệt là dạy học theo chủ đề. Tôi đã lựa
chọn đề tài “Thiết kế một số chủ đề dạy học chương: Kim loại kiềm, Kim loại
kiềm thổ, Nhôm - SGK Hóa học 12 nhằm phát triển năng lực tự học cho học
sinh” làm đề tài khóa luận của mình.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế và tổ chức dạy học một số chủ đề dạy học chương 6: “Kim
loại kiềm, Kim loại kiềm thổ, Nhôm” – SGK Hóa học 12 nhằm giúp học sinh
phát triển năng lực tự học.
3. Đối tượng nghiên cứu
Các chủ đề dạy học trong chương: “Kim loại kiềm, Kim loại kiềm thổ,
Nhôm” – SGK Hóa học 12.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề.
- Đánh giá thực trạng về năng lực tự học của HS phổ thông qua dạy học
theo chủ đề.
- Nghiên cứu quy trình thiết kế các chủ đề dạy học.
- Xây dựng một số chủ đề dạy học chương: “Kim loại kiềm, Kim loại
kiềm thổ, Nhôm” - SGK Hóa học 12.
- Thực nghiệm sư phạm.

3


5. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế được một số chủ đề dạy học Hóa học chương 6: “Kim loại

trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào tay mỗi học sinh. Giáo dục xét
như là một quá trình hướng dẫn học sinh tự học.
Ở Việt Nam, vấn đề tự học cũng được quan tâm nghiên cứu trong nhiều
năm nay. Một trong những tác giả có nhiều tài liệu bàn về tự học đó là cố
Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn, như: Quá trình dạy - tự học (1998), NXB Giáo
dục; Tự học thế nào cho tốt (2009), NXB tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh
(TP. Hồ Chí Minh); Biển học vô bờ (2000), NXB Thanh niên; Học và dạy
cách học (2004), NXB Đại học Sư phạm (ĐHSP),...
Đã có nhiều công trình nghiên cứu các phương pháp dạy học nâng cao
năng lực tự học cho học sinh như: “Tuyển chọn – xây dựng và sử dụng hệ
thống bài tập hỗ trợ việc tự học cho học sinh phần dẫn xuất hiđrocacbon hóa
học 11” của Nguyễn Thị Vân Anh, Luận văn Thạc Sĩ “Thiết kế website hỗ trợ
việc tự học môn hóa hữu cơ lớp 11 trung học phổ thông (ban nâng cao)” của
Nguyễn Thị Ngọc Diệp (2011) – Trường ĐHSP TP. HCM,...

một trong

những phương pháp dạy học nâng cao năng lực tự học cho học sinh thông
đang được quan tâm đó là dạy học thông qua dạy học theo chủ đề. Hiện nay

5


đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và các tài liệu nghiên cứu liên quan đến
dạy học theo chủ đề Hóa học trường THPT như:
- “Dạy học theo chủ đề và vận dụng nó vào giảng dạy phần kiến thức các
định luật bảo toàn” - Luận văn của Trần Văn Hữu (2005) - Trường Đại học sư
phạm Tp. HCM;
- “Nghiên cứu và thử nghiệm bước đầu một số chủ đề tích hợp liên môn
Vật lý, Hóa học, Sinh học ở trường trung học cơ sở” của TS. Cao Thị Thặng –

truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ
năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá
kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực
vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá
trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các
hoạt động dạy học và giáo dục.
- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI: “Đổi mới
chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra
theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trong giáo
dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống,
năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách
nhiệm xã hội”[1].
- Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm
theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ:
“Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn
luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng
lực tự học của người học”[9]; “Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ
thông (THPT), kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết
thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá
trong quá trình giáo dục với kết quả thi”[9].
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các

7


yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm
chất, năng lực của người học”, “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình
thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu,
định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn

phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào
đó hay những kinh nghiệm lịch sử xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu
của chính bản thân người học” [16].
Từ những quan điểm về tự học nêu trên, chúng tôi đi đến định nghĩa về
tự học như sau: Tự học là quá trình cá nhân người học tự giác, tích cực, độc
lập tự chiếm lĩnh tri thức ở một lĩnh vực nào đó trong cuộc sống bằng hành
động của chính mình nhằm đạt được mục đích nhất định.
1.3.2. Khái niệm năng lực tự học.
Năng lực tự học là năng lực hết sức quan trọng vì tự học là chìa khóa
tiến vào thế kỉ XXI - một thế kỉ với quan niệm học tập suốt đời. Năng lực tự
học là khả năng tự mình tìm tòi, nhận thức và vận dụng kiến thức vào tình
huống mới hoặc tương tự với chất lượng cao [10].
Vậy, NLTH là tổng thể các năng lực cá thể, năng lực chuyên môn, năng
lực phương pháp và năng lực xã hội của người học tác động đến nội dung học
trong những tình huống cụ thể nhằm đạt mục tiêu (bằng khả năng trí tuệ và
vật chất, thái độ, động cơ, ý chí của người học) chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, kĩ
xảo.
Theo tài liệu [15], các năng lực tự học cơ bản gồm:
- Năng lực nhận biết, tìm tòi và phát hiện vấn đề: hết sức quan trọng
đối với mọi người. Năng lực này đòi HS phải nhận biết, hiểu, phân tích, tổng
hợp, so sánh sự vật hiện tượng được tiếp xúc; suy xét từ nhiều góc độ, có hệ
thống trên cơ sở những lý luận và hiểu biết đã có của mình; phát hiện ra
những khó khăn, mâu thuẫn và hiểu biết đã có của mình; phát hiện ra những
khó khăn, mâu thuẫn xung đột, các điểm chưa hoàn chỉnh cần giải quyết, bổ
sung, các bế tắc, nghịch lý cần khơi thông, kham phá, làm sáng tỏ…

9


- Năng lực giải quyết vấn đề: bao gồm khả năng trình bày giả thuyết;

k g
ế i
h á
o v
ạc à

10


c)
Đ
á
n
h
gi
á
v
à

l
à
m
t
h
ư
m
ụ
c
T
ự



2.
N
đ
á
n
h
gi
3.
N
đ
á
n

4.
C
đ
á
n
h5.
T
đ
á
n
h
gi

k
ỹ

ệ
m
Đ
á
n
h
gi
á

củ
a
ch
ư
ơ
n
g
trì
-n
G
ắn
v
ới
n
ội
N
nă
n
g,
Q
n

truyền thống như:
+ Đánh giá bằng quan sát;
+ Đánh giá bằng hồ sơ học tập: Hồ sơ học tập là bộ sưu tập có hệ thống
các hoạt động học tập của HS trong thời gian liên tục. Nó giúp GV và HS
đánh giá sự phát triển và trưởng thành của HS. Thông qua hồ sơ học tập, HS
hình thành ý thức sở hữu hồ sơ học tập của bản thân, từ đó biết được bản thân
tiến bộ đến đâu, cần hoàn thiện ở mặt nào.
+ Đánh giá bằng sản phẩm học tập (tập san,...).
+ Đánh giá bằng phiếu hỏi học sinh.
1.4. Xây dựng chủ đề dạy học
1.4.1. Khái niệm dạy học theo chủ đề
Dạy học theo chủ đề (Themes based learning) là sự kết hợp giữa mô
hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó GV không chỉ hướng dẫn HS xây
dựng kiến thức mà còn hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến
thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa trong đời sống thực tiễn.
1.4.2. Nguyên tắc xây dựng chủ đề
Nguyên tắc 1: Đảm bảo mục tiêu giáo dục, hình thành và phát triển các
năng lực cần thiết cho người học
Theo chương trình phổ thông tổng thể, mục tiêu của chương trình giáo
dục phổ thông nhằm giúp người học làm chủ kiến thức phổ thông; biết vận
dụng hiệu quả kiến thức vào đời sống và tự học suốt đời; có định hướng lựa

12